Süleymannâme

Süleymannâme (kelime anlamıyla "Süleyman Kitabı"), I. Süleyman'ın yaşamını ve başarılarını konu alan resimli bir yazmadır.^{[1]Eryılmaz, F. Sinem. The Sulaiman-nama (Süleyman-name) as an Historical Source. Brill, 2018, s. 173.} Kanûnî Sultan Süleyman döneminde hükümdarın seferlerini ve saltanatını konu alan tarihî eserler genel olarak Süleymannâme adıyla anılır. Selimnâme geleneğinin devamı olarak ortaya çıkan bu eserler, hükümdarlığın tamamını ya da belirli seferlerini konu alır.^{[2]Fidan, A. Gül. Kanuni Devri Süleymannâme Yazıcılığı ve Kenzu’l-Cevâhiri's-Seniyye Fî Futûhâti's-Süleymâniyye. 2019, s. 644-651.}

I. Süleyman'ın 1550'lerde oluşturduğu şehnamecilik kurumu kapsamında ilk şehnameci olarak görevlendirilen Ârifî Fethullah Çelebi'nin Firdevsî'nin Şehnâmesini örnek alarak Farsça manzum kaleme aldığı ''Şehnâme-i Âl-i Osman'''ın beşinci ve son cildini oluşturan bu eser, söz konusu geleneğin örneklerinden biridir.^{[3]Adıgüzel Toprak, Filiz. Arifî'nin Süleymannâme'sindeki minyatürlerde saltanata ilişkin simgeler. Dokuz Eylül Üniversitesi, 2007.[4]Canseven, Meryem. Arifi'nin Süleymannâme'sindeki taht tasvirleri. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.} Osmanlı klasik minyatür üslubunun birçok ana kompozisyon şeması ilk kez bu eserde ortaya çıkmıştır.^{[5]Peçe, Zaliha. Süleymannâme (TSMK, H. 1517) Vr. 503a’da Yer Alan Elçi Kabul Sahnesinde Kozmik Merkez Üzerinden Yol Alan İktidar Dili. 1 Ocak 2021.} Eser, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde H. 1517 numarasıyla muhafaza edilmektedir.

Tanım

Süleymannâmelerde padişahı öven giriş bölümleri genellikle ağır ve sanatlı bir dille yazılmıştır. Tarihî olayların anlatıldığı bölümlerde ise daha açık bir anlatım tercih edilmiştir. Mensur ve manzum kısımların bir arada bulunduğu eserlerde Arapça ve Farsça şiirler, ayetler, hadisler ve atasözlerine de yer verilir.^{[2]Fidan, A. Gül. Kanuni Devri Süleymannâme Yazıcılığı ve Kenzu’l-Cevâhiri's-Seniyye Fî Futûhâti's-Süleymâniyye. 2019, s. 644-651.}

Ârifî Fethullah Çelebi'nin Farsça kaleme aldığı Süleymannâme, 1558'de tamamlanan beş ciltlik Şehnâme-i Âl-i Osman'ın beşinci ve son cildini oluşturur.^{[3]Adıgüzel Toprak, Filiz. Arifî'nin Süleymannâme'sindeki minyatürlerde saltanata ilişkin simgeler. Dokuz Eylül Üniversitesi, 2007.[6]SÜLEYMANNÂME.[7]Alper, Kadir. Türk Edebiyatında Süleymân-Nâmeler. İSAM, 2014, s. 147-163.} Altınla süslenmiş minyatürlerden oluşan 65 sahnede savaşlar, kabuller, avlar ve kuşatmalar tasvir edilir. Minyatürlerde görülen zengin nakış motifleri, canlı renkler, figür çizimleri ve boya tekniği, 16. yüzyılın ilk yarısındaki Horasan ve Safevi Tebriz-Kazvin üsluplarının etkilerini taşır. Bazı minyatürlerin, İran'dan gelmiş ve Safevî Tebriz-Kazvin geleneğine bağlı bir saray musavviri tarafından yapılmış olabileceği düşünülmektedir. Eser, Arifî Fethullah Çelebi tarafından Farsça manzum olarak kaleme alınmış,^{[8]Smith 2015, s. 164.} adı bilinmeyen beş sanatçı tarafından resimlenmiştir. Selimnâme geleneğinin devamı olarak değerlendirilmektedir.^{[2]Fidan, A. Gül. Kanuni Devri Süleymannâme Yazıcılığı ve Kenzu’l-Cevâhiri's-Seniyye Fî Futûhâti's-Süleymâniyye. 2019, s. 644-651.}

Eser, I. Süleyman'ın 1520-1555 yılları arasındaki saltanatının ilk 35 yılını anlatır.^{[7]Alper, Kadir. Türk Edebiyatında Süleymân-Nâmeler. İSAM, 2014, s. 147-163.} Hükümdarlığı idealize edilmiş bir biçimde sunulmuştur.^{[9]Eryılmaz, F. Sinem. The shehnamecis of Sultan Suleyman: 'Arif and Eflatun and their dynastic project.} Eser, 25.4 × 37 santimetre boyutlarında olup 617 varaktan oluşur. Her varak dört sütun ve on beş satır nestalik hattıyla yazılmıştır.^{[3]Adıgüzel Toprak, Filiz. Arifî'nin Süleymannâme'sindeki minyatürlerde saltanata ilişkin simgeler. Dokuz Eylül Üniversitesi, 2007.[7]Alper, Kadir. Türk Edebiyatında Süleymân-Nâmeler. İSAM, 2014, s. 147-163.} Ayrıca kronolojik bir düzen içinde hazırlanmıştır. Süleymannâme'de, dördü çift sayfa olmak üzere beş farklı nakkaş tarafından hazırlanan toplam 69 minyatür bulunmaktadır.^{[5]Peçe, Zaliha. Süleymannâme (TSMK, H. 1517) Vr. 503a’da Yer Alan Elçi Kabul Sahnesinde Kozmik Merkez Üzerinden Yol Alan İktidar Dili. 1 Ocak 2021.} Bu minyatürlerin 25 tanesi taht tasviri; 13 tanesi de Topkapı Sarayı konulu minyatürlerden oluşur. Bu tasvirler, cülûs, kabul törenleri, eğlence ve sohbet, savaş ve kuşatma, düğün sahneleri olarak sınıflandırılmıştır.^{[4]Canseven, Meryem. Arifi'nin Süleymannâme'sindeki taht tasvirleri. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.}

Eserin kültürel ve siyasi arka planı Fars geleneğine dayanır. Padişahın kendisini ilahi bir hükümdar olarak sunmasına ve sarayın idealleriyle beklentilerini yansıtmasına imkân vermesi bakımından önem taşır. Arifî'nin 60.000 beyit olarak kaleme aldığı mesnevinin^{[6]SÜLEYMANNÂME.} yaklaşık 36.000 beyiti Süleymannâme'den oluşmaktadır.^{[7]Alper, Kadir. Türk Edebiyatında Süleymân-Nâmeler. İSAM, 2014, s. 147-163.}

Eserin asıl nüshası İstanbul'daki Topkapı Sarayı'nda muhafaza edilmektedir.

İşlevi

Bu yazmanın temel amacı, I. Süleyman ile sarayı için ideal bir kamusal imaj oluşturmaktı. Minyatürlerde anlatılan olay, kişiler, mekân ve zaman simgesel bir anlatım bütünlüğü oluşturur; sultan figürü çevresindeki tüm unsurlarla birlikte onun güç ve saltanatını görünür kılar.^{[3]Adıgüzel Toprak, Filiz. Arifî'nin Süleymannâme'sindeki minyatürlerde saltanata ilişkin simgeler. Dokuz Eylül Üniversitesi, 2007.} Eserde Süleyman yalnızca askerî bir lider olarak değil, aynı zamanda adaletli bir hükümdar olarak tasvir edilir. Örneğin, Süleymannâme'deki cülus sahnesi, onun askerî rolünü ve saraydaki düzeni vurgular. Adil hükümdar anlayışı ise yabancı elçileri kabul ettiği çok sayıdaki sahneyle, düşmanlarına gösterdiği merhamet ve Osmanlı üstünlüğünü sergilemesiyle pekiştirilir.

Süleyman, geçmişin efsanevi hükümdarları ve kahramanlarıyla özdeşleştirilir. Onun başarıları özellikle vurgulanarak bu tarihî şahsiyetlerle karşılaştırılır ve büyüklüğü bu çerçevede ortaya konur. Enbiyanâme'deki (Peygamberler Kitabı) peygamber-hükümdarlar ile Süleyman'ın seferleri arasındaki benzerlikler, Arif Çelebi'nin Şehnâme-yi Âl-i Osman'ının ilk cildinde Süleyman'ı bu peygamber-hükümdarlardan biri olarak sunar.^{[10]Varlık, Nükhet. Writing History at the Ottoman Court: Editing the Past, Fashioning the Future. Journal of World History, 2016.} Bu tasvir, peygamberlerin konumunu bir sultan seviyesine indirmeyi değil, özellikle imajının zedelendiği bir dönemde Süleyman'ın itibarını yükseltmeyi amaçlar. Eserin yazıldığı tarih, hem yaşlılığı nedeniyle zayıflayan hükümdar imajına hem de halk arasında sevilen oğlu Mustafa'yı 1553'te idam ettirmesi sonrasında oluşan olumsuz algıya denk gelir.

Eserde Süleyman ile Tanrı arasında iki yönlü bir ilişki kurulmuştur. İlk olarak, ilahi bir kişilik olarak tasvir edilir; ikinci olarak ise yalnızca Tanrı tarafından onaylanmış değil, doğrudan Tanrı tarafından hükümdarlığa seçilmiş biri olarak sunulur. Süleyman'ın dinî önemini pekiştirmek amacıyla, dinin son yenileyicisi ve Muhammed'den sonra gelen İnsan-ı Kâmilin temsilcisi olarak betimlenmiştir.^{[9]Eryılmaz, F. Sinem. The shehnamecis of Sultan Suleyman: 'Arif and Eflatun and their dynastic project.} Yazmadaki bazı minyatürler, onun dinî ve siyasî liderler arasında seçkin konumunu göstermek amacıyla hazırlanmış ve bizzat sultan tarafından onaylanmıştır. Bu tasvirler arasında Süleyman'ın altın bir taht üzerinde ikinci Süleyman (Süleyman peygamber) olarak veya başı hâleyle çevrili kutsal bir kişi biçiminde gösterildiği sahneler de yer alır.

Böylece Süleyman'ın hükümdarlığı, kendi mirasının geçmişteki büyük hükümdarların tarihiyle birleştirilmesi yoluyla ilahi bir meşruiyet kazanır. Arif, bunun da ötesine geçerek Süleyman'ın hem geçmiş Osmanlı hükümdarlarından hem de dünya tarihindeki diğer hükümdarlardan üstün olduğunu ileri sürer. Önceki hükümdarların her biri ideal hükümdarlık niteliklerine sahip olsa da, hiçbiri Süleyman'ın seviyesine ulaşamaz. Dinî açıdan da Süleyman'ın Tanrı'ya olan inancı ve bağlılığı diğer hükümdarlarınkinden üstün kabul edilir. Arif'in Şehnâme-yi Âl-i Osman'ındaki ciltlerin düzeni incelendiğinde, temel amacının Süleyman'ı yaratılışla başlayan dünya tarihi içinde ayrıcalıklı ve eşsiz bir konuma yerleştirmek olduğu görülmektedir.^{[9]Eryılmaz, F. Sinem. The shehnamecis of Sultan Suleyman: 'Arif and Eflatun and their dynastic project.}

Sembolizm

Süleymannâme'de metafizik anlamlar taşıyan en önemli unsurlardan biri 10 sayısıdır. Bu sayı, I. Süleyman'ın hükümdarlıktaki ayrıcalıklı konumunu vurgulamak amacıyla kullanılmıştır. Bunun sebebi, Hicrî 10. yüzyılda doğmuş ve Osmanlı hanedanının onuncu hükümdarı kabul edilmiş olmasıdır. Onluk sayı sistemi, 10. yüzyılın Süleyman'ın "kusursuz hükümdarlığına" hazırlık dönemi olduğu fikrini simgeleyen bir alegori olarak değerlendirilir. Dokuzdan sonra gelen 10'un yeni bir basamağın başlangıcını oluşturması ve sıfıra dönüşü temsil etmesi, hem başlangıcı hem de hiçliği simgeleyen metafizik bir anlam taşır. Sayının bir üst basamağa "taşması", suyun ve dalgaların hareketine benzetilerek açıklanır. Nasıl ki küçük dalgalar birleşerek tek bir su kütlesini oluşturuyorsa, tek tek sayılar da daha büyük bir bütüne dönüşür. Bu nedenle su ve dalga, Tanrı'nın varlığını ve her şeyde tecelli eden birliği temsil eden semboller olarak yorumlanır. Ârifî, bu düşünceyi Nuh Tufanı ile ilişkilendirerek onluk sistemi hayvanların gemiye çiftler hâlinde alınmasıyla bağdaştırır ve böylece anlatıya dinî bir anlam katmanı daha ekler.^{[9]Eryılmaz, F. Sinem. The shehnamecis of Sultan Suleyman: 'Arif and Eflatun and their dynastic project.}

Süleymannâme'deki 69 minyatürde toplam 66 doğa unsuru bulunmaktadır. Bunlar ağaçlar, çiçekler, otlar, kayalar ve bulutlardır. Bunların içinde 40 yapraklı ağaç, 22 servi, 8 bahar dalı, 3 kuru dal ve 1 hurma ağacı yer alır.^{[11]Toprak, Filiz Adıgüzel. Süleymanname (Tsm. H.1517) Minyatürlerinde Ağaçlar: Uygulama Teknikleri Üzerine Bir İnceleme. 2010.} Süleymannâme'de yer alan ağaç tasvirleri yalnızca süsleme amacı taşımaz; aynı zamanda güçlü sembolik anlamlar içerir.^{[12]Atasoy, Nurhan. 1558 Tarihli Süleymanname ve Macar Nakkaş Pervane. Istanbul University Press, 1970.} Bunlardan biri kompozisyonu düzenlemektir. Osmanlı ve Avusturya ordularının karşı karşıya geldiği bir minyatürde sayfanın üst orta kısmına yerleştirilen ağaç, iki orduyu birbirinden ayıran görsel bir sınır görevi görür. Ağacın dibindeki kayalar da karşı karşıya gelen iki tarafı simgelemektedir. Ağaçların sembolik kullanımı üç şekilde anlaşılabilir. İlk olarak, ağacın sayfadaki konumu ve tasvir edilen kişiyle kurduğu ilişki önem taşır. İkinci olarak, çevresindeki unsurlardan farklı biçimde resmedilmesi ya da dikkat çekici özellikler taşıması sembolik anlamına işaret eder. Son olarak, metnin kendisinde ağaçlardan söz edilmesi, bunların yalnızca dekoratif unsur değil, bilinçli bir sembol olarak kullanıldığını gösterir.^{[9]Eryılmaz, F. Sinem. The shehnamecis of Sultan Suleyman: 'Arif and Eflatun and their dynastic project.}

Yazmadaki birçok minyatürde ağaçların köklerinin yanında su tasvir edilmiştir. Bu düzenleme izleyicinin dikkatini ağaca çekerken, ağaç ile sahnenin başkahramanı arasında sembolik bir bağ kurulmasını da sağlar. Yazmanın ilerleyen bölümlerinde, özellikle Kraliçe Isabella ile Prens Stephen'ın kabulünü gösteren sahnede olduğu gibi, ağacın dibinde suyun biriktiği tasvirlere daha sık rastlanır.^{[9]Eryılmaz, F. Sinem. The shehnamecis of Sultan Suleyman: 'Arif and Eflatun and their dynastic project.[13]Atıl, Esin. Süleymanname: the illustrated history of Süleyman the Magnificent. National Gallery of Art, 1987.}

Suyun gövdesini ikiye ayırdığı bir ağaç ise ölümün simgesi olarak yorumlanır. Bunun en belirgin örneklerinden biri Güns Muharebesi'ni betimleyen minyatürde görülür.^{[13]Atıl, Esin. Süleymanname: the illustrated history of Süleyman the Magnificent. National Gallery of Art, 1987.} Bu sahnede Osmanlı akıncısı Turahan Bey, bir Habsburg askerini sürüklemektedir. Ağacın sembolizmi yalnızca bu askerin yaklaşan ölümüne değil, hemen yanında yatan ölü askere de gönderme yapmaktadır. Bu ağaç tasvirlerinin büyük bölümü doğrudan Kanuni Sultan Süleyman ile ilişkilidir. Ağaçların taşıdığı semboller, Osmanlı saray çevresinin kültürel dünyasını yansıttığı için Süleyman'ın hükümdarlığıyla sık sık bağlantı kurulmuştur. Köklerinin çevresinde kıvrılarak akan suyla birlikte resmedilen ağaç ise Varlık Ağacını temsil ediyor olabilir. Bu yorum doğru kabul edildiğinde, Süleyman'ın ilahî niteliğine yapılan göndermelerden biri daha ortaya çıkmaktadır. Aksi durumda bile ağacın yaşamı, yaratılışı ve Muhammed ile ilişkilendirilmesi eserin sembolik dünyasında önemli bir yer tutmaya devam etmektedir.^{[9]Eryılmaz, F. Sinem. The shehnamecis of Sultan Suleyman: 'Arif and Eflatun and their dynastic project.}