Yusuf Muhlis Paşa

Yusuf Muhlis Paşa (1783, Serez - 1843, Serez), 1813'ten ölümüne dek Serez ayanlığı ve belirli dönemlerde Saruhan, Halep ve Rumeli valiliği, Aydın müşirliği; Eğriboz, Belgrad ve Varna muhafızlığı yapmış Osmanlı komutanı, ayanı ve devlet adamıdır. Bununla beraber özellikle gazel türünde örnekler vermiş bir divan şairidir.

Hayatı

1783 yılında Serez'de doğdu. Babası 1808 yılında imzalanan Sened-i İttifak'ta imzası bulunan ve Rumeli valiliği teklifini reddeden Serez ayanı İsmail Rasih Bey'dir. Baba tarafından Köprülü Mehmed Paşa'nın damadı Abaza Siyavuş Paşa, Evrenos Bey ve Çandarlı Halil Paşa soyundan gelmektedir. İsmail Bey; Tepedelenli Ali Paşa İsyanının bastırılması ile 1768-74, 1787-92 ve 1806-12 yılları arasında gerçekleşen Osmanlı-Rus savaşlarına katılmıştır. Babası İsmail Bey, diğer iki kardeşini ilmiye sınıfında ilerlemesini istemişken Yusuf Muhlis'i devlet adamı olarak yetiştirmek istemiş ve hem Serez'de bulunan, hem de İstanbul'dan getirdiği muallimler aracılığıyla onun devlet idaresi eğitimi aldırmıştır; bu dönemde babası için yazı yazarlığı da yapmıştır. 1808'de İstanbul'a diğer birtakım ayanlarla beraber çağırıldığı bir ayanlar cemiyeti davetinde ayanlığına Selanik vilayeti de uhde olarak verildi. Bu devralınan idareyi ise Yusuf Muhlis'e bırakmıştır. 1813'te babası ölünce Serez ayanlığı görevini devralmıştır.^{[1]Sözlüğü, Türk Edebiyatı İsimler. MUHLİS, Yûsuf Muhlis Paşa.[2]Yiğit, Süleyman Alp. Bir Rumeli âyanı: Sirozlu (Serezli) İsmail Bey. 2022.[3]Biyografi.Net.}

1817 yılının Kasım ayında devlet memuru olarak bulunduğu Yanya'da iken vezirlik rütbesiyle Eğriboz ve Karlı-İli muhafızlığına, ardından 1821'de Saruhan (Manisa) valiliğine atandı. 1822-23 yılları arasında Yunan İsyanı'nı bastırmaya çalışanlar arasında yer alarak Girit ve Mora'ya kumandan olarak gönderilmiştir. Bu askeri görevinden hemen sonra 1823 yılında Halep valiliğine atandı. Görevde iken eyaleti dikkatsiz yönettiği ve sefihane (ölçüsüz harcama) hareketleri yüzünden azledilerek Kütahya'ya memur olarak tayin edindi. Kısa bir süre zarfından sonra Menteşe ve Karahisar-ı Sahib sancaklarının yönetimi ile Karaburun ve İğneada muhafızlığına terfi etti. 1828-29 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Varna muhafızlığına atanmış, savaşta Odessa'da esir düşmüştür. Savaş sırasında Rusların kaleyi ele geçirmesindeki ihmali ve Rusya'ya iltica edip ihanet ettiği rivayetlerinden ötürü görevinden azledilerek Serez'le beraber Osmanlı'daki emlak ve eşyalarına el konuldu; Semavi Eyice, Ahmed Lütfi Efendi'nin yazdığı tarihine dayanarak Varna'nın Ruslara düşüşünde Yusuf Muhlis Paşa'nın bir payı olduğunu ifade etmiştir. 1829'da esaretten kurtulup affedilerek İstanbul'a getirildi ve Vezneciler'de bulunan Kandiye muhafızının konağına yerleştirildi. 1835'te Belgrad muhafızlığına tayin edildi, lakin hastalığı sebep gösterilerek İstanbul'a geri getirildi. Eyalet ve mahalli idarelerde yaşanan değişikler sonucunda İzmir'in Aydın'a bağlanmasından sonra Aydın müşirliğine, 1841 senesinde Rumeli valiliğine atandı. Topal İzzet Mehmed Paşa sadrazam olduktan sonra yaş ve sağlık haddinden 1842 yılında valilikten azledildi ve Serez'deki çiftliğinde ikamet etmesi mecbur hale getirildi. Görevinden ayrıldıktan bir yıl sonra, 1843'te, hayatını kaybetti.^{[4]Belediyesi, T. C. Eyüpsultan. Yusuf Muhlis Paşa.[5]Tarih Enstitüsü Dergisi Sayı 4-5 - Tarihi Mezarlardan Notlar I - Semavi Eyice. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü, 1973-74.}

Yusuf Muhlis Paşa'nın nikahlı eşlerinden başka birçok cariyesi bulunduğu kayda geçmiştir. Muharebelerde esir ettiği kadınlardan beğendiklerini alırdı, İstanbul'daki adamları aracılığıyla da kendi belirttiği niteliklere uyan birçok cariye satın almıştır. Cariyelerinin bir kısmını da bu adamlara hediye eder, bir kısmını da azat ederdi. Cariye seçimi için Vasıfnâme adında manzum bir eser yazmıştır. Ölümüne kadar elinde 700 cariye geçmiştir ve bu cariyelerin isimlerinin yazılı olduğu defteri torunu İbnü'l-Emin Mahmud Kemal İnal'da bulunmuştur. Yusuf Muhlis Paşa'nın 40 çocuğu olmuştur; bunlardan sadece 7 kız ve 7 erkek ölümünde sağ idi. Serez'de yaptırdığı konağın selamlığında 120, haremliğinde 80 oda ve bir salonu bulunuyordu. Bu konağına şairler, ilim insanları ve çevrenin önde gelenlerini davet ederdi; Selanikli Akif Efendi'yi divan katipliğinde bulundurmuştur. Davet ettiği veya civar beldelerde haberleştiği şairlere karşılıklı şiir söylerdi.^{[6]Kadim dergisi Sayı 5 - Kitap Değerlendirmesi. Sakarya Üniversitesi, Nisan 2024.}

Yaptırdığı eserler arasında Serez'de Yusuf Muhlis Paşa Camii (1912'de Birinci Balkan Savaşı sırasında Bulgar bölükleri tarafından yıkılmıştır), Yusuf Muhlis Paşa Çeşmesi, babası adına yaptırdığı Büyük İsmail Bey kabristanı ile Hortacı Camii onarımı vardır.

Yusuf Muhlis Paşa'nın divan şairliği konusunda bilinen tek eseri Divânçesidir. Bir yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu eserde 16 tarih manzumesi, 2 tahmis, 1 mu'aşşer, 83 gazel, 2 mesnevi şeklinde mektup, 3 rubai ve 12 müfred yer almaktadır. Manzum mektupları latifelerle ve bazı müstehcen imalarla doludur.

Yusuf Muhlis Paşa'nın oğlu Mazhar Mustafa Paşa, Erzurum valiliğinde bulunmuş bir yöneticiydi. Kızı Zekiye Hanım'ı Serez müftüsü Fethullah Fehmi Efendi, bir diğer kızını Nevrekop eşrafından Altun Mehmed Bey ile evlendirmiştir.^{[7]Pakalın, Mehmed Zeki. Son Sadrazamlar ve Başvekiller (7. Cilt). Türk Tarih Kurumu, 2021, s. 3.} Soyundan gelen ve Sirozî adı verilen ailenin fertleri arasında İbnü'l-Emin Mahmut Kemal İnal, Metin Serezli ve ilk Türk tayyarecilerinden Mehmet Ali Kurçer bulunmaktadır.

Eyüp Sultan Camii meydanından İslam Bey Camii'ne uzanan caddenin bir kısmına geçmişte onun adı verilmiştir; bu caddenin günümüzdeki adı Fahri Korutürk Caddesi'dir.