Turkipedia
Menü
Giriş yapHesap oluştur 

Evrenos Bey

İçindekiler5
  1. Evrenos ailesinin kökeni
  2. Hayatı
  3. Evrenos ailesinin Osmanlı Devleti'ne hizmetleri
  4. Konuyla ilgili yayınlar
  5. Dış bağlantılar
  6. Kaynakça

Hacı Evrenos Bey veya Gazi Evrenos Bey (ö. 17 Kasım 1417), Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminden bir akıncı kumandanı ve aile önderidir. Evrenuz Bey olarak da anılır. İsmini Bizans tarihçileri Avrenezis veya Verenezis, Batılı tarihçiler de Vrenez şeklinde yazarlar.

Evrenos ailesinin kökeni

Evrenos Bey, Karesi Beyliği'ndendir. Köken olarak Akkoyunlu Türklerinden olduğu veya Kıpçakların Uran kabilesine mensup bulunduğu söylenmektedir.[1]Evrenos Bey'in Kökeni Hakkında Tartışmalar ve Yeni Bir Değerlendirme.[2]EVRENOSOĞULLARI. islamansiklopedisi.org.tr. Boz Oklu Han, Evrenosoğulları'nın bilinen en eski atası olduğu düşünülmektedir.[3]Ömer Lütfi Barkan. Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler, I. İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler, s. 342. Ancak Evrenos ailesinin Türk kökenli olmadığı iddiaları da mevcuttur.[4]Lapavitsas, Costas. Capitalism in the Ottoman Balkans: Industrialisation and Modernity in Macedonia. Bloomsbury Publishing, 8 Ağustos 2019, s. 91. Stanford Shaw, Evrenos'un aslen Anadolu'da Bizanslı bir feodal prens olduğunu, Bursa'nın ele geçirilmesinin ardından Osmanlı hizmetine girdiğini, İslam'ı kabul ettiğini ve daha sonra hem Orhan Gazi hem de I. Murad'ın emrinde önde gelen bir askeri komutan olduğunu öne sürer.[5]Stanford Shaw: History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808. Cambridge University Press, 1977. Joseph von Hammer-Purgstall ise Evrenos'u İslam'ı kabul etmiş Bizanslı bir Rum olarak görmektedir.[6]Joseph von Hammer-Purgstall: Geschichte des Osmanischen Reiches. Zweite verbesserte Ausgabe Bd. I - IV. Hartlebens, Pesth 1836. Evrenos'un babasının ismi Pranko İsa Bey olduğundan, kendisinin Sırp asıllı olabileceği de değerlendirilmiştir.[7]Lowry, Heath W.. Fourteenth Century Ottoman Realities. Bahçeşehir University Press, 2012, s. 11.

1302 ve 1361 yılları arasında Karesioğulları Beyliği'ne hizmet etmiş olan bu aile Orhan Gazi'nin Karesi Beyliği'ni ilhak etmesi üzerine Evrenos Bey'in Pranko İsa Bey önderliğinde Osmanlı Devleti'nin hizmetine girmişlerdir. İsa Bey'in ön adı Dimetoka'nın altı km doğusunda Meriç Nehri yakınındaki Sırcık veya Kırcık adıyla anılan ve şimdiki adı Prangi olan kasaba adından gelmektedir. Evrenos Bey ve oğulları, Osmanlı Devleti'nin Mihaloğulları, Pehlivanoğulları, Malkoçoğulları ve Turahanlıoğulları Körcümooğulları ile birlikte ilk akıncı ailelerindendirler. İsa Bey, şehzade Süleyman Gazi ile birlikte Rumeli fetihlerine katılmış ve bir akında Bulgaristan'ın Radovişte şehri civarında ölmüştür.

Hayatı

Evrenos Bey'in Yenice Vardar'daki türbesi
Evrenos Bey'in Yenice Vardar'daki türbesiVassiliki Feidopoulou, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Evrenos Bey; Balıkesir'de doğmuş,[8]Gazi Evrenos Kimdir?. 1417 yılında Yenice Vardar'da (Vardar Yenicesi olarak da bilinen şehir bugün Yunanistan'da) ölmüştür. Evrenos Bey'in asıl ismi Evren'dir. Bazı kaynaklara göre eski Rumcada "Bey" anlamına gelen os eki Evren Bey'e Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa ile yaptıkları Rumeli seferleri sırasında yöre halkına adil davranışlarından ötürü Rum yerli halk tarafından verilmiştir. Âşıkpaşazade'de ismi Evrenuz olarak geçmekte, 'Evren' ve 'Uz' kelimelerinden birleştirilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Evrenos 129 yaşına dek yaşamış dört Osmanlı padişahına hizmet etmiştir: Orhan Gazi, I. Murad, I. Bayezid ve I. Mehmed.

Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Gazi'nin vefatından sonra Sultan I. Murat'ın hükümdar olup Rumeli'ye gelmesine kadarki dönemde, karşı saldırılara maruz kalarak bir süre gerileyen Osmanlılar için hasıl olan tehlikeli durum Evrenos Bey ile Hacı İlbey'in ciddi faaliyetleriyle önlenmiştir.

Osmanlı hükümdarı I. Murad Rumeli'ye geçtiğinde Evrenos Bey Keşan ve İpsala'yı zapt etmiş, sonra Edirne üzerine yürüyen Türk kuvvetlerinin sol koluna tayin edilip ileri fırlayarak, doğu Makedonya'daki Sırp kuvvetlerinin Osmanlı ordusuna yapmaları muhtemel saldırıları önlemekle görevlendirilmiştir. Evrenos Bey'i daha sonra Serez'de akıncı kumandanı olarak görüyoruz. İkinci defa zapt edilen Serez'i kendisine merkez yapan Evrenos Makedonya'ya yaptığı akınlarla mühim şehir ve kasabaları elde etmiştir.

Evrenos Bey, takriben 1385'te vezir Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa ile Makedonya harekâtına katılmış ve ikinci defa Manastır elde edilmiş ve Hayreddin Paşa ile birlikte Arnavutluk'ta Elbasan taraflarına ve daha batıya kadar gitmiştir. Bundan sonra Evrenos Bey hacca gitmiş ve buradan dönüşte Birinci Kosova Muharebesine denk gelen günlere rastlamış ve bu muharebede kendisinin tecrübelerinden yararlanılmıştır.

Kosova Muharebesi'nden sonra Yıldırım'ın hükümdar olmasını müteakip Vodina ve Çitroz kasabalarını elde eden Evrenos Bey, 1390'dan itibaren beş, altı sene mütemadi olarak Arnavutluk'a akın yapmış 1396'da Niğbolu Savaşı'nda ve Eflak seferinde bulunmuştur.

Evrenos Bey Ankara Muharebesi'nden sonra şehzadeler arasındaki mücadelede Süleyman Çelebi'den sonra ihtiyarlığına binaen bu gailelere karışmak istememiş ise de Rumeli'de hükümdar olan Musa Çelebi'nin kendisine baskı yapması üzerine el altından I. Mehmed tarafını tutmuş ve Rumeli'deki harekât tarzı hakkında I. Mehmed'e yol göstermiş ve onun planı üzere I. Mehmed'in Rumeli'ye geçerek Sırp hududuna gelmesi üzerine diğer uçbeyleriyle beraber kendisine iltihak etmiştir. Evrenos Bey hayli yaşlı olduğu hâlde Kasım 1417'de vefat ederek Vardar Yenicesi'ndeki türbesine defnedilmiştir. Evrenos Bey'in burada türbesinden başka cami, medrese ve imareti ile diğer bazı yerlerde hayırlı tesisleri vardır.

Tarihler, Sultan I. Murad'ın oğlu I. Bayezid'i evlendirdiği zaman Evrenos Bey'in düğün hediyesi olarak elbiselik kumaşlardan başka yüz genç erkek ve yüz genç kız köle ve cariye takdim ettiğini; bu yüz köleden on kölenin elinde içi altın dolu altın tepsi ve on kız cariye elinde yine içleri altınla dolu on altın tepsi bulunduğunu, diğer sekseninin ellerinde de gümüş ibrik ve gümüş maşrapalar bulunduğunu anlatır. I. Murad, Evrenos'un getirdiği saçıyı davetine icabet eden Mısır, Karaman, Hamidoğlu ve sair elçilere verdiği gibi, bütün elçilerin getirdikleri hediyeleri de Evrenos Bey'e vermiştir. Yine Evrenos'un getirdiği altınların bir kısmını elçilere ve mütebakisini ulemaya ve fukaraya dağıtmıştır. Bu anekdot Osmanlı'nın daha ilk yüzyılında ulaştığı zenginlik derecesini ispatlaması bakımından önemlidir.

Evrenos ailesinin Osmanlı Devleti'ne hizmetleri

Evrenos Bey'den sonra Osmanlı Devleti'nin hizmetinde Rumeli'de akıncı kumandanı olarak Evrenos'un oğulları Evrenosoğlu Ali Bey ve Evrenosoğlu İsa Bey'leri görüyoruz. Bunlardan Ali Bey babasının yanında yetişmiş ve ondan sonra Rumeli'nin meşhur akıncı kumandanlarından olmuştur. II. Murad zamanında 1430'da Selanik'in zaptında hizmeti görüldüğü gibi, Macaristan'a ve Arnavutluk'a yapmış olduğu müthiş akınlarıyla da dikkati çekmiştir. Ali Bey özellikle 1437'de yaptığı Macaristan akınından 70.000 esir ve hesapsız ganimet malıyla dönmüştür. Bundan sonra Belgrad'ı ilk defa kuşatmış ise de Haçlı Seferinin çıkması üzerine kuşatmayı kaldırmaya mecbur olmuştur. İstanbul'un Fethi'nde ve 1462'de Fatih Sultan Mehmet zamanında Eflak seferinde bulunmuştur. Vefatı tarihi belli olmayıp kabri Vardar Yenicesi'ndedir. Dukas'ın ve ondan naklen Joseph von Hammer-Purgstall ve diğer bazı tarihçilerin, Fatih'in cülusunda boğdurttuğu kardeşinin Evrenosoğlu Ali Bey eliyle olduğunu ve ertesi gün de Ali Beyi idam ettirdiği hakkında kayıtları yanlış olup, zaten uç beyi olan Ali Bey'in 1462 Eflak seferinde bulunduğuna göre bu şehzadeyi boğanın başka birisi olduğu açıktır.

Evrenos Bey'in diğer oğlu İsa Bey de akıncı sancak beylerinden olup 1434 ve 1438 yıllarında Arnavutluk harekâtında ve 1443'te Haçlılarla yapılan Morava Muharebesi'nde bulunmuştur. Haçlı kumandanı János Hunyadi'nin taarruzu esnasında padişahın huzurunda yapılan görüşmede savunma savaşı yapılmasını tavsiye etmiş ve aksi düşünceler önerenlere karşı tavsiyesi kabul edilmiştir. Vefatı biraderi Ali Bey'den sonra olup Vardar Yenicesi'ndeki türbesine gömülmüştür. İsa Bey'in de burada cami ve imareti vardır. Daha sonra Ali Bey'in oğullarından Ahmet ve Evrenos Beyler ve Ahmed Bey'in oğulları Musa ve Süleyman Beyler sancak beyliği yaparak 16. yüzyıl başlarına kadar faal hizmet görmüşlerdir. Şemseddin künyeli Emir-i Kebir Evrenosoğlu Ahmed Bey'in 1498 tarihli vakfiyesinde Vardar Yenicesi'nde cami, medrese, imaret yaptırdığı görülmektedir. Vakfına oğlu Musa Bey'i mütevelli koymuştur. Vefatı 1502 tarihinden evveldir. Evrenosoğulları ailesi Rumeli'de Evlad-ı Fatihan teşkilatının başında olarak 19. yüzyıl ortalarına kadar gelmişlerdir.

Evrenos'un oğlu İkiyürekli Ali Bey, torunu Gazi Ahmed Bey ve torununun oğlu Musa Bey; Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne dek devlete çeşitli hizmetlerde bulunmuş Evrenosoğulları'nın en ünlülerindendirler. Evrenos ailesinin üyeleri, Gazi Ahmed Bey'in torunun oğlu Ahmed Bey'in, İslam peygamberi Muhammed'in kızı Fatma'nın soyundan gelen bir aile üyesi ile evlenmesi sonucunda Şerif ünvanı almışlardır.

Konuyla ilgili yayınlar

  • İsmail Hakkı Uzunçarşılı, İslam Ansiklopedisi, Cilt IV, 414-18

  • I. Melikoff, Encyclopedia of Islam, second edition, Vol. 2, 720-1

  • Vasilis Demetriades, The Tomb of Ghazi Evrenos Bey at Yenitza and Its Inscription (Gazi Evrenos'un Yenice'deki mezarı ve üzerindeki yazıt), Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 39, No.2, pp. 328–332, 1976 (*.pdf dokümanı)

Dış bağlantılar

Kaynakça

  1. 1.Evrenos Bey'in Kökeni Hakkında Tartışmalar ve Yeni Bir Değerlendirme. belleten.gov.tr
  2. 2.EVRENOSOĞULLARI. islamansiklopedisi.org.tr. islamansiklopedisi.org.tr
  3. 3.Ömer Lütfi Barkan. Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler, I. İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler, s. 342.
  4. 4.Lapavitsas, Costas. Capitalism in the Ottoman Balkans: Industrialisation and Modernity in Macedonia. Bloomsbury Publishing, 8 Ağustos 2019, s. 91. books.google.com
  5. 5.Stanford Shaw: History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808. Cambridge University Press, 1977.
  6. 6.Joseph von Hammer-Purgstall: Geschichte des Osmanischen Reiches. Zweite verbesserte Ausgabe Bd. I - IV. Hartlebens, Pesth 1836.
  7. 7.Lowry, Heath W.. Fourteenth Century Ottoman Realities. Bahçeşehir University Press, 2012, s. 11. academia.edu
  8. 8.Gazi Evrenos Kimdir?. yeniakit.com.tr