Köprülü Mehmed Paşa

Köprülü Mehmed Paşa (1575, Roşnik - 31 Ekim 1661, Edirne), IV. Mehmed'in saltanatı döneminde 1656 ile 1661 yılları arasında sadrazamlık yapan Arnavut asıllı Osmanlı devlet adamı ve askerdir. Göreve gelmeden önce devlet idaresine kendi belirlediği şartların kabul edilmesiyle tanınan ve bu yönüyle Osmanlı tarihinde bir ilki oluşturan sadrazamdır. Kendi adıyla anılan ve ailesinden gelen sadrazamların görev yaptığı Köprülüler Devri'nin kurucusudur.^{[1]KÖSEM SULTAN.}

Göreve geldiği dönemde Osmanlı İmparatorluğu, Girit Savaşı nedeniyle Venedik Cumhuriyeti'nin Çanakkale Boğazı'nda kurduğu deniz ablukası altındaydı. İçeride ise hazine açıkları, Anadolu'da süregelen Celâlî isyanları ve merkez ordusundaki disiplinsizlikler yaşanmaktaydı. Köprülü Mehmed Paşa, yönetimde tam yetki elde ettikten sonra ordu içindeki muhalif grupları tasfiye etti ve eyaletlerdeki ayaklanmaları bastırarak merkezi otoriteyi yeniden sağladı.

Askeri alanda Çanakkale Boğazı'ndaki Venedik ablukasını kaldırarak Limni ve Bozcaada'yı geri aldı, ardından Erdel bölgesindeki isyanı bastırarak Yanova ve Várad kalelerini Osmanlı topraklarına kattı. Beş yıllık sadaretinin ardından 1661 yılında Edirne'de öldü ve cenazesi kendi yaptırdığı külliyedeki türbesine defnedildi. Ölümünden sonra vasiyeti doğrultusunda yerine oğlu Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa sadrazam oldu.^{[2]MÜCTEBA İLGÜREL, "KÖPRÜLÜ MEHMED PAŞA", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/koprulu-mehmed-pasa (22.10.2022).}

Hayatı

Mehmed Paşa, 1575'te Arnavutluk'un Berat sancağının Roshnik köyünde doğmuştur. Gençliğinde İstanbul'a getirilerek saraya alınmıştır. Saray matbahı helvahanesinde hizmet ederken Has odalı Boşnak Hüsrev Ağa'ya bağlanarak büyük odalı zümresine dahil olmuştur. Sonrasında Hazine-i Amire'de görev almıştır. Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın zamanında mirahorluk rütbesini almıştır. Daha sonra Beylerbeyliği ile Şam'a vali tayin edilmiştir. 1650'de Kubbealtı veziri olmuştur. Aynı sene içerisinde on yedi gün Anadolu eyaleti valiliği yapmıştır.^{[3]Uzunçarşılı, İ.H. Kütahya Şehri, İstanbul Devlet Matbaası, 1932, s, 163} Sadrazam Gürcü Mehmed Paşa, kendisine rakip olabileceğini düşündüğü Köprülü Mehmed Paşa'nın rütbesini alarak onu Köstendil'e sürgün etmiştir.^{[4]MEHMED PAŞA, Gürcü.}

İbşir Mustafa Paşa'nın himayesi ile Trablus'a vali tayin edilmiştir. Eskişehir'de karşılaştığı Boynuyaralı Mehmed Paşa ile birlikte İstanbul'a dönmüştür.

İstanbul'a döndüğü dönemde yakın dostları Mimar Koca Kasım Ağa, şair ve müzisyen Solakzade Mehmet Hemdemi ve Evliya Çelebi ile pek çok kez etkileşimde bulunmuş; devlet idaresi hakkındaki fikirlerini açıklamıştır. Dönemin kaynaklarında Köprülü Mehmed Paşa'nın; mütevazı bir kişiliği olduğu, devletin mevcut durumdan rahatsızlık duyduğu ve yakın çevresiyle devletin kurtarılmasına yönelik fikirlerini paylaştığı ifade edilmektedir.

Hatice Turhan Sultan'ın müşavirlerinden olan Mimar Koca Kasım Ağa, Köprülü'nün fikirlerini Valide Sultan'a anlatmış ve Köprülü'yü sadrazam olarak tavsiye etmiştir.

Valide Sultan, bu konuşmanın ardından Köprülü Mehmed Paşa ile görüşmüş ve onu sadrazam yapmak istediğini bildirmiştir. Bu görüşme sırasında 78 yaşında olan Köprülü, kendisine geniş yetkiler verildiği ve aleyhine çalışanların sözlerine itibar edilmeyeceğine söz verildiği takdirde sadâret makamını kabul edeceğini bildirmiştir. İsteklerinin yerine getirilmesi üzerine 15 Eylül 1656'da sadrazamlığı kabul etmiştir.^{[5]Köprülü Mehmet Paşa.}

Köprülü Mehmed Paşa, idareyi ele alır almaz derhal iç karışıklıkları bastırma yoluna gitmiş ve asileri yakalatıp cezalandırmıştır. Köprülü Mehmed Paşa, IV. Murad dönemindeki yönetim anlayışına benzer şekilde devlet otoritesinin tesisi için askeri yapının ıslahını ön koşul olarak görmüş ve ordu disiplinini bozan unsurlara karşı tasfiye politikası izlemiştir.

Önce haremin devlet işlerine karışmasını önlemek için haremin başında bulunan ve Köprülü Paşa'nın istediği gibi hareket etmeyen Hasodabaşı Halil Ağa'yı azledip yerine kendi adamı Sefer Ağa'yı getirdi. Ardından, Köprülü Mehmed Paşa'nın yerine sadrazam olmak için lobi faaliyetleri yürüten Kaptan-ı Derya Seydi Ahmed Paşa'yı cephedeki başarılarına rağmen kaptan-ı deryalıktan alıp Bosna Valiliğine gönderdi. Bu durum sipahilerin At Meydanı'nda toplanıp isyan etmesine yol açsa da Yeniçeri Ocağı'nın Köprülü'nün tarafını tutması sayesinde isyan kısa zamanda bastırıldı.^{[6]İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s. 28.}

İstanbul'da hayli etki kazanmış olan radikal görüşlere sahip Kadızadeliler'i İstanbul dışına sürdü. Saray üzerinde etki kazanmış, kendisini Hz. Ebû Bekir soyundan ilan edip devlet bütçesinden aylık 1000 akçe maaş bağlanmış olan Şeyh Sâlim'in maaşını kesti, Şeyh Sâlim'in buna itiraz edip Köprülü'ye sert çıkması üzerine onu boğdurup denize attırdı. Devrin Rum Patriki'nin Eflak Voyvodası Konstantin'e hitaben "İslâm dönemi az zaman sonra sona erecek. İsa dini yeniden dünyaya yayılacak, ona göre hazırlanın." cümlelerini içeren ve onu Osmanlı'ya isyan etmeye davet eden mektupları ele geçirilince hem bu suçtan hem de İstanbul'daki karışıklıklarda yeniçeri kıyafetine soktuğu Hristiyanlar vasıtası ile Müslüman ahaliyi zarara uğrattığı iddiasıyla Rum patriğini idam ettirdi.^{[7]İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s. 30.}

İstanbul'daki ulema sınıfı arasındaki kargaşayı önlemiş ve bu sınıfın hizmet görür hale gelmesini sağlamıştır.

Devlet bünyesindeki iç karışıklıklara son verdikten sonra orduyu toplayarak sefere çıkmıştır. Çanakkale Boğazı'nı kapatmış olan Venediklilerin bu hakimiyetine son vermek için ordusuyla birlikte bu bölgeye gitmiştir.

Kaptan Topal Mehmed Paşa'nın denizden, kendisinin ise karadan yaptığı taarruz neticesinde 19 Temmuz 1657'de kazanılan Çanakkale Zaferi ile Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı ablukasını kırmış ve Venedik işgali altındaki Bozcaada ve Limni adalarını geri almıştır.

1658'de Osmanlılara tâbi olmasına rağmen bağımsız hareket etmeye başlamış Erdel Prensliği'ne yönelmiş ve 1662'ye dek sürecek askerî harekâtlar sonucunda söz konusu devlet üzerindeki Osmanlı nüfuzunu tahkim etmiştir. Böylece merkezi otoritenin bölgedeki etkinliğini artırmıştır. Köprülü Mehmed Paşa, 1658 yılında bizzat Osmanlı Ordusu'nun başında sefere çıkarak 1 Eylül 1660'de Yanova'yı fethedip Osmanlı topraklarına katmayı başarmıştır. 1659 yılında Anadolu'daki Abaza Hasan Paşa isyanını bastırmıştır.

1661'de Edirne'de vefat eden Köprülü Mehmed Paşa, İstanbul'a getirilerek Divanyolu'ndaki türbesine defnedilmiştir.

Kendisinden sonra oğulları Köprülü Fazıl Ahmed Paşa (1661-1676) ve Köprülü Fazıl Mustafa Paşa (1689-1691) sadrazamlık görevine getirilmiştir.

Samsun'a bağlı Köprü (Vezirköprü) kasabasından Ayşe Hanım'la evlenip bir süre orada yaşadığı için Köprülü olarak tanınmıştır.^{[2]MÜCTEBA İLGÜREL, "KÖPRÜLÜ MEHMED PAŞA", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/koprulu-mehmed-pasa (22.10.2022).}

Köprülü Reformları

Köprülü Mehmed Paşa, 1656 yılında IV. Mehmed döneminde sadrazamlığa getirildikten sonra devlet otoritesini yeniden tesis etmeye yönelik kapsamlı idari ve askerî düzenlemeler gerçekleştirmiştir. Göreve kabul şartı olarak sadrazamlık makamına geniş yetkiler verilmesini istemiş ve bu yetkiler doğrultusunda merkezi yönetimin güçlendirilmesi amacıyla politikalar uygulamıştır. Bu süreçte devlet yönetiminde disiplini bozduğu düşünülen bazı görevliler görevden alınmış veya cezalandırılmış, böylece bürokraside düzen sağlanmaya çalışılmıştır.^{[8]KÖPRÜLÜ MEHMED PAŞA.}

Kendisinden önce yapılmış son bütçede 121 milyon akçeye ulaşmış bulunan bütçe açığını, 80 milyon akçelere kadar düşürebilmeyi başarmıştır.^{[9]İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s. 15.}

Aynı zamanda Yeniçeri Ocağı ve diğer askerî birliklerde disiplinin yeniden sağlanmasına yönelik tedbirler alınmıştır. Köprülü Mehmed Paşa'nın uyguladığı bu politikalar sonucunda devlet yönetimi yeniden güç kazanmış ve tarih yazımında bu dönem genellikle Köprülüler Devri'nin başlangıcı olarak değerlendirilmiştir.^{[8]KÖPRÜLÜ MEHMED PAŞA.}

Ayrıca bakınız

• Köprülü ailesi

Dış bağlantılar

• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, (2011), (Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım, XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar), 6. Basım, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 414-418. ISBN 9789751600141

• Tektaş, Nazım, (2009), Sadrâzamlar - Osmanlı'da İkinci Adam Saltanatı. İstanbul: Çatı Kitapları. ISBN 9758845977