Yaşname

Yaşnameler, Türk halkları arasında insan hayatını doğumdan ölüme kadar yaşlara göre anlatan destansı şiirlerdir. Genellikle âşıklar tarafından koşma biçiminde söylenir ve âşık edebiyatı ürünleri arasında yer alırlar. Yaşnamelere ayrıca Yaş Destanı, Yaş Türküsü, Ömür Destanı, Hayat Destanı, Vücudname ve Mahrasnâme adları da verilmiştir.^{[1]Yrd. Doç. Dr. Doğan Kaya, Yasnameler, s.1[2]Esma Şimşek, Türk halk şiirinde Yaşnameler ve Yunus Emre'nin "Düşdi Gönül" adlı şiiri üzerine bir değerlendirme, Prof. Dr. Bayram Durbilmez'e Armağan, c.1, 2023, İstanbul, Kriter Yayınevi, s.439}

İlk çalışmalar

Türkiye'de Yaşnameler üzeri çalışmalar ilk Veysel Arseven tarafından yapılmıştır. Arseven ayrıca Aşık Ömer'e ait bir yaşname şiirini de yayınlamıştır.^{[3]Âlim S. 1, İstanbul, 1984, s. 153} İkinci çalışma Hayrettin İvgin,^{[4]Mehmet Vefa Nalbant,Yaşname Geleneği İçinde Kutadgu Bilig ve Kutadgu Bilig’de Yaş Konusu, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 13. Sayı 4. Aralık 2016, s.180} Üçüncü çalışma ise değişik tarihi yazarlardan derlenmiş 57 yaşname tarzı şiiri bir araya getiren Alim Çelebioğlu tarafından yapılmıştır.^{[5]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s. 154}

Türleri

Yaşnameler genelde insanın ana rahmine düşmeden ve ya doğumdan sonra başlayarak, ölüme kadar bir insanın hayatını anlatır. Çoğunluğu erkek yaşamını ele alırken kadınların yaşamı ile ilgili yazılmış yaşnameler de bulunmaktadır. Bazı yaşnameler dini ve tasavvufi görüşlerle ele alınmışken diğerleri düpedüz şairin hayatını işlemektedir.^{[5]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s. 154[6]Elmira Memmedova-Kekeç, Sovyetler dönemi Yaşnamelerin Muhteva Özellikleri,folklor/edebiyat, cilt:22, sayı:88, 2016/4, s.218}

Tarihi

Yaşname geleneği ilk Türkistan'da ortaya çıkmıştır. İlk temsilcileri Yusuf Has Hacib ve Ahmet Yesevi olan^{[7]Yrd. Doç. Dr. Doğan Kaya, Türk edebiyatında Yaşnameler, s.18-31} bu gelenek, Oğuzların batıya göçmesi ile Azerbaycan sahası ve Anadolu 'da da ortaya çıkmıştır, hatta Alevi - Bektaşi olan birçok temsilci de kazanmıştır.^{[8]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s. 155} Kırgızların Manas destanında da geçen bu gelenek, Azerbaycan ve Orta Asya'da Sovyet dönemine kadar sürdüğü gibi,^{[9]Elmira Memmedova, Kıbrıs yaş destanları üzerine genel değerlendirme, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi / 2013-1,Ocak-Haziran, Kıbrıs Özel Sayısı-I, s.243-259} Anadolu^{[5]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s. 154[10]Talat Tekin, Orhon yazıtları, Simurg Yayınevi, 2. Baskı, 1998, İstanbul, s.67-77} ve Kıbrıs sahasında da 20. yüzyıla kadar halk şairleri tarafından sürdürülmüştür.^{[11]M. Vefa Nalbant, Yaşname Geleneği İçinde Kutadgu Bilig’de Yaş Konusu, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Cilt 13, Sayı 4,Aralık 2016, s. 181} Şiir olarak ilk yaşname örnekleri Yusuf Has Hacib ve Ahmet Yesevi'ye dayanırken, Türkçede yaşname olarak adlandırabileceğimiz ilk yazılı kayıt, Bilge Kağan yazıtının doğu yüzünde bulunan bilgilerdir. Bilge Kağan orada, kendi hayatlarından sözeden yaşname şairleri gibi, 8 yaşından kırk yaşına kadar yaptıklarını anlatmaktadır.^{[12]M. Vefa Nalbant, Yaşname Geleneği İçinde Kutadgu Bilig’de Yaş Konusu, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 13, Sayı 4,Aralık 2016, ss. 182}

Türkistan ve Azerbaycan

Yaşname geleneğinin İlk temsilcileri Yusuf Has Hacib ve Ahmet Yesevi olmuştur.^{[13]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s. 254-267} 11. yüzyılda Yusuf Has Hacib'in Hakani Türkçesi ile yazdığı Kutadgu Bilig adlı eserin 6391‑6408 arası beyitlerinde insanın dünyaya gelişi, yaşlanması ve sonunda ölümden kurtulmayarak göçmesi ele alınmıştır.^{[13]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s. 254-267} 361‑377. beyitlerinde gençlikten başlayarak kırktan altmışa kadar süren yaşam macerası ve ölüm korkusu ele alınmıştır.^{[14]G. Selcan Sağlık Şahin, Mahtumkulu’nun Yaşnâme Türünde Yazılmış Şıırlerınde İnsanoğlunun Yaş Yılları, Foklor Akademi Dergisi, Doğumunun300. Yılında Mahtumkulu Firaki ve Türkmen Edebiyatı Özel Sayısı. Cilt:7, s.34} İkinci örnek 12. yüzyılda yaşamış olan Haci Ahmet Yesevi'nin Hakani Türkçesi ile yazılan hikmetleridir. Bir hikmetinde bir yaşından 63 yaşına kadar hayatını anlatır.^{[15]Bes Gasır Jarlaydı, Ekinşi Tom, Almatı, 1989, s.83-84} Orta Asya'nın üçüncü büyük yaşname yazarı, 18. yüzyılda yaşayan Türkmen Mahtumkulu'dur. Mahtumkulu da yaşname geleneğine uygun olarak insan hayatını doğumdan ölüme kadar anlatmıştır.^{[15]Bes Gasır Jarlaydı, Ekinşi Tom, Almatı, 1989, s.83-84}Azerbaycan sahasında tanınan yaşnamecilerden biri, 16. yüzyılda yaşamış Kurbani'dir.^{[15]Bes Gasır Jarlaydı, Ekinşi Tom, Almatı, 1989, s.83-84} Kazaklar arası 18., 19. ve 20. yüzyılda yazılmış Yaşname örnekleri de bulunmaktadır. 1840 yılında doğmuş ve 1915 yılında ölmüş Kultuvma Sarmuratulı'nın 'Ömir Tuvralı' şiiri,^{[15]Bes Gasır Jarlaydı, Ekinşi Tom, Almatı, 1989, s.83-84} 1939 yılında ölmüş Turmuğambet İzzelevov'un iki şiiri^{[16]Yard. Doç. Dr. Ali Akar, Kazak Türkçesinden Dört Yaşname Örneği, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı: 12/2, Güz/II, 2001,s.578} 18. yüzyılda yaşamış Bukar Jırav'ın "Tilek" adlı şiiri,^{[17]Bes Gasır Jarlaydı, Birinşi Tom, Almatı, 1989, s.94-95} 18. ve 19. yüzyılda yaşamış Şal Akın'ın bir "Kerilik" adlı yaşname türü şiiri bulunmaktadır.^{[18]Bes Gasır Jarlaydı, Birinşi Tom, Almatı, 1989, s.145-146} Bundan başka Yaşname geleneği Orta Asya ve Azerbaycan'da sovyetler dönemine kadar devam etmiştir. Örneğin 1879-1930 yılları arası yaşamış Mollamurt, yazarı belli olmayan ve Karakalpak dilinde Kontrobay adlı kişi için yazılmış bir yaşname ve 1901 - 1976 yılları arası Kuzey Azerbaycan'da yaşamış Aşık Behmen.^{[19]Elmira Memmedova-Kekeç, Sovyetler dönemi Yaşnamelerin Muhteva Özellikleri,folklor/edebiyat, cilt:22, sayı:88, 2016/4, s. 218-223}

Anadolu

Anadolu bölgesinde yaşname geleneği 13. ve 14. yüzyılda yaşamış Yunus Emre ve 14. yüzyılda yaşamış Aşık Paşa ile başlamıştır.^{[20]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s.154-155}Yunus Emre'nin yaşname tarzında şiiri için "Düşdi Gönül"^{[21]Tatçı, Mustafa (2005), Yûnus Emre Külliyâtı II / Yûnus Emre Divânı / Tenkitli Metin (Gözden Geçirilmiş İlaveli Baskı), İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, s.152-153)} şiiri örnek gösterilmektedir.^{[22]Çapan, Pervin, 1991, “Yunus’un Yaşnâmesi Üzerine Bir Tahlil”, Fırat Üniversitesi Dergisi (Sosyal Bilimler), C. 5, S. 2, s. 181-195.} Bu Yaşname geleneğine daha sonra Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Kul Himmet Üstadım, Dadaloğlu, Kul Mehemmed (17. yy), Aşık Ömer (17. ve 18. yy), Türkçe yazan Ermeni kökenli Aşug Vartan (18. yy), Ispartalı Aşık Seyrani (19. yy), Develili Aşık Seyrani (19. yy), Zahmi (19. yy) Aşık Mustafa Lutfi (19. yy) gibi şairler katılmış ve aynı gelenek 20. yüzyılda Çankırılı Ali Rıza, Aşık Hüseyin, Kul Ahmed, Aşık Reyhani gibi aşıklar tarafından sürdürülmüştür.^{[23]Âlim ÇELEBİOĞLU, Türk Edebiyatında Yaşnameler, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 1, İstanbul, 1984, s. 154-155[24]Tulgar, Yıldız ve Nihat Öztoprak. “Seyrânî’ye Ait Yeni Bir Yaş Destanı.” Zemin, s. 9,2025: 84-109[25]Yrd. Doç. Dr. Elmira Memmedova-Kekeç, Türk Tasavvuf Şiirinde Elifname - Yaşnamenin Senkretik Bir Örneği Üzerine, 21. yüzyılda Türk Dünyası Uluslararası Sempozyumu, 02-05 Aralık, 2010, Lefke - KKTC, s.231-243[26]Emel Şimşek, Alevi Sözlü Kültüründen Derlenen Develili Seyrani'ye ait Yaşname'nin İncelenmesi, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi,Yaz-Haziran 2025, Sayı 114, 111-132}