Kazaklar

Kazaklar (Kazakça: қазақтар, UFA: ), Orta Asya ve Doğu Avrupa'ya yayılmış bir Türk halkıdır. Diğer Türk halklarıyla yakından ilişkili ortak bir kültürü, dili ve tarihi paylaşırlar. Etnik Kazakların büyük çoğunluğu Kazakistan'da yaşamaktadır.

Etnik Kazak toplulukları Kazakistan'ın sınır bölgeleriyle birlikte Rusya, Kırgızistan, Özbekistan, Çin (Sincan), batı Moğolistan (Bayan-Ölgii) ve kuzey İran'da (Gülistan)^{[1]Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran. 23 Eylül 2024.} bulunmaktadır. Kazaklar, 15. yüzyılda Türk ve Moğol kökenli çeşitli Orta Çağ boylarının etnogenez süreci sonucunda ortaya çıkmıştır.^{[2]Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe.[3]Kazakh.[4]Zhabagin, Maxat. The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan. 22 Ekim 2020, s. 87.[5]Sabitov, Zhaxylyk M.. The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of The Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan The Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8.[6]Sabitov, Zhaxylyk M.. The Kazakhstan DNA project hits first hundred Y-profiles for ethnic Kazakhs Russian Journal of Genetic Genealogy. 2011. 3. №1. С.69-84.[7]https.io - a really cool domain parked on Park.io.}

Kazak kimliği, 1456–1465 yılları arasında Kazak Hanlığı'nın kurulmasıyla şekillenmiştir. Türkleşmiş Altın Orda Devleti'nin dağılmasının ardından, Sultanlar Canibek ve Kerey'in liderliğindeki çeşitli boylar, kendi güçlü hanlıklarını kurma amacıyla Ebü’l-Hayr Hanlığı'ndan ayrılmıştır.

Etimoloji

Kazakların "Kazak" adını 15. yüzyıldan itibaren kullanmaya başladıkları düşünülmektedir.^{[8]Barthold--translated from the Russian. Four Studies on the History of Central Asia vol 3 Mir Ali-Shir. 1962, s. 129.} "Kazak" ya da "Qazaq" sözcüğünün kökenine ilişkin çeşitli teoriler bulunmaktadır. Bunlardan bazıları, kelimenin Türkçe qaz fiilinden (gezgin, akıncı/eşkıya, serbest, bağımsız, savaşçı) türediğini ileri sürerken; diğerleri ise Kazakların yurtlarını ve eşyalarını taşımakta kullandıkları tekerlekli bir arabayı ifade eden Ön-Türkçe *khasaq sözcüğünden geldiğini savunmaktadır.^{[9]Olcott, Martha Brill. The Kazakhs. Hoover Institution Press, Stanford University Press, 1995.[10]Phillips, M. A.. Soviet Empire. The Turks of Central Asia and Stalinism. 1954, s. 72.}

"Kazak" (Qazaq) kelimesinin kökenine dair bir diğer teori, sözcüğün ilk kez 8. yüzyıla tarihlenen Uyuk-Turan yazıtında geçen eski Türkçe qazğaq kelimesinden türediğini ileri sürer.^{[11]Уюк-Туран.} Türkolog Vasiliy Radlov ile Doğu araştırmacısı Benjamin P. Yudin'e göre qazğaq ismi, qazğan (“elde etmek, kazanmak”) fiiliyle aynı kökten gelmektedir. Bu bağlamda qazğaq, dolaşan ve kazanç arayan bir kişi tipini tanımlamaktadır.^{[12]Центральная Азия в 14–18 веках глазами востоковеда [14.-18. yüzyıl Doğu araştırmacılarının gözünden Orta Asya]. Almaty: Dajk-Press., 2001.}

Kazaklar için kullanılan alternatif ve tarihsel bir etnonim ise Alaştır. Bu ad, Kazak kültüründe yaygın biçimde yer alır. En yaygın kullanımda Alaş, Kazakların üç cüzünü, yani bölgesel ve boysal birliklerini ifade eder. Bu nedenle sözcük zaman zaman "Kazak" ile eş anlamlı olarak da kullanılmıştır.^{[13]Каратаев, А. А.. ОБ АЛАША ХАНЕ И ФОРМИРОВАНИИ ОБЪЕДИНЕНИЯ «АЛАШ». 2023, s. 241-255.} Ayrıca "Alaş" teriminin, Nogaylar tarafından da Kazakları tanımlamak için kullanıldığı bilinmektedir.^{[14]Ногайско-русский словарь около 35000 слов - под редакцией доктора филологических наук, профессора К. М. Мусаева. 2018.}

Dil

Kazakça, Türk dilleri içinde Kıpçak (Kuzeybatı) grubuna dâhildir; bu grupta Kırgızca, Nogayca, Karakalpakça ve Tatarca gibi diller de yer alır.

Nüfus

Kazakların azınlık olarak bulunduğu bölgeler

Rusya

2010 nüfus sayımına göre, Rusya Federasyonu'nda 647.000 Kazak yaşamaktaydı. Ancak Dünya Kazakları Birliği birinci başkan yardımcısı Kaldarbek Naymanbayev, 2003 yılında yaptığı açıklamada Rusya'da 1 milyondan fazla etnik Kazak bulunduğunu ifade etmiştir.^{[15]"Неизвестное казахское зарубежье" / Статьи, интервью, репортажи / Сервер Казах.ру.}

Çin

Kazaklar, 18. yüzyılda Cungar soykırımı sonucunda yerli Budist Cungar Oyrat nüfusunun büyük ölçüde katledilmesinin ardından Cungarya bölgesine göç etmiştir. Çin'de bir Kazak özerk ili bulunmaktadır: Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki İli Kazak Özerk İli. Ayrıca üç Kazak özerk ilçesi vardır: Kansu'daki Aksay Kazak Özerk İlçesi ile Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki Barköl ve Mori Kazak Özerk İlçeleri.

Tarihi

15. yüzyılda Altınorda Hanlığı topraklarının doğu kanadını oluşturan Deşt-i Kıpçak ahalisinde yaşayan Türk ve Moğol kökenli Orta Çağ kabileleleri bir araya gelerek Kazak Hanlığı etrafında toplandılar. 14. yüzyıldan sonra yeni bir boy olarak Orta Asya arenasında yerini almıştır.^{[16]Hatunoğlu, Nurettin. MOĞOLLUKTAN TÜRKLÜĞE KONGURATLAR. 20 Ocak 2022, s. 111-132.[17]Lee, Joo-Yup. Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe. 1 Haziran 2018, s. 121-144.[18]The Kazakh Khanate. Oxford University Press, 2019.} Orta Asya'da Ruslar ile ilk teması kuran Türk topluluğu Kazaklar olmuştur.

Kazaklarda Türklük Bilinci

Kazaklar, Asya'nın ortasında Türk Dünyasının göbeğinde yer almaktadır. Gerek Doğu Türkistan'ın kuzeyindeki Altay bölgesi, gerek Moğolistan'ı batısındaki Altay ve Bayan-Ölgey bölgesi, gerek Altay Cumhuriyeti'nin sahası Kazak Türkleri ile meskundur. Türk toplulukları arasında en çok soykırıma uğramış halktır. Bu sebeple de Orta Asya Birliği fikri Kazakistan'da ortaya çıkmıştır. Sultan Mahmut Torayğırov'un Kazak Türkçesindeki bir şiirde Türklük bilinci şöyle belirtilmiştir.

Kazakistan Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ise zaman zaman Kazakların Türk halklarından olduklarını ve Türk kültürüne sahip çıkılması gerektiğini belirtmiştir.^{[19]Nazarbayev’den dikkat çeken mesaj. Yeniçağ, 16 Ekim 2019.}

Ayrıca bakınız

• Çin Kazakları

• Kazakça

• Kazakistan

• Türk halkları

• Türk devletleri

• Türk dünyası

• Türk dilleri

Dış bağlantılar

• Tölegenin uzun yolculuğu