Gürcistan Kıpçakları

Gürcistan Kıpçakları ya da Gürcistan'daki Kıpçaklar, Kıpçaklar, Orta Asya'dan Batı Avrupa'ya uzanan geniş bir bölgede yaşayan eski bir Türk göçer halkıdır. Gürcistan da dahil olmak üzere bölgedeki birçok ulusun tarihinde önemli bir rol oynamışlardır. Gürcistan kralları 12. ve 13. yüzyıllarda Kafkasya'daki güçlerinin zirvesindeyken binlerce Kıpçak paralı asker topladılar ve hizmetlerini komşu Müslüman devletlere karşı başarıyla kullandılar. Bu kavim, Gürcü kaynaklarında çoğunlukla Kıpçak olarak geçmekle birlikte, nadiren Koman adıyla da anılmaktadır.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği}

11-20. yüzyıllardaki Gürcü yazılı eserlerinde rastlanan ve farklı zamanlarda Eski ve Yeni Gürcü diline geçen Türkçe özel şahıs adları bulunmaktadır.^{[2]Marine Janashia (yazan). Gürcü dilindeki Türkçe kökenli özel isimler (Turkuli Tsarmomavlobis Antroponimebi Kartulshi). Çevirenler: Ali Ertuğrul ve Alexander Chulukhadze. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 17, 2 (2010) 115-129}

Arka plan

10. yüzyıl başında Kuzey Çin’de (Mançurya ve Doğu Moğolistan'da) Moğol dillerini konuşan halklarca (Moğol ve Tatar) Hitay (Kitan) Devletinin kurulması sonucu doğudan bugünkü Kazakistan'ın kuzeydoğusuna Türk halklarının göç akınları karşısında Türk dillerini konuşan Kimek (Yimek) ve Kıpçak boy birliği olan Kimek Hanlığını zayıflatmış ve birlik parçalanmıştır.^{[3]Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006} Kimek-Kıpçak boylarının güneye doğru yayılmaları 10. yüzyılın sonu ve 11. yüzyılın başında gerçekleşmiş, hatta Sırderya’nın aşağı kısmına kadar yayılmışlardır. 11. yüzyılda Kıpçaklar artık Don Nehri’ne kadar uzanan geniş bir bölgede yaşamaktaydılar ve buralara Kıpçakların yerleşmesinden sonra bölgenin adı «Kıpçak Bozkırı» ya da «Deşt-i Kıpçak» olmuştur.^{[3]Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006} İlk kez Orhun-Yenisey Yazıtlarından 759 yılına ait Moyen Çur Yazıtında geçen Kıpçak ~ Kıfçak kelimesi Kimek-Kıpçak birliğinin parçalanmasından sonra Doğu ve Batı Kıpçakları olarak kullanılmaya devam etmiştir.^{[3]Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006} 11. yüzyılın ortalarında Toksaba sülâlesinin (boyunun) idaresi altında Kumanların esas kısmı ve Kıpçak boylarının önemli bir bölümü şimdiki Kazakistan topraklarından Güney Rusya'ya ve Karadeniz yakınlarındaki bozkırlara göç etmeye başlamış ve bunun sonucunda da Kıpçakların İdil (Volga) nehrinin doğusunda kalan Doğu Kıpçakları (ya da Doğu Deşt-i Kıpçak Kıpçakları) ile batısında kalan Batı Kıpçakları (ya da Batı Deşt-i Kıpçak Kıpçakları) olmak üzere iki etno-bölgesel ulusu ortaya çıkmıştır.^{[4]Kumekov, Bolat E. (1993). XII-XIII. asrın başında Batı Deşt-i Kıpçak'taki Kıpçak boy birliklerinin etnonimleri hakkında . Türkçe’ye çevirenler: Mehmet Kıldıroğlu ve Çıngız Samuddinov. Aslı: Кумеков Болат Е. Об этнонимии кыпчакской конфедерации Западного Дешт-и Кыпчака ХІІ-начала ХІІІ века // Известия, СОН, 1 (187), НАН РК, Алматы, 1993, с.58-70}

Tarihte adı geçen bu Kıpçakların Orta Türkçe dönemine ait Kıpçak Türkçesi (Eski Kıpçakça) yazı dili olarak üç ayrı kolda gelişim göstermiştir: Altın Orda Kıpçakçası (ya da Bozkır Kıpçakçası 13-16. yy), Memlûk Kıpçakçası (14-16. yy), Ermeni Kıpçakçası (16-17. yy).^{[5]Özyetkin, Ayşe Melek (2006). “Tarihten Bugüne Türk Dili Alanı” , (Konferans) Chinese Academy of Social Science, Sino-Foreign Relationship Department of Institute of History, Beijing/CHINA (23 January 2006)} Yeni Kıpçakça denen ve Kıpçak birliğinden köken alan Türk halklarının daha sonra oluşmaya başlayan dilleri günümüzde Kıpçak dilleri adıyla bir grup oluşturur.

Doğu Kıpçakları

Doğu Kıpçak boyları bir zamanlar hakimiyetleri altında bulundukları Kimek boyları ve Yenisey Kırgızları (Eski Kırgızlar) ile birleşerek Kırgız (eskiden Ruslarca Kara Kırgız) adı altında Altay, Yedisu ve Tanrı Dağlarında hayatlarına devam etmiştir.^{[3]Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006} Batı Altay veya Doğu Kazakistan denen yerlerde yaşayanları tarihî literatürde Doğu Kıpçakları olarak adlandırılırlar. Büyük çoğunluğunun Kimeklerle karışıp Kırgızlaşan Kıpçaklar olduğu sanılan Doğu Kıpçaklarının bir kısmı daha sonraki dönemlerde özellikle Güney Altay ve Yedisu bölgesinde kalanlar bugünkü Kazak (eskiden Ruslarca Kazak-Kırgız ya da Kırgız-Kaysak^{[6]“Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи” , Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005}) halkının oluşmasında büyük rol oynamışlardır.^{[3]Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006} 18. yüzyılda Ruslar ve Kalmuklar Kırgızlaşan Kıpçakları Kırgız olarak bildikleri için Kazaklara Kırgız demişlerdir.^{[3]Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006}

Batı Kıpçakları

Batıya giden Kıpçaklar ise asırlar içinde büyük maceralar yaşamıştır.^{[3]Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006} Avrasya'nın geniş bozkırlarını fethedip Kumanlarla birlikte 11. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar doğudan batıya yönelerek Karadeniz ve Kafkasya'nın kuzeyindeki bozkırlarda göçebe yaşayan Kıpçak konfederasyonundan Türk halklarının toprakları 13. yüzyıl başlarında Moğol istilaları sırasında Moğollar tarafından ele geçirilmiştir.^{[7]Vásáry, István, Cumans and Tatars: Oriental military in the pre-Ottoman Balkans, 1185-1365, (Cambridge University Press, 2005), 6; "..two Turkic confederacies, the Kipchaks and the Cumans, had merged by the twelfth century.".[8]Google Books.}

Kafkasya Kıpçakları

Kafkasya Kıpçakları (ya da Kafkasya Tatarları), Batı Kıpçaklarından köken alan Türk halklarının Kafkasya'daki temsilcileridir ve günümüzde Nogaylar, Karaçaylar, Balkarlar, Kumuklar ve Urumlar gibi halklara ayrılırlar.

Daha önce 10. yüzyılda görülen Bun Türkleri hariç, 11. yy sonu ve 12. yy başlarında Gürcistan'a yetmiş yıl arayla iki ayrı zamanda büyük sayıda Kıpçak göçü görülür. Bunlar birbiriyle karıştırılmaması için Gürcü kaynaklarında Eski kıpçaklar (1118 tarihinde ilk gelenler) ve Yeni Kıpçaklar (1185 tarihinde son gelenler) biçiminde geçerler.^{[9]Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85[10]Brosset, M. F., Gürcistan Tarihi (Çeviren: Hrand D. Andreasyan, Notlar ve Yayına Hazırlayan: Erdoğan Merçil), Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2003. (sayfa: 388)[11]Kırzıoğlu, M. Fahrettin (2008), “Ahıska-Ardahan-Artvin ve Oltu’da Hıristiyan Atabekler Hükümeti-I (1268-1578)” , Bizim Ahıska, Yıl: 4, Sayı: 10, Bahar 2008.[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)} Moğollar 1220-1223 ve 1235-1330 yıllarında Kafkasya ve Gürcistan'ı istila etmiştir.

Paralı askerliğe yatkın olan Kıpçakların cesareti ve savaşçı ruhu Macar, Bulgar, Rus ve Gürcü ordularında yaygın biçimde söz edildiği gibi Rus, Macar, Bulgar, Sırp, Gürcü ve Yunan tahtlarına da Kıpçak kökenli yöneticiler oturmuşlardır.^{[9]Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85}

Eski Kıpçaklar 1118

Eski Kıpçaklar: Karadeniz-Kafkasya'nın kuzeyindeki bozkırlardan inen Kuman-Kıpçak Türkleri ile Gürcüler arasındaki ilk karşılaşma 11. yüzyılda olmuş ve genelde bu ilk ilişkiler sakin geçmiştir. Kuzeyden gelen bu yeni Türk unsurlar, Gürcü kaynaklarında çoğunlukla Kıpçak olarak geçmekle birlikte, nadiren Koman adıyla da anılmaktadır.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Kiev Knezliği bünyesindeki Doğu Slavları tarafından defalarca yenilgiye uğratıldıktan sonra, 1095-1106 tarihleri arasında Kıpçakların bir kısmı Şarukan'ın (Şaragan შარაღან) oğlu Atrak (Atraka ათრაქა, Artuq) önderliğinde kavimlerinden ayrılmış ve 750 km doğuya göç edip Alanların (Osetlerin) yanına yerleşmişlerdir.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Böylece, Kıpçaklarla güney komşuları Gürcüler arasında temas kaçınılmaz hale gelmiştir. 1106 yılında Bagrationi Hanedanından Gürcü kralı IV. David ilk karısından boşanıp Kıpçak lideri Atrak'ın kızı Guranduht (გურანდუხტი Guranduxṭi) ya da Guaranduht (გუარანდუხტი Guaranduxṭi) ile evlenmiştir.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)[13]შოთა მესხია (Şota Meshia) – ძლევაჲ საკვირველი . თბილისი, გამომცემლობა „მეცნიერება“, 1972 წ.} Daha sonra, hâlâ birleşik krallığının dışında bulunan Kvemo Kartli'deki Tiflis Emirliği'ni (თბილისის საამირო) kendisine katmak ve o sıralarda Gürcistan'ı egemenliği altına alan Selçuklulara karşı koymak için Kıpçak savaşçılarını ülkesine çağırmıştır.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Dönemin (12. yüzyılın ilk yarısı) Ermeni yazarı Edessalı Mateos 1121 yılındaki Didgori Muharebesinde kral David'in yanında savaşa katılan 15.000 Kıpçak askerinin bulunduğunu kaydetmiştir.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Dört asırdır Müslümanların yönetimindeki Tiflis 1122 yılında Kıpçaklar sayesinde Gürcü Krallığının eline geçmiştir.^{[14]Bedirhan, Yaşar (2006). Ortaçağda Kafkasya'da Selçuklularla-Gürcüler arasında siyâsi hâkimiyet mücadelesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2000/6, 159-184} Kıpçakların tam olarak ne zaman geldikleri hiçbir yerde kayıtlı olmasa da, kabul edilen tarih 1118'dir.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Modern Gürcü tarihçilerinden akademisyen İvane Cavahişvili (ივანე ჯავახიშვილი 1876 – 1940) Kıpçakların Gürcistan'a gelişlerinin, "yerleşmeleri, eğitimleri ve teşkilatlanmalarının" 1118'den 1120'ye kadar sürdüğünü ifade etmekte, Kıpçaklann yaz ve kışları Gürcistan topraklarında geçirdiklerini ileri sürmektedir. İlk gelenler Kartli'ye yerleştirilmişlerdir.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Gürcü vakayinamesi Kartlis Tshovreba'da yazılan bilgiye göre, 40.000 Kıpçak ve 5000 kölemen/köle sipahi (monaspa) Gürcistan'a göç etmiştir. Gürcistan topraklarına ilk dalga olarak gelen bu Kıpçaklara, yetmiş yıl sonra gelen ikinci dalga Kıpçaklardan ayırmak için Gürcü kaynaklarında Eski Kıpçaklar denir.^{[11]Kırzıoğlu, M. Fahrettin (2008), “Ahıska-Ardahan-Artvin ve Oltu’da Hıristiyan Atabekler Hükümeti-I (1268-1578)” , Bizim Ahıska, Yıl: 4, Sayı: 10, Bahar 2008.}

Hayvan yetiştiriciliği ile uğraşan konar-göçer Kıpçakların yaşam tarzına çok uygun olduğu için yeni gelenler sınır (uç) bölgelerine yerleştirilmiştir.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} İskân edilen Kıpçaklar genellikle Selçuklu Türkmenlerinin sınır bölgelerine yerleştirilmişlerdir.^{[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)} Gürcü krallığının sınırlarını korudukları gibi, sınır ötesi civar bölgeleri de yağmalıyor, ganimetlerin bol olması sayesinde ülkeye ve iktidara bir sorun çıkartmıyorlardı. David'in vakanüvisinin kayıtlarına göre, diğer ülkelerin elçileri sık sık hediyeler getirip barış huzur ve "ülkelerinin Kıpçaklar tarafından tahrip edilmemesini" talep ederlerdi".^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Gürcistan'a ilişkin araştırmaların çoğunda hakim olan görüş doğrultusunda, Kral David'in vakanüvisine göre, Kıpçakların Gürcü topraklarında yerleşmesi iyi bir şeydi, zira ülkenin siyasi ve askeri hayatında önemli rol oynuyorlardı.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği[15]The Georgian Chronicles about the Cuman - Kipchak resettlement in Georgia at the TITUS Project} David'in vakanüvisi bir seferinde 15.000 savaşçıdan bahseder.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği}

İngiloylar tarafından meskun olunan ve günümüzde Azerbaycan sınırları içinde kalan Saingilo bölgesinde Kıpçak adlı bir yer ve nehir adı bulunmaktadır.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği}

Doğu Slav kronikleri "Hypatian Codex"'de bir pasajda ilişkili olarak Vladimir Monomah'ın ölümünün ardından (1125) bir elçi, Ör adındaki bir ozan, Otrok'un Don Nehri yakınında yaşamış kardeşi Sırçan tarafından ona geri dönmesini ısrar etmesi için yollandı. Ör'ün ısrarları ve şarkıları faydasızdı ta ki o biraz yawşan, memleketi steplerin çimenini getirene kadar. Bununla birlikte Otrok hüzünlenerek güvenlikten ve "yabancı topraklar"da kazandığı ününden vazgeçmeye karar verdi ve Kiev prenslerinin en ünlü rakibi Könçek'in babası olacağı steplere geri döndü ( 14. yüzyılda yaşamış Çağatay Han'ı Könçek ile karıştırılmamalıdır.)^{[16]Gerard Chaliand (2003), Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube, p. 52. Transaction Publishers, .}

Tamar'ın ilk kronikleri “Yeni Kıpçaklar” teriminden bahseder. Bazı tarihçiler “Yeni Kıpçaklar” ifadesinin yeni gelen Kıpçaklar demek olduğunu düşünürler. Bununla birlikte bazı tarihçiler “eski Kıpçaklar” terimini ortaya sürerler. Bu tarihçilere göre IV. Davit döneminde gelenler eski Kıpçaklar iken Tamar döneminde gelenler ise “yeni Kıpçaklar”dır. Bu görüş Kıpçakların sürekli Gürcistan'a geldiği ve yerleştiği şeklindeki yanlış bir sanı üzerine kuruludur. Bu yanlış algılayış Davit'in kroniklerindeki 50,000 sayısının yanlış yorumlanmasını takip eder. “Eski Kıpçaklar” ifadesi kroniklerde bulunmamaktadır, bu ifade akademik literatürde ortaya çıkmıştır. Bu iki ifade eşit değildir ve aralarında önemli bir fark bulunmaktadır. “Yeni Kıpçaklar” Gürcistan'da yaşamadılar ve orada bir süreliğine askerlik görevi için geldiler. P. Sikharulidze'nin önermesi --“yeni Kıpçaklar” ifadesi muhtemelen 19. yüzyılda Hristiyanlığı yeni kabul eden Gürcüler “yeni Kartveller” (Yeni Gürcüler) ifadesinde olduğu gibi Hristiyanlığı kabul eden Kıpçaklar demektir.-- ayrıca dikkate alınmalıdır. Hatırlanabilir ki İngilo “yeni gelen” ifadesi yine din değiştirenleri ifade eder ancak bu sefer İslamı kabul eden Gürcüleri ifade etmektedir.^{[17]Caucasus Journals of Social Sciences.}

Yeni Kıpçaklar 1185

Yeni Kıpçaklar (Gürcüce: ახალი ყივჩაღები ahali q'ivçağebi ya da ყივჩაყნი ახალნი q'ivçaq'ni ahalni): Rus yıllıklarının verdiği bilgilere göre, 1174'te Kıpçaklar Kobyak (Кобяк) ve Kıpçak hanı Atrak'ın oğlu Konçak (Кончак) adlı başbuğların idaresinde Pereyaslav (Переяслав ya da Preyeslav)’a hücum etmiş ve 1177’de Ruslara vasal olan Oğuz-Uzlardan (Торки) Berendilerin altı şehrini almış, Rostovtsev yakınlarında Doğu Slav (Rus) alaylarını mağlup edip pek çok esir almışlardır.^{[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)} Rus yıllığı, Konçak’ın yanında ateşli silah atan bir asker ile kendi kendine atılan otomatik okların bulunduğunu, bir okun elli askere karşılık geldiğini belirtiyor. Bu ateşli silahın mahiyeti tam olarak bilinmiyor.^{[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)} İgor Destanı Doğu Slavlarından Novgorod-Seversk knezi İgor Svyatoslaviç'in 1185 yılında Kumanlara (Kuman-Kıpçaklar) karşı giriştiği başarısız seferini konu alır. 1186’dan itibaren Ruslar Kıpçakları püskürtmeye başlamış ve bundan dolayı Kıpçakların Kafkaslara ve Gürcistan’a ikinci büyük göçü gerçekleşmiştir.^{[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)} Kafkasya'da Kıpçaklar ile Gürcistan arasında doğrudan bir toprak teması yoktu ve her ikisinin arasında Alanlar (günümüzdeki Osetlerin atalarını oluşturan ana halklardan biri) bulunuyordu.^{[9]Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85} Günümüzde Gürcistan (Güney Osetya) ile Rusya (Kuzey Osetya-Alanya) arasında Kazbek Dağının doğusunda bulunan ve Demirkapı olarak da bilinen Daryal Geçidi (ki daha çok Müslüman Kıpçakların kullandığı Dağıstan'daki Hazarların Kapısı denilen Derbend geçidinden ayırmak için daha çok Hristiyan Kıpçakların kullandığı Daryal geçidine Alanların Kapısı adı da verilir) Alanların kontrolündeydi ve bu geçit kullanılarak Kıpçakların ikinci dalgası Gürcistan topraklarına geçmiştir.^{[9]Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85} Kıpçak Hanı Sevinç’in kardeşi Savalt, ittifak ve yerleşmek üzere çok kalabalık bir ordu ile gelmiş bulunuyordu.^{[18]Selçuklu-Kıpçak İlişkileri.} III. Giorgi dönemindeki kayıtlarda zaman zaman savaşlara çağrılan bir kavim olarak Kıpçaklardan bahsedilmektedir. Gürcü kronikleri yeni ve eski Kıpçaklar arasında ayrım yapar.^{[9]Boswell, A. Bruce (1927). The Kipchak Turks . The Slavonic Review, Vol. 6, No. 16 (Jun., 1927), pp. 68-85} Giorgi'nin kızı ve ardılı Tamar dönemindeki (1184-1207) Kartlis Tshovreba'nın vakanüvisi "yeni" Kıpçaklardan bahseder; "Yeni Kıpçaklar", muhtemelen Hristiyanlığı kabul eden Kıpçakları tanımlıyordu, zira F. Sikharulidze'ye göre Hristiyanlığı sonradan kabul eden Gürcülere de "yeni Gürcüler" denmekteydi.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Hristiyanlaşıp (გაქრისტიანებული) Gürcüleşen Kıpçak memurlar «Kıpçaklığını kaybetmiş» (ნაყივჩაღარი naqivçağari ya da ნაყივჩაყარი naqivçaqari)^{[19]როლანდ თოფჩიშვილი, ეთნოისტორიული ეტიუდები , წიგნი I, ენა და კულტურა, თბილისი 2005 [Topchishvili Roland A. Ethnohistorical etudes, book I, Tbilisi, 2005]. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი, საქართველოს განათლების სამინისტროს თბილისის ილია ჭავჭავაძის სახ. ენისა და კულტურის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (...ნაყივჩაღარი, ნასომხარი, ნაოსარი, ნალეკარი, ნათურქალი, ნასპარსალი, ნარუსალი ... naqivchaghari, nasomkhari, naosari, nalekari, naturkali, nasparsali, narusali)} Gürcü olarak telakki edilmiş ve bunlar aznavur denen Gürcü soylularının (აზნაურნი aznaurni ya da აზნაურები aznaurebi) kanlı isyanlarında kilit rol oynamışlardır. Bu Kıpçalıktan çıkıp Gürcüleşen Kıpçaklar arasında Gürcü ordusunun başkomutanı (amirspasalar) ve içişleri bakanı (mandaturtukhutsezi) Kubasar (ყუბასარი Qubasari) ile Kutlu Aslan öne çıkar. Tamar'ın vakanüvisi ayrıca Kıpçak hanı Sevinç'in kardeşi Savalt'ın Gürcistan'da askerlik yaptığından da bahseder.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Gürcü ordusundaki Kıpçak paralı askerlerin ücretlerini karşılayan ve sakıpçako (საყივჩაყო saq'ivçaq'o საყივჩაღო saq'ivçağo ya da "saqipchake" Kıpçak yararına^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği}) adı verilen haracın III. Giorgi'nin hükümdarlığı döneminde toplanmaya başlandığı tahmin edilmektedir. Bu haracı toplayan resmî görevli anlamına gelen "mosaqipcahke" terimine VIII. Davit (1273-1311) tarafından yayınlanan 1297 tarihli bir belgede rastlanmaktadır.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği} Yeni Kıpçaklardan bir kısmı kraliyet ordusuna katılmayı reddedip, Gence ve Aran gibi Azerbaycan şehirlerine inmiştir.^{[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)} Kıpçaklar, Moğolların Gürcistan seferi sırasında 1230'dan itibaren bölünmüş ve bir kısmı Moğol ordusuyla karışmıştır.^{[12]Ayan, Ergin (2009). Selçuklu-Kıpçak İlişkileri . SAÜ Fen Edebiyat Dergisi (2009-II)}

Mirası

Bazı tarihçiler, David'in vakanüvisinin "Kıpçaklann büyük çoğunluğu gün be gün Hristiyan oluyordu" biçimindeki ifadelerini fazla büyüterek, Kıpçakların Gürcüceyi kolaylıkla öğrendiğini ve hızla asimile olduğunu iddia etmektedir.^{[1]Prof Dr. Giuli Alasania გიული ალასანია (Tiflis Devlet Üniversitesi Şarkiyat Fakültesi), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.II, Ankara 2002, sayfa: 793-797 → internet versiyonu Gürcistan Dostluk Derneği}

Gürcü yazılı eserlerinde (11-20. yüzyıllar) ve çeşitli tahrir defterlerinde (statistikuri aghtserilobani) geçen Türkçe özel isimler Marine Janashia'ya göre Gürcüce'ye Oğuz grubuna giren Anadolu Türkçesi, Azeri Türkçesi ve Kıpçak grubuna giren Kafkas Türk dillerinden (Karaçay-Balkar ve Kumuk) intikal etmiştir. Gürcülerin Hazarlar, Peçenekler, Kıpçaklar ve Moğollarla irtibatlı oldukları tarihten bilinmektedir. Kafkasya'da sakin bulunan Türk kabilelerine ait özel isimler de, ekseriyetle, Svan dilinde ve Gürcistan'ın dağlık bölgelerindeki lehçelerinde göze çarpmaktadır. Yazılı kaynakların yokluğu sebebiyle, Karaçay-Balkar ve Kumuklara ait olan bu özel isimlerin hangi yüzyılda Gürcistan'ın dağlık bölgelerindeki lehçelere nüfûz ettiğini tayin etmek ise artık gayr-ı mümkün görünmektedir. Karaçay-Balkar ve Kumuk dillerinin henüz oluşmadığı dönemlerde, Eski Gürcistan'da yayılmış olan Türkçe özel isimler arasında ასლანი “Aslani” («aslan») ile buna dayalı ასლანაძე “Aslanaჳe”, ასლანიშვილი “Aslanišvili”, ასლანიკაშვილი “Aslanik‘ašvili” gibi aile adları diğer Türk adlarıyla birlikte görülür.^{[2]Marine Janashia (yazan). Gürcü dilindeki Türkçe kökenli özel isimler (Turkuli Tsarmomavlobis Antroponimebi Kartulshi). Çevirenler: Ali Ertuğrul ve Alexander Chulukhadze. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 17, 2 (2010) 115-129}

Gürcistan'a yerleşen bu Kıpçakların Ahıska Türklerinin atalarından biri olduğu da ileri sürülmektedir.^{[20]Yunusov, Arif. The Akhiska (Meskhetian Turks): Twice Deported People. "Central Asia and Caucasus" (Lulea, Sweden), 1999 # 1(2), p. 162-165[21]Tombuloğlu, Tuba (2003). Kafkasya'nın etnik ve kültürel yapısı'nın oluşumunda Türklerin rolü . T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Bölümü (Genel Türk Tarihi) Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans tezi, danışman: Saadettin Gömeç, Ankara.}

Akdes Nimet Kurat'a göre, Gürcistan’a giden Kumanlardan büyük bir kısmı dönmemiş, orada kalmış ve türlü ovalarda yerleştirilmişlerdir. Doğu Anadolu’da ve Çıldır gölü çevresindeki Kıpçaklar işte bunların halefleridir.^{[22]Kurat, Akdes Nimet (1972). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 1972, sayfa: 84.} Böylece bu Kıpçaklar hem bugünkü Ahıska Türklerinin hem de Artvin, Ardahan, Oltu, Tortum, Narman halkının etnik oluşumunda pay sahibi olmuşlardır.^{[23]Özel, Haşim (2007). “Ahıska Türkleri Yakın Tarihi”, 'Eğitişim Dergisi, E-Eğitim Bilim ve Sanat Dergisi, Kasım 2007, sayı: 17, sayfa: 3-4.[24]Efendioğlu, Süleyman (2009). Ağrı ili ağızları . Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 4/3 Spring 2009, sayfa: 808-840}

Oğuz ve Kıpçak Türklerinin kaynaşıp harmanlandığı bir coğrafya görünümü veren Ahıska bölgesi ağzı, Türkiye'nin kuzeydoğusunda yer alan Artvin ilinin Ardanuç, Artvin Merkez, Yusufeli, Şavşat ilçeleri, Ardahan ilinin Posof ve Çıldır ilçeleri ile büyük ölçüde paralel, Erzurum’un Çoruh ırmağı ve kollarındaki yerleşim birimleri ile pek çok özellik bakımından ortak, bazı hususlarda ise Doğu Karadeniz ağızları ile de ortaklaşan yönlere sahiptir.<ref name="refErdinçdemiray">Demiray, Erdinç (2012). Anavatanlarından sekiz ülkeye dağıtılmış bir halk: Ahıska Türkleri . Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/3, Summer 2012, p. 877-885, Ankara</ref>

Anadolu ağızlarının oluşumunda Oğuz dışı Türk boylarının da etkisi görülmektedir. Karadeniz sahil şeridinde özellikle İzmit, Bartın, Tirebolu ve Artvin'de yoğun olmak üzere, Anadolu'nun her tarafından serpinti hâlinde Kıpçak Türkçesi özelliklerine (ñ > y, g > v, s > h, f > p, ş > s, a > å, ünlü-ünsüz uyumsuzluğu vs.) rastlanmaktadır.^{[25]Karahan, Leyla (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Türk Dil Kurumu yayınları: 630, Ankara, sayfa: 181}

Ayrıca bakınız

• Gürcistan tarihi

• Kiev Knezliği

Bibliyografya

• Anchabadze, G.Z. (1980), The Qipchaks in Georgia. — “Problems of Modern Study of Turks”. Alma-Ata Rus

• Chkhataraishvili, K. (1986), The Kipchak Resettlement in Georgia 1118, in: Gürcistan Sovyet Ansiklopedisi (Encyclopaedia Georgiana), Tiflis ka icon

• Golden, PB (1984), Cumanica I: the Quipchaqs in Georgia, Archivum Eurasiae Mediiaevi 4: 45-87

• Kırzıoğlu, MF. (1976), ''Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar''. Atatürk Üniversitesi, Erzurum; ikinci baskı: 1992, TTK, Ankara

• Rapp, SH (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts, Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5

• Suny, RG (1994), The Making of the Georgian Nation: 2nd edition, Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3

• Wink, Andre (2001), Nomads in the Sedentary World, Routledge (UK) ISBN 0-7007-1370-0