Anadolu ağızları

Anadolu ağızları, Türkiye Türkçesi ağız bölgesinin Anadolu kolunda yer alan ağızlardır. Eski Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında konuşulan Türkiye Türkçesi Anadolu'da çeşitli ağızlarla konuşulmaktadır. Ağızların sebebi, göçler, iklim, coğrafya ve dilin kendisine ait özelliklerdir. İletişim ve medya teknolojileri ile bütün yurtta İstanbul ağzı genelleşmekte, yöresel ağızlar giderek azalmaktadır.

Bu ağızları folklorda görmek mümkündür. Her yörenin türkülerinde ağızlar hâkimdir. Sanatçılarda yöresel ağız, konuşmalarda bile belli olur: Neşet Ertaş, Özay Gönlüm, İbrahim Tatlıses'in ağızları yörelerine hastır.

Ağız bölgeleri

Türkiye Türkçesi, tarihî Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında günümüzde konuşulmaya devam eden Türk ağızları bakımından bazı gruplara ayrılır. Söz konusu gruplandırma için Anadolu ve Rumeli ağız bölgelerinden söz edilir.

Anadolu ağız bölgesi

Türkiye Türkçesinin kollarından Anadolu kolu ana ağız grupları bakımından Doğu Grubu, Kuzeydoğu Grubu ve Batı Grubu olarak üçe ayrılır.^{[1]Leylâ Karahan, Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1996, s. 1-2.} Prof. Dr. Leylâ Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması adlı çalışması Anadolu ağızları üzerine yapılmış akademik bir çalışmadır.

Anadolu ağız bölgesi, Türkiye'nin Anadolu topraklarını içerir.^{[1]Leylâ Karahan, Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1996, s. 1-2.} İlk aşamada sınır bu şekilde belirtilmiş ve incelenmiştir.

Anadolu'da özellikle Karadeniz Bölgesi, Güneydoğu Bölgesi ve de Ege Bölgesi'nde ağız farklılıkları vardır. Ancak bu ağızlar, küçük yaşlardan itibaren eğitimde yazı dilinin kullanımı, basın-yayın gibi bazı sebeplerle yavaş yavaş kaybolmaktadır.

Doğu Grubu

• Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da konuşulan Türk ağızları, özellikle Erzurum, Elazığ, Erzincan, Kars, Iğdır, Van, Diyarbakır ve Urfa gibi illerde, Oğuz Türkçesinin içinde özgün bir lehçe alanı oluşturur. Bu ağızlar genellikle Anadolu ağızları içinde sınıflansa da, birçok özelliğiyle Azerbaycan Türkçesi'nin etki alanında yer alır.^{[2]Develi, Hayati. Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre XVII. Yüzyıl Azerbaycan-Türkmen Ağzı. 1 Ocak 2004.[3]Doğu Anadolu Ağızlarındaki Bazı Sözcük ve Eklerde Eskicil İzler. Servet Ertekinoğlu, 2016.}

• Bu bölgelerin dilsel farklılığı, 14.-15. yüzyıllarda bölgeye hâkim olan Türkmen konfederasyonlarına, özellikle Karakoyunlu, Akkoyunlu ve ardından gelen Safevîlere, dayanır. Bu devletlerin resmi dili, Doğu Oğuz kökenli, erken dönem Azerbaycan Türkçesi idi ve yoğun biçimde Farsça etkiler barındırıyordu. Bu dil ve kültür, Anadolu'ya yayılan Kızılbaş-Alevî topluluklar tarafından dini kimlikleriyle birlikte taşındı ve korunmaya devam etti.^{[4]DOBRA, Seyhan. Karakoyunlular Akkoyunlular-İran ve Anadolu’da Türkmen Hanedanları. 31 Aralık 2021, s. 579-581.}

Özellikler

Birkaç özellik:

• Ege ağızlarında /r/ sesi kaybolmuştur: var-vā gibi...

• Orta Anadolu ağızlarında /k/ sesi, /g/ olur: Konya-Gonya, keçi-geçi. p/b değişimi vardır: piliç-biliç.

• Kayseri,Bozok yöresinde ö/ü sesleri değişir: öküz-oküz...

• Doğu ve güneydoğu ağzında gırtlak sesleri Arapçaya özgüdür: alem-a'lem...

• Karadeniz ağızlarında Eski Tuva Türkçesi gibi b/p değişimi görülür: bunu-puni...

• Trakya ağızlarında Batı Anadolu'da (Özellikle Doğu Marmara) yaşayan Manavlar ile Balkan Türkleri'nin ve Gagavuzlar'ın ağızlarında görüldüğü gibi ilk hecedeki /ö/o sesleri daralabilir: börek-bürek, (büyle) büle-böyle, usman-osman bu daralmalar Türkiye Türkçesi'ne Kıpçak Türkçesi'nin etkisinden kaynaklanmaktadır.^{[5]Sakarya- İzmit Yöresi Yerleşik Türkmenleri Manav Ağızlarında Ötümsüz Patlayıcı Ünsüz Değişmeleri.[6]TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDA OĞUZCA DIŞI DİL UNSURLARI.[7]Acar, Kenan (2010). Kuzeybatı Anadolu Manav Türkmen Ağızları Üzerine Birkaç Not. SAÜ Fen Fakültesi Dergisi 2010 (II)[8]Gagavuz Türkçesi ile Kocaeli Yerli (Manav) Ağızları Arasındaki Paralellikler.}

• Kıbrıs ağızlarında Azerbaycan Türkçesi gibi t↔d, k↔g değişimi görülür: kurt ↔ gurd...