Ay Ata

Ay Dede veya Ay Ata (𐰖:𐱃𐰀) - Tengricilik inancında ay tanrısı olarak görülebilecek bir kutsal varlıktır ve Gök Aleminin altıncı katında oturur.^{[1]Murat Uraz - Türk Mitolojisi.} Bu inanca göre Ay Dede insanların ilk büyükbabası ve Gün Ana ilk büyükannesidir.

Diğer Türk dillerinde

Tuvaca: Ай Ата
Özbekçe: Oy Ota
Tatarca: Ай Әти / Ата or Ay Ata
Kazakça: Ай Ата
Çuvaşça: Уйăх Атте or Уйӑх Ашшĕ
Başkurtça: Ай Атай
Yakutça: Ый Аҕа
Türkmence: Aý Ata
Uygurca: ئاي ئاتا
Osmanlıca: آى آتا
Kırgızca: Ай Ата
Altayca: Ай Ада
Hakasça: Ай Аба or Ай Ада
Balkarça: Ай Ата

Tanımı

Günümüz Türkiye'sinde Gün Ana inancı artık kalmadıysa da, Ay Dede inancı çocuksulaştırılarak da olsa sürmektedir. Ay, çocuklara Ay Dede olarak tanıtılmaktır. Uyku ve uyku vakti ile özdeştirilir. Çocuğa "yatağına yatarsa, Ay Dede sana masal anlatacak" denir ve çocuğun yanında ya masal kitabı okunur ya da bir masal anlatılır.

Memlükler (Kölemenler) döneminde Mısır’da yaşamış olan Türk tarihçisi Aybek-üd Devâdârî’nin Türklerin kökeni üzerine anlattığı "Ay Atam Efsanesi"nde mağarada türeyiş motifi yer alır. Bu öyküye göre Türklerin ilk atası olan Ay Ata, bir mağarada ortaya çıkmıştır.^{[2]Pertev Naili Boratav, Türk Mitolojisi, Oğuz-Anadolu-Azeri-Türkmen, Bilgesu Yayınları, 2012, Çeviri: Recep Özbay} Bu mağara Ay Ata’nın doğumuna (Aybek-üd Devâdârî’nin ifadesiyle) bir "ana rahmi"^{[3]Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Cilt-1, Sayfa 132)} görevi yapmıştır. Bozkurt Efsanesi'ndeki kurdun yaralı Türk'ü kaçırıp beslediği mağara da böyle bir Ata mağarasıdır ve her yıl bu mağarada törenler yapılırdı. Ata Mağarası inancı ve geleneği eski dönemlerde Türkler arasında oldukça yaygındır. İşte Ay Ata da böylesi bir mağarada vücut bulmuştur.

Yakutlarda Ay Tangara (Ay Tanrı) yaratıcı olarak görülür ve kartal kılığına girerek Yaşam Ağacının üzerinde dolaşır.^{[4]Siberian Mythology - Ajy Tangara.}

Ay Dede efsaneleri

Ay Dede ve Yetim Kız
Ay Dede ve Yedi Kafalı Dev Savaşı
Ay Dede ve Kurtlar
Babası Ay Olan Çocukların Efsaneleri

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar

Kutsal Atalar Mağarası
Ay ile Güneş Efsanesi - Sivas (Türkiye Kültür Portalı) - Masalda Güneş güzel bir kızdır, Ay ise yakışıklı birk erkektir.