Ulama Paşa

Ulama Paşa ya da Ulama Han, Türkmen kökenli olup önce Safevî saflarında, ardından Osmanlı İmparatorluğu'nda önemli görevler üstlenmiş bir komutan ve devlet adamıdır. Safevî İmparatorluğu'nda Tebriz Beylerbeyi, Osmanlı'da ise Bosna Sancakbeyi ve Erzurum Beylerbeyi olarak hizmet vermiştir.

Hayatı

1492'de Osmanlı İmparatorluğu'nun Teke Sancağı'nda doğdu. Teke yöresi Türkmenler'inden olup, Tımarlı sipahi ya da Tımar sâhibi bir sipahinin oğludur. Şahkulu'nun yanında Şahkulu İsyanı'nda yer almış ve Osmanlı güçleri karşısında alınan yenilgi üzerine İran'a kaçarak Şah İsmail'e sığınmıştır. Bu dönemde Safevîler'de yöneticilik yaptığı gibi Şah İsmail'in kızıyla da evlenmiştir.^{[1]Dávid, G., "Macaristan’da Yönetici Osmanlı Aileleri". Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. Sayı:38, Sayfa:13-30, Yıl:Güz 2015. URL:http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/2039/21181.pdf . Erişim: 2017-04-25} Safevîler'in hizmetine girdikten sonra Van muhâfızlığı ve nâibliği görevine getirildi. 1531'de Safevîler'in Azerbaycan valisiyken Şah Tahmasb ile olan anlaşmazlık üzerine Kanuni Sultan Süleyman'a îtiyatını bildirerek Osmanlı İmparatorluğu'na geri döndü.

1532'de 1532-1555 Osmanlı-Safevî Savaşları sırasında Bitlis Kalesini kuşatsa da ele geçiremedi. 1534'te Bitlis'i ele geçirerek Osmanlı topraklarına kattı ve Bitlis beylerbeyi oldu. Irakeyn Seferi'ne katılarak 1534'te Tebriz'in ele geçirilmesinde bulundu. Ancak Osmanlı ana ordusunun Bağdat'ta olmasından faydalanan Safevî güçleri karşısında tutunamayarak Van'a çekilmek zorunda kaldı.^{[2]Kasapoğlu, S., "KANÛNÎ KERKÜK’TE ". Tarih Okulu. Sayı:2, Sayfa:75-82, Yıl:Kış 2009. URL:http://www.johschool.com/Makaleler/715137765_SAAD%20KASAPO%C4%9ELU-KANUN%C4%B0%20KERK%C3%9CKTE%20S.75-82.pdf . Erişim: 2017-04-24} 1534-1536, 1541-1547 yılları arasında Bosna sancakbeyliği görevinde bulundu. Akabinde Macaristan topraklarındaki çeşitli sancakların yöneticiliği görevlerinde bulundu. Safevîler'in durumunu bilmesi nedeniyle sık sık İran üzerine yapılan seferlerde görev alan Ulama Paşa; Balkanlar, Eflak ve Macaristan topraklarında faaliyette bulundu.

1539'da Nova Kalesi'nin geri alınmasında kara kuvvetlerinin komutasında bulundu. 1541'de ölen Gazi Hüsrev Bey'in yerine yeniden Bosna sancakbeyi oldu. 1543'te Macaristan'daki Habsburg-Osmanlı savaşları kapsamında Estergon ve Valpovo şehirlerinin ele geçirilmesinde yer aldı. İran seferi nedeniyle Erzurum beylerbeyi görevine getirilmiş ve 1548'deki İran seferine katılarak Van Kuşatmasında görev almış ve şehrin ele geçirilmesinde katkısı olmuştur. 1551'de kısa süreli Bosna sancakbeyliği görevine getirilen Ulama Paşa, Eylül ayında ele geçirilen Lipova'nın korunmasıyla görevlendirildi ve buranın ilk sancakbeyi oldu.^{[3]Bilge, S.M., "MACARİSTAN'DA OSMANLI HAKİMEYİTİNİN VE İDARİ TEŞKİLATININ KURULUŞU VE GELİŞMESİ". Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. Sayı:11, Sayfa:45,63,75 Yıl:2000. URL:http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/1267/14566.pdf . Erişim: 2017-04-25}

1660'ta Lipova'yı gezen Evliya Çelebi'nin seyahatnâmesinde, şehrin Avusturya güçlerince Aralık 1551'de ele geçirildiği kuşatmada Ulama Paşa'nın hayatını kaybettiğini ve mezarının bu şehirde bulunduğu bilgisini vermektedir. Ancak bu bilgi diğer kaynaklarda kabul görmeyip Paşa'nın yaralı olarak Belgrad'a çekildiği belirtilmektedir.^{[4]Danişmend, İsmail Hami. "İzahlı Osmanlı Tarihi Kronoloji 2. Cilt". Türkiye Yayınevi, 1971, s. 269.} Eğri Kuşatması'nda görev alan Ulama Paşa, 1552'de Požega sancakbeyliği görevindeyken Slavonya topraklarına akınlarda bulundu. 1554-1556 yılları arasında Köstendil sancakbeyi görevinde bulundu. 1556 yılında İşkodra sancakbeyi görevine getirildi.^{[5]Zahirović, Nedim, "BOSANSKI SANDŽAKBEG ULAMA I NJEGOV VAKUF U SKADRU NA BOJANI". Prilozi za orijentalnu filologiju. Sayı:64, Sayfa:207-216 Yıl:2014. URL:https://www.academia.edu/20337166/Bosanski_sand%C5%BEakbeg_Ulama_i_njegov_vakuf_u_Skadru_na_Bojani. Erişim: 2017-04-26}

Bahaeddin Bey adında bir oğlu vardı. Sicill-i Osmânî'ye göre Ulama Paşa, "cesur, yiğit, tedbirli ve sâdıkdı. Güzel hizmetleri görülmüştür".^{[6]Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Ağustos 1996, s. 1642.}