Tuğluk uruğu

Tuğluk uruğu^{[1]Yunusoğlu, M. Kemal (2012), Uygurca-Çince idikut Sözlüğü, TDK Yayınları, İstanbul, s.86&70.[2]Ercilasun, A. Bican (2011), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ, s.90-91.} (Köktürkçe: Üç Tuġluġ,^{[3]Dokuz Oğuzlar.} Eski Uygurca: Tuġluġ,^{[1]Yunusoğlu, M. Kemal (2012), Uygurca-Çince idikut Sözlüğü, TDK Yayınları, İstanbul, s.86&70.} Üç Tuġluġ, Bars-İlliler;^{[4]Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihî Açıdan Değerlendirilmesi , bu makaleye 7 Haziran 2016 tarihinde erişilmiştir.} Çince: 咄陆Dulo, Duō lù), Batı Göktürk Kağanlığı'nda Çorlar tarafından yönetilen 5 Türk boyunu yöneten uruğa verilen addır.^{[2]Ercilasun, A. Bican (2011), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ, s.90-91.} Erkinlerce yönetilen On-ok uruğu (Nuşibi)^{[2]Ercilasun, A. Bican (2011), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ, s.90-91.} ile sürekli bir mücadele hâlinde olmuşlardır. Göktürk Dönemi'nde Tuğluklar, Tokmak'ın doğusunda, On-ok ise bu kentin batısında hükmetmiştir.^{[5]Salman, Hüseyin (1998), Türgişler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, s. 6.} Türgiş Kağanlığı Dönemi'nde, Tuğluk uruğu "Sarı Türgişleri", On-ok uruğu ise "Kara Türgişleri" oluşturmuştur.^{[2]Ercilasun, A. Bican (2011), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ, s.90-91.} Daha sonraki göçlerle birlikte Tuğlukların varlığı Bulgaristan'a kadar ulaşmıştır. Buradaki Türk kökenli halkı, yöneten Tuğluklar, Aşina sülalesi ile birlikte Hun kökenli önemli Türk hanedan soyundan biridir. Bu iki soydan gelen kişilerin birbirleriyle yaptıkları taht mücadeleleri nedeniyle Batı Göktürk Kağanlığı egemenliği boyunca birçok taht kavgasıyla karşı karşıya kalmıştır.^{[6]İskitlerin Mirasçısı Hunları.} Bu karışıklar nedeniyle, Batı Göktürklerden ilk ayrılan ve bağımsız hareket etmeye başlayan Ön Bulgarların Tuğluk uruğuna bağlı beyler tarafından yönetildiği düşünülmektedir.^{[7]Golden, Peter B.. Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes. Editura Academiei Române; Editura Istros a Muzeului Brăilei, 2011, s. 143-144.} Bu iddiaya göre, Tuğluk uruğu 632-668 arasında Büyük Bulgar Hanlığı ve 681-1018 arasında Birinci Bulgar İmparatorluğu'nu kurarak yönetmiştir. Sever Han, Bulgaristan'daki son Tuğluk soyundan gelen hükümdardır.^{[8]Tekin, Talat (1987), Tuna Bulgarları ve Dilleri, TDK, s.3.}

10. yüzyıldan sonra Hindistan'da egemenlik kuran Tuğluk adlı bir hanedanlığın varlığı bilinmektedir. İbn-i Battuta'ya göre, Hindistan'da hüküm süren Tuğluk uruğunun kökü, Karavniye adı ile bilinip "karışık" anlamına gelen boya dayanmaktadır.^{[9]Cultural Atlas of the Turkish World, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, Turkish Cultural Service Foundation, 1997, s. 341.} Giyâs'üd-din Tuğluk'un kurduğu bu hanedanlığın başındaki hükümdarların birçoğu Tuğluk ismini bir unvan olarak kullanmıştır. Tuğluk ailesi, yönettiği bölgede 1321-1413 arasında egemenliğini korumayı başarmıştır.^{[10]Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1992, s. 323.} Bu uruğun, Göktürk kökenli Tuğluklarla ilişkisi olup olmadığı tam olarak bilinmemektedir.

Sözcük kökeni

Ming Hanedanı Dönemi'nde Çince-Türkçe olarak hazırlanan sözlüğe göre Çincedeki T'u-lu ifadesi, Türkçedeki Tuğluk kelimesinin Çinceye litere edilmiş hâlidir.^{[1]Yunusoğlu, M. Kemal (2012), Uygurca-Çince idikut Sözlüğü, TDK Yayınları, İstanbul, s.86&70.} Bu görüşü, L. Bazin ve Ahmet Bican Ercilasun da desteklemektedir.^{[2]Ercilasun, A. Bican (2011), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ, s.90-91.[11]Kafesoğlu, İbrahim (1985), Bulgarların Kökeni, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, s. 14.} B. Simeonov kelimenin Eski Türkçede güçlü, büyük ve savaş atı anlamlarına gelen "tul"dan türeyip Slav dillerinde Dulo hâlini aldığını söylemektedir. G. Clauson'a göre kelime Eski Türkçedeki boşanmış anlamına gelen "tul" (Türkiye Türkçesi: Dul.)'dan gelmektedir.

İli Nehri Antlaşması

Batı Göktürklerde birbiriyle anlaşamayan ve güç mücadelesi veren On-ok ve Tuğluklar devletin bölünmesine neden olmuşlardır. On-ok beyi Kül-erkin'in devletin konfederatif yapıya bürünmesi için başlattığı ayaklanma sonucunda birleşik Türk boyları ulusal meclisi olan Toy toplanarak, İşbara Teriş Tunga Kağan'ın tahttan indirilerek yerine Yukuk Kağan'ın Türk Kağan (Türk kağan ifadesi konfederasyonun kağanı anlamında kullanılırdı.) olarak atanmasına karar verilmiştir.^{[12]Lev Nikolayeviç Gumilev: Eski Türkler (trans:D.Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul, 2002, ISBN 975-7856-39-8 s.273-275} Böylece On-ok ve Tuğluklar konfederasyon içerisinde bağımsızlıklarını ilan etmiştir. İli Nehri Antlaşması'na göre İli Nehri bu iki uruk arasındaki sınır kabul edilmiştir. Bu durum da çok devam etmemiş ve Batı Göktürklerinin parçalanmasından sonra, ortaya Türkeş Kağanlığı çıkmıştır.^{[5]Salman, Hüseyin (1998), Türgişler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, s. 6.} Daha sonra bu devlet içerisinde de ayrılıklar baş göstermiş; bu iki uruk birbirinden ayrışarak "Sarı Türgişler" ve "Kara Türgişler"i oluşturmuştur. Birçok araştırmaya göre, daha önce bunlardan ayrılarak batıya giden Tuğluk beyleri burada Büyük Bulgar Hanlığı'nı kurmuştur.

Büyük Bulgar Hanlığı ile Tuğluk uruğunun ilişkisi

Bulgar Kağanlarının listesi adlı yazmalara göre Ön Bulgarların ilk mitik kağanı Avitohol'dur. Josef Marquart ve diğer tarihçiler Avitohol ile Hun imparatoru Attila'yı eşleştirmektedir.^{[13]Biliarsky, Ivan. The Tale of the Prophet Isaiah: The Destiny and Meanings of an Apocryphal Text. Brill, 2013, s. 255-257.} Steven Runciman da bu düşüncenin doğru olabileceğini belirtmekle birlikte bazı çekinceleri vardır. Runciman'a göre, Avitohol adı anlamsızdır. Bu adın İncil'deki açıklamaları daha inandırıcıdır. Ona göre, Eski Ahit'i yaymak isteyen misyonerler Avrasya bozkırları boyunca birçok epik hikâye üretmiştir. Bu hikâyelerin kaynağı ise Yafes'tir. Latincede ata anlamına gelen Avitus da bu hikâyelerin bir türevidir. Kısacası, Runciman'a göre Avitohol'un kökeni Yafes'te aranmalıdır. Ivan Biliarsky'ye göre ise, Avitohol ve Irnik tarihî kişiliklerin mitolojik figürleridir.^{[13]Biliarsky, Ivan. The Tale of the Prophet Isaiah: The Destiny and Meanings of an Apocryphal Text. Brill, 2013, s. 255-257.} Ona göre, Orta Asya kökenli halklarda boy hafızası ve aile kütüğü önemlidir. Bunun gibi, Ön Bulgarlarda da buna önem verilmektedir.^{[13]Biliarsky, Ivan. The Tale of the Prophet Isaiah: The Destiny and Meanings of an Apocryphal Text. Brill, 2013, s. 255-257.[14]Biliarsky, Ivan. Word and Power in Mediaeval Bulgaria. Brill, 2011, s. 218.}

Tuğluklarla ilgili görülen Kurt (Kubrat, 632–665), Avarlara başkaldıran boy üyelerinden biriydi. O, bugünkü Ukrayna bölgesinde Büyük Bulgar Hanlığı'nı kurdu. 7. yüzyılın ikinci yarısında, Kurt'un oğlu ülkeyi ikiye bölerek Avrupa'ya doğru ilerlemeye karar verdi. Böylece İdil Ön Bulgarları ve Tuna Ön Bulgarları ortaya çıktı. Araştırmacılara göre, tarihî gelişmelerle birlikte Tuğluklar Bulgaristan üzerindeki egemenlik güçlerini tamamen kaybettiler.^{[15]Curta, Florin. Southeastern Europe in the Middle Ages, 500-1250. Cambridge University Press, 2006, s. 79, 85.[16]Sophoulis, Panos. Byzantium and Bulgaria, 775-831. Brill, 2011, s. 92, 147-148, 71, 111.} Böylece Bulgar coğrafyası tamamen Slavlaştı.

Köken

Bu uruğun adı Moğolküre (Şine Uşi) Yazıtı'nda "Üç Tuglug" olarak geçmektedir. Bu yazıtta Buyruk Kağan, "Üç Tuğluk uruğu"nu kendisine isyancı bir budun olarak nitelendirilmiştir.^{[3]Dokuz Oğuzlar.} Türklerde Dokuz Oğuz, On-ok vb. hanedan ve boy isimlerinin mevcut uruk içerisindeki kolları temsil ettiği düşünüldüğünde, Tuğluk uruğunun da birkaç ana kola ayrıldığı düşünülmektedir.

Avrupalı araştırmacıların Bulgar odaklı araştırmalarına göre, bu uruğun kökeni konusunda kesin bir yargıya ulaşmak imkânsızdır. Bununla birlikte birçok araştırmacı, Ön Bulgarlarla Tuğluk uruğunu ilişkilendirmektedir.^{[16]Sophoulis, Panos. Byzantium and Bulgaria, 775-831. Brill, 2011, s. 92, 147-148, 71, 111.[17]Denis Sinor. The Cambridge History of Early Inner Asia. Cambridge University Press, 1990, s. 261.[18]Sanping Chen. Multicultural China in the Early Middle Ages. University of Pennsylvania Press, 2012, s. 97.} Bu iddiayı Mikhail Artamonov, ve Lev Gumilev desteklemektedir. Onlara göre, tarihî olarak Batı Göktürklerin Tuğluk uruğunun göçleri Bulgar devletinin kurulmasının önünü açmıştır. Türk Kağanlığı (552–581)'nın bölünmesiyle birlikte, bu devlet doğu ve batı olmak üzere iki parçaya ayrılmıştır. Batı Göktürkler, On-ok ve Tuğlukların uzlaşısı sonucu kurulmuştur. Birçok modern tarihçi Kubrat'ın Tuğluk uruğuna dâhil olduğunu düşünmektedir.^{[19]Brook, Kevin Alan. The Jews of Khazaria. Rowman & Littlefield, 2006, s. 13.[20]Curta, Florin. The Other Europe in the Middle Ages: Avars, Bulgars, Khazars and Cumans. Brill, 2008, s. 288.[21]Golden, Peter B.. Nomads and Their Neighbours in the Russian Steppe: Turks, Khazars and Qipchaqs. Ashgate/Variorum, 2003, s. 71.} Gyula Németh'e göre de, birçok lingustik, etnografik ve sosyolojik kanıt Ön Bulgarların bir Türk boyu olduğunu kanıtlamaktadır.^{[16]Sophoulis, Panos. Byzantium and Bulgaria, 775-831. Brill, 2011, s. 92, 147-148, 71, 111.[18]Sanping Chen. Multicultural China in the Early Middle Ages. University of Pennsylvania Press, 2012, s. 97.[21]Golden, Peter B.. Nomads and Their Neighbours in the Russian Steppe: Turks, Khazars and Qipchaqs. Ashgate/Variorum, 2003, s. 71.}

Kalıt

Livingston Adası'nda bulunan Dulo Tepesi, adını bu uruktan almaktadır.^{[22]Composite Gazetteer of Antarctica: Dulo Hill.}

Ayrıca bakınız

• On-ok uruğu