Nutuk (Mustafa Kemal Atatürk)

Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk'ün 3 aylık bir süre içinde tamamladığı ve 15-20 Ekim 1927 tarihlerinde Cumhuriyet Halk Fırkası'nın İkinci Büyük Kurultayında kürsüden okuduğu eserdir.^{[1]Kongresinde gerçekleştirdiği otuz altı buçuk saat süren tarihî konuşması ve onun metnidir. 1919 - Nutuk'un Deşifresi, Sinan Meydan, Truva Yayınları, Önsöz} Eser, Türkiye tarihinin 1919-1927 yılları arasındaki 9 yıllık bir sürecinde, özellikle Millî Mücadele'de yaşanan olayları anlatan önemli tarihî bir kaynaktır ve Türkiye'nin bu dönemle ilgili en temel resmî tarih kaynağı olma niteliğindedir.

Nutukun kitap olarak ilk basımı 1928 yılında Türk Tayyare Cemiyeti tarafından yapılmıştır. 1963 yılında Türk Dil Kurumu tarafından günümüz Türkçesine çevrilerek yayımlanmıştır ve bu yayında eserin ismi de Türkçeleştirilerek Söylev ismiyle basılmıştır. Daha sonra pek çok kitabevi de eseri aynı isimle basmıştır.

Yazılması için Atatürk tarafından büyük gayret sarf edilen ve bu hususta aralıksız 35 saate varan çalışmalar yapılan Nutukun metni 3 aylık bir kısa bir sürede tamamlanmıştır. Bir kısmı bizzat Atatürk tarafından yazılan, bir kısmı ise Atatürk tarafından dikte ettirilerek kâtiplere yazdırılan eserin yazımı sırasında olayların doğru aktarılabilinmesi için olayla bağlantılı kişilerle de görüşülmüştür. Eserin müsveddeleri ise Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi'ne verilmiştir.

Atatürk, Nutuku tarihi bir metin olması gayesiyle kaleme almıştır ve bunun yanı sıra siyasi bir hesaplaşma yapmak, Türk milletine yapılan icraatlar hakkında bir hesap ve öğüt vermek ve geleceğe dair ışık tutmak gibi amaçlarla da yazıya dökmüştür.

Nutukun mecliste okunması yerel ve dış basında büyük gündem oluşturmuş, Atatürk'e çeşitli tebrik ve bağlılık mektupları yollanmıştır. Bunun yanı sıra Nutuk, objektifliği hususunda başta Halide Edip ve Kâzım Karabekir tarafından olmak üzere çeşitli kişinin eleştirisine de hedef olmuştur.^{[2]Kuyaş, Ahmet. Atatürk'ün Nutuk'u, Halide Edip'in itirazı.... Kafa Grup, 2017, s. 40-45.}

Yazılma aşaması

Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk tarafından 1927 yılı başlarında Ankara'da hazırlanmaya başlandı. Eserin büyük kısmı Çankaya Köşkü'nde tamamladıktan sonra İstanbul'da son düzenlemeler yapılıp eser tamamlandı.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.} Eser yazılması sırasında Atatürk tarafından çok büyük çaba sarf edilmiş ve bazen 35 saate varan çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Atatürk'ün uşağı Cemal Granda, Atatürk'ün hiç gözünü kırpmadan kırk sekiz saat boyunca Nutuku dikte ettirdiğini belirtir.^{[4]Granda, Cemal, Atatürk'ün Uşağı İdim, Hürriyet Yayınları, Yazan:Turhan Gürkan, s.73.} Eserin bir kısmı bizzat Atatürk tarafından yazılırken bir kısmı ise Atatürk tarafından dikte edilip katipler tarafından yazıya geçirildi. Ayrıca ekleme ve düzenlemeler de Atatürk tarafından gerçekleştirildi.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.} Eser üç ay içinde gözden geçirilerek hazır hâle getirildi. Metnin yazımı sırasında Atatürk arkadaşlarının da fikirlerini alıyordu. Falih Rıfkı'nın anlatımına göre:

Nuri Ulusu, Nutukun yazılışına dair şunları söylemiştir:^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}

Atatürk, eserin okunmasından önce Dolmabahçe Sarayı'nda Nutuktan parçalar okumakta ve metin üzerinde münakaşalı konuşmalar yaparak diğer kişilerin de görüşlerini almaktaydı.^{[5]İnan, Âfet. BÜYÜK "NUTUK"TA ATATÜRK'ÜN GENÇLİĞE HİTABESİ. 1966, s. 515-523.} Ayrıca olayla bağlantılı kişileri de köşke çağırıp olayları doğrulatmıştır.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}

Atatürk, Nutuku yazarken ilgili tarihî olayların belgelerini özenle toplamıştır. Nutukun ilk baskısı iki ciltten oluşmakta, ilk ciltte Atatürk'ün konuşması ikinci ciltte ise belgeler yer almaktadır. Eserin müsveddeleri Atatürk'ün ölümünün ardından Ziraat Bankası'nda saklandıktan sonra Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi'ne verildi.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}^{[6]Afet İnan, “Atatürk’ün Büyük Nutuk’unun Müsveddeleri”, Atatürk’ün Büyük Söylevi’nin 50. Yılı Semineri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1980, s. 34.}

Yazılma amacı

Nutukun temel amacı Türk milletine Millî Mücadele'nin nasıl gerçekleştiğini tarihsel bir metin olarak, birinci ağızdan anlatılmasını sağlamaktır. Bu nedenle Nutuk en başta tarihsel bir metin olması amacıyla yazılmıştır. Yaşar Akbıyık'a göre Nutuk, "Cumhuriyet Tarihi konusunda en sağlıklı bilginin alınacağı kaynaktır."^{[7]Yaşar Akbıyık, Cumhuriyet’e Giden Yolda İki Büyük Oluşumun (Erzurum ve Sivas Kongrelerinin) Değerlendirilişi Açısından Büyük Nutuk, Yetmiş beşinci Yılında Büyük Nutuk’u Anlayarak Okumak Bilgi Şöleni 17–18 Ekim 2003 Ankara, Bildiriler Kitabı, Ed.: Dursun Ayan, M. Alper Parlak, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara, s.87.} Hasan Ali Yücel'e göre ise Nutuk, "Atatürk'ün bize bıraktığı çağdaş Türkiye'nin kuruluş tarihidir."^{[8]Yücel, Hasan Âli. Öğretmen - öğrenci köşesi. Kültür bakanlığı, 1995.} Atatürk, eserin "Türk gençliğine bıraktığım emanet" bölümünde Nutuku yazma sebebini şu şekilde açıklamıştır:

Bunun yanında Nutukun aynı zamanda siyasi hesaplaşma niteliğinde olan siyasi bir metin olduğu da belirtilmektedir.^{[9]Gürkan, Hasan. Atatürk’ün Söylev’i (Nutuk) Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi. 1 Aralık 2013, s. 123-136.}^{[10]İlter Ertuğrul, Cumhuriyet Tarihi El Kitabı 1923-2008, ODTÜ Yayıncılık, Ankara, 2008, s.11.}^{[11]Hasan Cicioğlu, Atatürk’ün Büyük Nutuk’ta Adları Geçen Muhalifleri, Muhalefet Gerekçeleri, Atatürk’ün Cevabı, Yetmiş beşinci Yılında Büyük Nutuk’u Anlayarak Okumak Bilgi Şöleni 17–18 Ekim 2003 Ankara, Bildiriler Kitabı, Ed.: Dursun Ayan, M. Alper Parlak, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, ss. 111-155} Bu görüşlere göre Nutukun yazılma sebeplerinden birisi de Atatürk'ün muhalifleriyle yaptığı hesaplaşmadır. Nutuk, salt siyasi bir hesaplaşma amacıyla yazılmasa bile siyasi çekişmelerin içeriğin oluşmasına yön veren hususlardan birisi olduğu kabul edilir. Metnin, Parti Kurultayında okunması da eserin siyasi yönünü gösteren emarelerden birisidir. Bazılarına göre ise Nutuk, aynı zamanda yeni bir ulus yaratmanın öğretisini de içermektedir.^{[9]Gürkan, Hasan. Atatürk’ün Söylev’i (Nutuk) Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi. 1 Aralık 2013, s. 123-136.}^{[12]Cavit Orhan Tütengil, Söylev’in Öğretisi, Türk Dili (Okunuşunun 50. Yılında Söylev Özel Sayısı), S.314, Ankara, 1977, ss.367-368.}

Nutukun yazılma amaçlarından birisi de geleceğe ışık tutmak ve gelecek kuşaklara bir öğreti, bir kurtuluş yolu bırakmaktır.^{[13]Emin Özdemir, “Söylev’in Anlatı Örüntüsü”, Okunuşunun 50.Yılında Söylev Özel Sayısı, Türk Dili Aylık Dil ve Yazın Dergi, Sa: 314, s.s. (380-390), Kasım 1977, s.380- 381.} Atatürk, metnin sonuna Gençliğe Hitabe'yi ekleyerek Cumhuriyet'in geleceğini gençlere emanet etmekte ve Nutukun gelecek nesiller için yol gösterici bir metin olmasını istemektedir. Atatürk, Nutuk ile geçmişi anlatıp aynı zamanda gelecekte olabilecek tehlikelerin önceden sezilebilmesi için alınacak derslerden bahsederek halkı uyarmayı amaçlamıştır. Yaşanan olayların ilk ağızdan aktarılarak doğru bir şekilde öğrenilmesi de hedeflenmiştir. Bazı sayfalarda Atatürk açıkça "sonraki yıllarda durumun kolay ve açıkça değerlendirilmesi için bu kadar ayrıntıya yer verilmiştir" şeklinde beyanlarda bulunmuştur.^{[14]Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk}^{[15]Nutuk - İçindekiler.}

Nutukun yazılma sebeplerinden birisi de Atatürk'ün milletine hesap vermek amacı gütmesidir.^{[16]Fethi Karaduman, “Tarih Yapanın Tarihi Yazması: Söylev (Nutuk)” Atatürkçü Düşünce, Yıl: 7, Sa.: 74, s.s. (9-12), Haziran, 2000} Atatürk, Kurultayda Nutuku okumaya başlamadan önce "Senelerden beri devam eden ef'al ve icraatımızın milletimize hesabını vermek vazifem olduğu kanaatindeyim" diyerek bu amacını belirtmiştir. Bazı kısımlarda ise aldığı kararların ardından tarihin kendisini haklı çıkardığını belirmiştir. Afet İnan, Nutukun Türk milletine ve dünya kamuoyuna hesap verme ahlakı niteliğinde olduğunu belirtmiştir.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}^{[17]Afet İnan, Mustafa Kemal Atatürk’ün Karlsbad Hatıraları, 2. baskı, TTK, Ankara 1991, s. 20.} Nitekim Atatürk'ün, Nutuka "1919 yılı Mayıs ayının 19'uncu günü Samsun'a çıktım. Ülkenin genel durumu ve görünüşü şöyledir" diye başlaması, milletine bir rapor verdiğini göstermektedir.^{[9]Gürkan, Hasan. Atatürk’ün Söylev’i (Nutuk) Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi. 1 Aralık 2013, s. 123-136.}

Atatürk'ün Orhun Yazıtları'nı okuduğu ve metin üzerinde işaretlemeler yaptığı bilinmektedir. 1924 yılında Türkçe olarak basılan Orhun Abideleri kitabı Atatürk'e hediye edilmiştir. Muhittin Nalbantoğlu, "Bilge Kağan'ın 'Ey, Türk budunu' diye başlayıp bütün Türk milletine hitap ettiği son sayfanın kenarına, Atatürk kendi el yazısıyla 'Büyük nutuk böyle bir ifadeyle hitam bulunacaktır.'" diye not düştüğünü belirtmektedir.^{[18]Atatürk, Mustafa Kemal. Nutuk. İz Bırakan Kalemler Yayınevi, 2022, s. 24.} Bu bilgiler ışığında Atatürk'ün, Orhun Yazıtları'ndan etkilendiği ve ona benzer şekilde halka hitap eden, yaşanan olayları anlatan, halka öğüt ve hesap veren bir düşünceyle Nutuku kaleme aldığı söylenebilir. Bu iki metin üslup açısından da büyük benzerlikle göstermektedir.^{[19]Orhan, Salih. ORHUN ABİDELERİ İLE GENÇLİĞE HİTABE’NİN SUNDUKLARI MESAJLAR AÇISINDAN MUKAYESESİ ÜZERİNE BİR İNCELEME. 8 Ağustos 2019, s. 907-915.}

İçerik

Nutuk, Atatürk'ün 19 Mayıs'ta Samsun'a çıkışıyla başlar ve Millî Mücadele ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş aşamalarını anlatır. Yaklaşık 9 yıllık bir süreci anlatan eser; Kuvâ-yi Milliye Dönemi (1918-1920), Büyük Millet Meclisi Dönemi (1920-1923) ve Cumhuriyet Dönemi (1923-1927) olmak üzere üç aşamaya ayrılabilir.^{[20]Ali Güler. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi'nin Kaynaklarından Biri Olarak Atatürk'ün Büyük Nutku: Bir İçerik Analizi (1918-1923), 19 Mayıs'ın 100. Yıldönümünde Atatürk ve Türk İstiklali Uluslararası Sempozyumu, Hacettepe Üniversitesi, s. 18.}

Atatürk ilk olarak Samsun'a çıktığı sıradaki genel durum ve görünüşün ne şekilde olduğunu anlatır. Ülkenin yaşadığı sıkıntıları dile getirdikten sonra Anadolu'daki örgütlenmeler ve düşünülen kurtuluş çarelerinden bahseder. Daha sonra millî varlığa düşman olan kuruluş ve cemiyetlerden bahseder. Anadolu'nun durumunu anlattıktan sonra ordunun da durumundan ve hangi bölgelerde hangi birliklerin bulunduğundan bahsederek müfettiş olarak yetkilerinden ve emri altındaki birliklerden bahseder. Daha sonra ise kurtuluş için kendi düşüncesini anlatır ve "ya istiklal ya ölüm" kararını açıklar. Hedefin gerçekleşebilmesi için uygulamanın safhalara ayrılarak kısım kısım ilerlemek gerektiğini de belirtir. Samsun'a çıktıktan sonra hızlı bir şekilde çeşitli subaylarla iletişime geçişini anlatır. Daha sonra sıra sıra Amasya Genelgesi'nden, İstanbul'a geri çağrılışından Sivas ve Erzurum kongrelerinden uzunca bahseder. Erzurum Kongresi sırasında Amerikan mandası ve diğer fikirler hakkında da bilgi verir. Daha sonra Sivas'tan Ankara'ya geçişini ve Ankara'da meclisin açılmasını anlatır.

Atatürk eserin ikinci aşamasında meclis kurulduktan sonra meclis başkanı seçilmesini ve hükûmetin kurulması aşamalarından bahseder. Bu sırada gerçekleşen iç isyanlar ve Hıyanet-i Vataniye ile İstiklal Mahkemeleri'nin kuruluşunu anlatır. Kurtuluş Savaşı sırasındaki cephelerden ve askerî durumdan bahseder. Batı, Güney ve Doğu cephelerinin durumunu anlatırken Trakya'daki durumdan da bahseder. Yapılan ilk genel Yunan saldırısını ve bunun ardından meclisteki tartışmaları anlatır. Daha sonra Çerkez Ethem'in ihanetini anlatır. Eserin devamında Kurtuluş Savaşı sırasında yaşanan muharebe ve savaşları anlatır. Bu arada ilk anayasadan da bahseder. Sakarya Savaşından sonra Başkomutanlığa seçilmesini ve meşhur "hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır" doktrinini açıklar. Büyük Taarruz'u ve orduların Akdeniz'e ulaşmasındanı anlatır. Ateşkesin ardından gerçekleşen Lozan görüşmelerini uzunca açıklar.

Eserin üçüncü aşamasında Atatürk Ankara'nın başkent oluşunu, Cumhuriyet'in ilanını, halifeliğin ilgasını ve yapılan çeşitli devrimleri anlattıktan sonra eserini Gençliğe Hitabe ile bitirmektedir.

Nutuk'un okunması

Nutuk, 15-20 Ekim 1927 tarihlerinde Ulus'taki Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurul Salonunda gerçekleşen ve yerli ve yabancı basın mensuplarının da katıldığı Cumhuriyet Halk Fırkası'nın İkinci Büyük Kurultayı'nda, altı gün boyunca ve toplamda 36 saat 33 dakikada okunmuştur.^{[21]Atatürk'ün Nutuk Adlı Eseri. 31 Aralık 2020.} Metin, öğleden önce ve öğleden sonra olmak üzere her gün iki toplantıda okunmuştur.^{[22]Nutuk – TED SAKARYA KOLEJİ.} Nutukun sunumu 20 Ekim 1927 günü saat 21.00'de son bulmuştur.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}

Atatürk, birinci gün (15 Ekim 1927-Cumartesi), 19 Mayıs 1919'da Samsun'a ayak basmasından Sivas Kongresi'ne kadar olan bölümü; ikinci gün (16 Ekim 1927-Pazar), Son Osmanlı Mebusan Meclisinin seçimlerine kadar geçen olayları; üçüncü gün (17 Ekim 1927-Pazartesi), Büyük Millet Meclisinin açılışına kadar yaşanan gelişmeleri; dördüncü gün (18 Ekim 1927-Salı), İkinci İnönü Muharebesi'ne kadar gerçekleşen askerî ve siyasi gelişmeleri; beşinci gün (19 Ekim 1927-Çarşamba) Lozan Barış Antlaşması'na uzanan süreci; altıncı ve son gün ise (20 Ekim-1927 Perşembe) Lozan'dan sonraki gelişmeleri okumuş ve Gençliğe Hitabe ile de konuşmasını bitirmiştir.^{[21]Atatürk'ün Nutuk Adlı Eseri. 31 Aralık 2020.} Nutukun okunduğu sırada salonda hükûmet üyeleri, milletvekilleri, 126 CHF delegesi, parti ileri gelenleri, yüksek rütbeli komutanlar, üst düzey yöneticiler, tüm büyükelçiler ve özel davetliler yer almakta idi.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}

Atatürk, Nutuku okumaya başlamadan önce şu konuşmayı yaparak kongreyi açmış ve Nutuku okuyacağını beyan etmiştir:^{[23]İnan, Afet. Büyük "Nutuk”ta Atatürk'ün Gençliğe Hitabesi. 20 Ekim 1966, s. 515-524.}

Atatürk, Nutuku kurultayda okuduktan sonra sunumu tamamlarken şu cümleleri kurmuştur:^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}^{[24]Atatürk'ün Gençlige Hitabesi.}

Atatürk, sunumunu bitirdikten sonra dakikalarca alkışlanmış ve bu sırada gözyaşlarını tutamamıştır.^{[3]Kılıç, Mehmet. BÜYÜK NUTUK’UN CUMHURİYET TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ. 27 Şubat 2019, s. 113-136.}^{[25]Mehmet Asım (Us), “Gazinin Gözyaşları”, Vakit Gazetesi, 27 Ekim 1927.}^{[26]Demirkan, Selahattin. Bir Milletin Yarattığı Lider Mustafa Kemal Atatürk. İstanbul, 1972.} Sunumun ardından Necip Asım Bey'in "Nutuk'unun kongre tarafından teşekkür ve minnetle tasvip edilmesi" hakkındaki önergesi oybirliği ile kabul edildi.^{[27]Taşdemir, Serap. Türk Basınında Büyük Nutuk’un Yansımaları. 1 Nisan 2009, s. 673-712.}

Sonrası

Nutukun okunmasını basın büyük bir ilgiyle karşılamıştır.^{[27]Taşdemir, Serap. Türk Basınında Büyük Nutuk’un Yansımaları. 1 Nisan 2009, s. 673-712.} Ülke içindeki pek çok gazete Nutukun okunması hakkında haberler yapmıştır. Türk Ocakları şubeleri, Eskişehir Sporcular Takımı, Halk Fırkası, Himaye-i Etfal ve Hilali Ahmer Cemiyeti başta olmak üzere, yurdun her yerinden, çeşitli sivil toplum örgütleri, kurumlar ve vatandaşlar Mustafa Kemal Paşa'ya bağlılıklarını dile getiren telgraf ve mektuplar yollamıştır.^{[27]Taşdemir, Serap. Türk Basınında Büyük Nutuk’un Yansımaları. 1 Nisan 2009, s. 673-712.}

Nutukun okunmasının ertesi günü Ankara Hukuk Fakültesi öğrencileri şu bildiriyi yayınlamışlardır:^{[23]İnan, Afet. Büyük "Nutuk”ta Atatürk'ün Gençliğe Hitabesi. 20 Ekim 1966, s. 515-524.}

22 Ekim 1927 günü İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğrencileri toplanmış ve Prof. Muslihiddin Adil Bey şöyle bir konuşma yapmıştır:^{[23]İnan, Afet. Büyük "Nutuk”ta Atatürk'ün Gençliğe Hitabesi. 20 Ekim 1966, s. 515-524.}

Basımı

Atatürk Nutukun telif haklarını Türk Tayyare Cemiyeti'ne bağışlamıştır.^{[28]Zerrin Okumuş, TÜRK TAYYARE CEMİYETİ, Yüksek Lisans Tezi, Ordu, 2017, Ordu Üniversitesi, s.65.} Cemiyet, eserin ilk basımını 1928 (eserde basım yılı olarak 1927 yazar) yılında 2 cilt hâlinde ve 100 bin adet olacak şekilde yapmıştır. Eski harflerle basılan bu eserin ilk cildinde Nutukun metni, ikinci cildinde ise muhtelif belgeler yer almakta idi.^{[29]Bakırçay, Ajans. Hasan Zeki Sungur - 15-20 Ekim 1927 Altı Günün Hikâyesi: Nutuk.} Cemiyet aynı yıl 2 bin adet de lüks nüsha çıkardı.^{[28]Zerrin Okumuş, TÜRK TAYYARE CEMİYETİ, Yüksek Lisans Tezi, Ordu, 2017, Ordu Üniversitesi, s.65.}

Yeni Türk Harflerinin kabulünden sonra ise 1934 yılında Millî Eğitim Bakanlığı tarafından Devlet Matbaası'nda 3 cilt olarak yayımlanmıştır. 1938 yılında ise Kültür Bakanlığı tarafından tek cilt ve 658 sayfa olarak basılmıştır. 1950-1952 yılları arasında ise 3 cilt hâlinde Türk Devrim Tarihi Enstitüsü tarafından basılmıştır ve 1969 yılına kadar dokuz kez tıpkıbasımı yapılmıştır.^{[30]Kılıç, Fahri. Nutuk'un Analitik Bir İncelemesi. 15 Mart 2016, s. -.}

Türk Dil Kurumu tarafından 1963-64 tarihlerinde eser ilk kez günümüz Türkçesine çevrilerek 2 cilt hâlinde basılmıştır. Bu eserin 1978 yılına kadar 7 kez basımı yapılmıştır. 1981 yılında ise yine Türk Dil Kurumu tarafından hem orijinal metni hem de sadeleştirilmiş metni ihtiva eden baskısı yapılmıştır. 1991 ve 1997 tarihlerinde Atatürk Araştırma Merkezi tarafından hem orijinal hem de sadeleştirilmiş metni içeren basımlar yapılmıştır.^{[30]Kılıç, Fahri. Nutuk'un Analitik Bir İncelemesi. 15 Mart 2016, s. -.}

Nutukun yabancı dillerdeki ilk baskısı 1927 yılında İtalyanca olarak yayımlanmıştır. 1928'de Almanca, 1929'da Fransızca ve İngilizce, 1929-34 arasında Rusça ve 1981 yılında Bulgarca baskılar yayımlanmıştır.^{[30]Kılıç, Fahri. Nutuk'un Analitik Bir İncelemesi. 15 Mart 2016, s. -.}

Tepki ve eleştiriler

Çürüksulu Mahmut Paşa

Nutuka karşı ilk tepki Çürüksulu Mahmut Paşa'dan gelmiştir. Nutukta Çürüksulu Mahmut Paşa'nın İstihzarat-ı Sulhiye Komisyonu azası iken Bosphore gazetesine verdiği "Ermenilerin fazla mutabelatına hak vermeksizin, hudutlarda bazı tashihatın icrasına razı oluruz" şeklindeki Ermenilere toprak verilebileceğini belirten ifadeleri eleştirilmiştir. Bunun üzerine Çürüksulu Mahmut tarafından bu şekilde bir demeci olmadığı belirtilerek düzeltme talep edilmiştir. Ancak söz konusu demeç Tasvîr-i Efkâr gazetesinde yayımlandığı gibi Atatürk'ün bu demece karşı Çürüksulu Mahmut'a gönderdiği telgraf da Nutukun belgeler kısmında bulunmaktadır. Nitekim bu iddialara karşı Cumhuriyet Halk Partisi genel sekreteri Saffet Arıkan cevap vererek Nutuktaki belgelerden gerçeklerin görülebileceği belirtilmiştir.^{[31]Atatürk'ün Nutuk'unun içerik analizi.}

Halide Edip Adıvar

Nutuka dair bir diğer eleştiri de Halide Edip Adıvar'dan gelmiştir. Halide Edip 10 Ağustos 1919 tarihinde Atatürk'e bir mektup göndererek Amerikan mandası hakkındaki görüşlerini iletmişti. Söz konusu mektup Atatürk tarafından Nutukun Amerikan Mandası İçin Propagandalar bölümüne eklenmiştir. Halide Edip tarafından gönderilen bu mektubun ana fikri özetle Amerikan mandasının gerekliliği üzerinedir^{[32]Mazhar Müfit Kansu, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber, 3. B, Ankara, TTK, Cilt: 1, s. 186 -190.} ve mektupta Amerikan mandasını "ehveni şer" yani kötünün iyisi olarak nitelendirmiştir.

Nutukun yayımlanmasından sonra Halide Edip, Times gazetesinde çıkan bir yazısında manda konusu hakkında bir savunma yaparak görüşlerinin Nutukta belirtilenden farklı olduğunu söylemiştir. Halide Edip yazısında özetle "ülkesi tehlike hâlindeyken Wilson Prensipleri Cemiyeti'nin Muhtırası'nın en ılımlı seçenek olduğu kanısında olduğunu^{[33]Kuyaş, Ahmet. Atatürk’ün Nutuk’u, Halide Edip’in itirazı…. 1 Ekim 2017.} ve görüşlerinin Hürriyet ve İtilaf çevresiyle ilişkilendirilmesinin doğru olmadığını" belirtmiştir. Ayrıca Atatürk'ün, kendisini Türkiye'nin istiklalini feda etmiş gibi gösterdiğini ve savunduğu şeyin aslında Amerika önderliğinde bir iç reform ve yeni bir idare kurma planı olduğunu söylemiştir. Halide Edip, o yıllarda Atatürk'ün de muhtıranın taraftarı olmamakla birlikte aleyhtarı da olmadığını iddia etmiştir.^{[34]Eroğlu, Ferhat. Atatürk'ün Büyük Nutku'nun basında karşılanışı ve yorumu (1927 ve 1934 baskıları bağlamında). 2010.}^{[35]Atatürk'ün büyük söylev'i üzerine belgeler. TÜrk Tarihi Kurumu Basımevi, 1991.}

Halide Edip'in bu yazısına parti genel sekreteri Saffet Arıkan tarafından "gerçeklerin Nutukun içerik ve vesikalarının tamamen okunduğunda ortaya çıkacağı ve Halide Hanım'ın da gerçek olayları hatırlayacağının ümit edildiği" yönünde bir cevap verilmiştir.^{[31]Atatürk'ün Nutuk'unun içerik analizi.}^{[34]Eroğlu, Ferhat. Atatürk'ün Büyük Nutku'nun basında karşılanışı ve yorumu (1927 ve 1934 baskıları bağlamında). 2010.}

Halide Edip, yazısında Atatürk'ün de o sıralarda manda fikrinin aleyhtarı olmadığını belirmiş olsa da, Atatürk'ün Sivas Kongresi sırasında da manda fikirlerine tamamen karşı olduğu bilinmektedir. Mazhar Müfit Kansu, anılarında Atatürk'ün Sivas'a gitmeden önce "Ahmaklar, memleketi Amerikan mandasına, İngiliz himayesine terk etmekle kurtulacak sanıyorlar. Kendi rahatlarını temin etmek için bütün bir vatanı ve tarih boyunca devam edip gelen Türk istiklalini feda ediyorlar." dediğini ifade eder.^{[36]Kansu, Mazhar Müfit. Erzurum'dan ölümüne kadar Atatürk'le beraber. Türk Tarih Kurumu Basımevi.} Atatürk'ün kongrede bu fikirlere aşırı bir tepki göstermemiş olmasının meseleyi geçiştirmekten ibaret olduğu belirtilmektedir.^{[34]Eroğlu, Ferhat. Atatürk'ün Büyük Nutku'nun basında karşılanışı ve yorumu (1927 ve 1934 baskıları bağlamında). 2010.}

Rauf Orbay

Rauf Orbay, 2 Kasım 1927'de Times gazetesine gönderdiği mektupla Nutuka tepki göstermiştir. Rauf Orbay mektubunda kısaca "Atatürk'ün, Kâzım Karabekir, Refet Bele, Ali Fuat ve kendisini istiklal mücadelesine yardım etmemiş, zorluklar çıkarmış ve saltanatın yanında yer almış gibi gösterdiğini" ve "Diktatörlüğe engel olmak için kurdukları Terakkiperver Fırka'yı gerici olmak ve Kürt İsyanının sebebi olmakla suçladığını" belirtmiştir.^{[35]Atatürk'ün büyük söylev'i üzerine belgeler. TÜrk Tarihi Kurumu Basımevi, 1991.}

Rauf Orbay'a cevap verildiğine ilişkin herhangi bir kayıt bulunmamıştır.^{[34]Eroğlu, Ferhat. Atatürk'ün Büyük Nutku'nun basında karşılanışı ve yorumu (1927 ve 1934 baskıları bağlamında). 2010.}

Kâzım Karabekir

Kâzım Karabekir, Nutuk okunduktan hemen sonra herhangi bir eleştiri dile getirmemiştir. 1933 yılında Milliyet gazetesinde aleyhine yazılan bir yazının ardından karşı cevap olarak gazeteye 7 adet mektup göndermiştir.^{[37]Karabekir, Kâzım. Kazım Karabekir anlatıyor. Tekin Yayınevi, 1990.}^{[38]Milliyet, 5 Mayıs 1933, "Kazım Karabekir Paşa Millici'ye verdiği cevapta hadiseyi nasıl anlatıyor".} Milliyet gazetesinde yayımlanan yazıdaki iddialardan Nutukta da bahsedildiğinden Kâzım Karabekir'in bu karşı mektupları da dolaylı olarak Nutuka bir cevap niteliği taşımaktadır. İddialar kısaca Kurtuluş Savaşı sırasında Celaleddin Arif Bey'in Erzurum'daki ordu ambarlarında yolsuzluk yapıldığına dair iddiası ve valinin görevden alınmasına yönelik talepleriyle alakalıdır. Celaleddin Arif Bey bu iddia ve taleplerini Mustafa Kemal'e iletmiştir. Nutukta bu iddia ve talepler ile Kâzım Karabekir'in bu konudaki fikri yer almaktadır.

Kâzım Karabekir daha sonra İstiklal Harbimizin Esasları adlı bir kitap yazarak Kurtuluş Mücadelesini kendi perspektifinden yazıya dökmüştür. Bu kitabın bir baskısı Atatürk'e verilmiştir. Atatürk bu kitabı inceleyerek yanıt mahiyetinde 9 sayfalık notlar tutmuştur.^{[37]Karabekir, Kâzım. Kazım Karabekir anlatıyor. Tekin Yayınevi, 1990.} Aynı şekilde Kâzım Karabekir de elindeki Nutukun kenarına çeşitli cevaplar yazmıştır.^{[31]Atatürk'ün Nutuk'unun içerik analizi.}

Kâzım Karabekir 1939'da Tan gazetesine verdiği bir mülakatta "Büyük Nutuk'ta da üzerinde ehemmiyetle durulması icap eden haksızlıklar ve yanlışlıklar mevcuttur" şeklinde beyanda bulunmuştur.^{[39]Kara, Serdar. Kâzım Karabekir’in Yarım Kalan Mülakatı : 3 Nisan 1939’Da Tan Gazetesinde Yayımlanan Mülakata Tepkiler ve Dönem Üzerine Bazı Değerlendirmeler. 2022, s. 907-942.}

Dili

Atatürk'ün yetiştiği dönemde kullanılan söz dağarcığı ve cümle yapısı bakımından ulusal edebiyat devrinin temsil ettiği dildir. Metin, klasik Osmanlıcaya göre oldukça sadeleştirilmiştir. O devirde kullanılan Arapça ve Farsça sözcükler ve bu dillerden alınan kurallarla oluşturulan tamlamalar, devlet dilinde kullanımından dolayı Nutuka girmiş sözcükler nedeniyle dili günümüze göre oldukça ağırdır. Dil kullanılırken anlatılan duruma göre bazen kısa ve keskin tümceler bazen de uzun ve hareketli söyleyişlere yer verilmiştir.

Korkmaz'a göre Atatürk'ün Nutukta kullandığı dil, söz varlığı bakımından, onun yetiştiği ve olgunluk çağına girdiği dönemin yazı dili ölçülerine uyan söz varlığıdır.^{[40]Korkmaz, Zeynep “Atatürk’ün Büyük Nutuk’unun Dil ve Üslup Özellikleri Üzerine Yetmişbeşinci Yılında Büyük Nutuk’u Anlayarak Okumak Bilgi Şöleni. Bildirileri. (Yay. Haz. M. Ayan-M. A. Parlak.). Ankara, 2002 Ankara. 156–163} Nutukta tecahül-i arif olarak adlandırılan ve retorik olarak değerlendirebileceğimiz cümleler dışında soru cümlesi bulunmamaktadır. Bu da hem sorunsal değil, çözümsel bir metin olduğunun hem de diyalektik bir yöntem izlendiğinin göstergesidir.^{[41]Börekçi, Muhsine. Atatürk ün Nutuk unda Söz Dizimi ve Üslûp Özellikleri.} Börekçi'ye göre Atatürk Nutukta Türkçenin kendisine sunduğu bütün olanakları ustalıkla kullanmış, gerçeği söyleme kurban etmemiş ve kastettiğini en açık şekilde ifade etmiştir.^{[41]Börekçi, Muhsine. Atatürk ün Nutuk unda Söz Dizimi ve Üslûp Özellikleri.}

Dış bağlantılar

''Nutuk'', Belgeler yan yana düzenlenmiş Eski/Yeni Türkçe indirilebilir PDF, Bedii Yazıcı
''Nutuk'' (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı)
''Nutuk'''un MP3 formatında tanıtımı
''Nutuk'' 1927 basımı (eski harfli) tam metin
''Nutuk'' Veritabanı (Eserin Latin alfabeli ilk baskısnda geçen kelimeleri arama yazılımı, Türk Dil Kurumu web sitesi)
Sesli kitap hâlinde ''Nutuk''
Murat Bardakçı'nın "Asıl ''Nutuk'' neden yayınlanmaz?" isimli yazısı
Murat Bardakçı'nın ve Celâl Şengör'ün ''Nutuk'' hakkındaki söylemleri