Cemal Granda

Cemal Granda (1910, Salihli – 1978, Yalova), Türk garson ve anı yazarıdır. 1927-1938 yılları arasında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün sofrasında hizmet etmiş, bu süre zarfında devlet adamları, yazarlar ve bilim insanlarının katıldığı sayısız tartışmaya tanıklık etmiştir. Emekliliğinde kaleme aldığı anıları Atatürk’ün Uşağının Gizli Defteri, Atatürk’ün özel hayatına dair birinci elden, ayrıntılı gözlemler içermesi nedeniyle araştırmacılarca değerli bir kaynak kabul edilir.

Yaşamı

1910 yılında Salihli'de doğdu. Asıl adı Ali Cemalettin'dir.^{[1]Uzun, Zübeyir. Cemal Granda (1910-1978). 24 Mayıs 2021.} Babası, baş komiser Mustafa Kamil Efendi idi. Babasının işi dolayısıyla ailesi o küçük yaşta iken Bursa'ya taşındı. Babasını dokuz aylıkken kaybetti. Hocaalizade Mektebi'nde ve Bursa Sultanisi'nde öğrenim gördü.

1925'te ailesiyle İstanbul'a göç etti. Kandilli’ye yerleştiler. Cemal Granda, Türkiye Seyr-i Sefain İdaresi'nde kamarot olarak işe başladı. Bu görevi sayesinde çok sayıda Avrupa limanını gördü.

1926'da, genç Türkiye Cumhuriyeti’ni Avrupa’da tanıtmak amacıyla “seyyar sergi”ye dönüştürülen Karadeniz Vapurunda kamarot olarak görevlendirildi. 12 Haziran – 5 Eylül 1926 tarihleri arasındaki 86 günlük sefer, 14 ülkede 16 limana uğradı ve yaklaşık 60 000 ziyaretçi ağırladı.^{[2]Seyyar Sergi Gemisi Karadeniz.} Bu görevi sırasında bir gün bir telsiz emriyle yoldan dönüp Gazi Mustafa Kemal'i Mudanya'dan alıp Bandırma'ya götürdüklerinde ilk kez O'nu uzaktan gördü.^{[3]Atatürk'ün uşağı: Cemal Granda. 1 Ekim 2006.}

Atatürk'ün hizmetine 3 Temmuz 1927'de girdi. 1938 yılına kadar 12 yıl boyunca Atatürk'ün sofrasında hizmet etti. Soyadı Kanunu çıktığında, gemilerde ikinci direk anlamına "Granda" terimini soyadı olarak aldı. Atatürk'e hizmet ettiği yıllarda Ruşen Eşref Ünaydın ve Kılıç Ali'nin teşviki ile anılarını not etti. Ancak Dolmabahçe Sarayı'na hizmetçi olarak alınan bir Alman kadınının, tuttuğu notlar yüzünden kovulduğunu görünce aynı akıbete uğramamak için anılarını gizli olarak not etmiştir.

Sofrada gözlemledikleri

Granda’ya göre Atatürk genellikle mütevazı yer, çoğu akşam sadece yoğurt-ayran, bir dilim ekmek ve kimi zaman da kuru fasulye-pilavla yetinirdi. Sarı leblebi en sevdiği meze iken sarımsak, soğan, pastırma ve sucuk gibi keskin kokulu yiyecekler sofraya çıkarılmazdı. Misafirler ayrıldıktan sonra mutfağa inip ikinci tabak fasulye-pilav aldığı da olurdu.^{[4]Erdoğan, Abdullah. Atatürk’ün Sofrası. Journal of Universal History Studies, 2019, s. 288-295.}

Granda, sofrayı bir “akademi” olarak betimler: bakanlar, yazarlar ve bilim insanları sabaha dek dil, tarih ve politika tartışır; Atatürk bu rahat ortamda fikirlerini sınar ve kişilikleri ölçer.^{[4]Erdoğan, Abdullah. Atatürk’ün Sofrası. Journal of Universal History Studies, 2019, s. 288-295.}

Atatürk'ün ölümünün ardından bir süre İstanbul'da çeşitli işlere girip çıktıktan sonra Zonguldak’ta Etibank Ereğli Kömür İşletmeleri’nde “kontrol memuru” olarak çalıştı, yaklaşık kırk lojman ve idari binayı denetleyip kapıcı ile odacıların üniforma ve temizlik kurallarına uymasını sağlıyordu.^{[5]Atatürk’ün Hizmetkârı Cemal Granda. 1 Ekim 2006.} Denizcilik Bankası’nın termal oteli "mübayaa memurluğu"ndan emekli oldu.^{[1]Uzun, Zübeyir. Cemal Granda (1910-1978). 24 Mayıs 2021.}

1947’de Zonguldak’ta 210 sayfalık elyazması hâlinde başlayan anılar, gazeteci Turhan Gürkan’ın redaksiyonuyla 1959’da Şehir gazetesinde “Atatürk’ün Sofrası” başlığıyla tefrika edildi. Metin daha sonra 432 sayfaya çıkarıldı ve 1971’de Atatürk’ün Uşağının Gizli Defteri, 1973’te ise Atatürk’ün Uşağı İdim adıyla kitaplaştı.^{[6]Atatürk’ün Uşağı’nın Gizli Defteri. 7 Ekim 2019.}

Emeklilik günlerini Yalova'da geçirdi. 1978 yılında Yalova'da öldü.

Aktardığı önemli olaylardan bazıları

• Atatürk ile Reşit Galip arasındaki şiddetli münakaşa:

Reşit Galip:(Ayağa kalkıp zamanın Milli Eğitim Bakanı Esat Sagay'ı kastederek) Yaşlı insanlara vekillik yaptırılmamalı. Memlekete fayda yerine zarar getiriyor. Atatürk: Memlekette Maarif Vekili yok mu? Var ya...Esat Hoca mükemmeldir. Reşit Galip: Çok iyi ama çok da ihtiyar. Artık ondan geçmiştir. Bu memleketin Maarif Vekili o adam değildir. Atatürk: Yahu nasıl olur? Bu adam beni okutmuştur, nasıl Maarif Vekili olamazmış? Reşit Galip: Değil seni okutmak, senin Allahını okutsa yine bu adam Maarif Vekili olamaz. Atatürk: Lütfen sofrayı terkediniz! Reşit Galip: Burası sizin değil, milletin sofrasıdır. Gerçi biz saraydayız ama hocanız Hace-i Sultani (Padişah hocası) değildir. Cumhuriyette serbesttir... Atatürk: Öyleyse müsaade ederseniz ben terkedeyim. diyerek sofradan kalkmış ve salondan çıkıp gitmiştir.^{[7]Turhan Gürkan, Atatürk'ün Uşağının Gizli Defteri, Fer Yayınları, İstanbul, 1971 s.50-51}