Mimar Kemaleddin

Ahmed Kemaleddin (1870; Acıbadem, Kadıköy, İstanbul – 13 Temmuz 1927; Ulus, Ankara), 20. yüzyılın başlarındaki çalışmalarıyla tanınan Türk mimar. Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın Vedat Tek ile birlikte en önde gelen iki isminden biridir.

İlk yılları

Dönemi ve arka plan

Doğduğu dönemde, Osmanlı mimarisinde Ampir üslup yerini giderek Eklektik (seçmeci) üslup olarak adlandırılan, farklı tarihsel üslupların aynı yapı içinde bir arada kullanılmasına dayanan anlayışa bırakmaktaydı.^{[1]Hasol, Doğan (2017). 20. Yüzyıl Türkiye Mimarlığı. İstanbul: Yem Yayın.[2]Sözen, Metin (1984). Cumhuriyet Dönemi Türk Mimarlığı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.[3]Kartal, Hasan Basri. MİMAR KEMALEDDİN VE HARİKZEDEGÂN (TAYYARE) APARTMANLARI ÜZERİNE BİR DENEME. 31 Aralık 2020, s. 318-341.} Aynı süreçte, Osmanlı Hassa Mimarlar Ocağı'nın kapanmasının üzerinden yaklaşık kırk yıl geçmiş; bu kurumun bıraktığı boşluk, Batı etkili yeni düzenlemeler ve kurumlarla doldurulmaya çalışılmıştır.^{[3]Kartal, Hasan Basri. MİMAR KEMALEDDİN VE HARİKZEDEGÂN (TAYYARE) APARTMANLARI ÜZERİNE BİR DENEME. 31 Aralık 2020, s. 318-341.} İmparatorluğun çözülme sürecine girdiği bu dönemde, devlet bir yandan yeniden toparlanma çabası içindeyken diğer yandan mimarlık alanında müslüman olmayan azınlıklara ve yabancı mimarlara daha fazla iş imkânı tanımıştır. Bu durum, mimarlık ortamında gayrimüslimlerin etkinliğinin artmasına yol açmıştır. Yurt dışından gelen mimarlar ise kendi ülkelerindeki mimari anlayışları, tasavvur ettikleri Osmanlı mimarisi ile birleştirerek eserler üretmiş; ancak bu üretimler, Osmanlı mimarisinde tarihsel süreklilikten ziyade çok sesli ve parçalı bir görünümün ortaya çıkmasına neden olmuştur.^{[4]Aslanoğlu, İnci (2001). Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı 1923-1938. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayını.[3]Kartal, Hasan Basri. MİMAR KEMALEDDİN VE HARİKZEDEGÂN (TAYYARE) APARTMANLARI ÜZERİNE BİR DENEME. 31 Aralık 2020, s. 318-341.}

Çocukluk ve gençliği

Ahmed Kemaleddin, bu dönüşüm sürecinde, 1870 yılında orta sınıfa mensup bir ailenin tek çocuğu olarak İstanbul'un Acıbadem semtinde dünyaya geldi. Babası Bahriye miralaylarından Ali Bey, annesi Sadberk Hanım'dır.^{[5]Murat Burak Altınışık, Birinci Ulusal Mimarlık Anlatısına Mimar Kemalettin Bey ve Vedat Tek Üzerinden Eleştirel Bir Bakış Denemesi} İlköğrenimine 1875'te İbrahim Ağa İbtidai Mektebi'nde başladı. Ortaöğrenimini 1881'de babasının görevi dolayısıyla gittikleri Girit'te sürdürdü; bir süre sonra ailesiyle birlikte İstanbul'a döndüler ve orta öğrenimini burada Numune-i Terakki'de (İstanbul Erkek Lisesi) bitirdi. Bu sırada mühendisliğe ilgi duymaya başladı ve 1887'de 17 yaşındayken Hendese-i Mülkiye Mektebi'ne (İstanbul Teknik Üniversitesi) kaydoldu.

Kariyeri

Eğitim kariyeri

Mühendislik eğitimini birincilikle tamamladığı 1891'de, aynı okulda öğretim görevlisi olarak bulunan Alman akademisyen Jachmund'un asistanlığına atandı. Bu görevi dört yıl yürüten Mimar Kemaleddin, bu arada okul dışında özel bürosunu açarak ilk eserlerini tasarlamaya başladı. 1895'te mimarlık eğitimini geliştirmesi amacıyla hocası Jachmund'un desteğiyle ve devlet bursuyla Almanya'ya gönderildi ve Berlin'deki Charlottenburg Teknische Hochschule'ye (teknik yüksek okul, günümüzde Berlin Teknik Üniversitesi) iki yıl devam etti. Daha sonra iki buçuk yıl da çeşitli mimarlık bürolarında çalışarak deneyim kazandı.

1900'de İstanbul'a döndü ve öğretim üyeliğine tekrar başladı. Hocası August Jachmund'un Türkiye'den ayrılmasının ardından, onun verdiği mimarlık derslerini üstlendi.

Teknik kariyeri

1908'de Osmanlı Mimar ve Mühendis Cemiyeti adıyla bu meslek dallarının Türkiye'deki ilk meslek odasını kurmuştur. 1909'da II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesi üzerine İttihat ve Terakkî üyesi olan Halil Hammâde Paşa Evkaf Nazırı olunca, buranın başmimarlığına getirilen Kemaleddin Bey de yeni kurulan İnşaat ve Tamirat Müdürlüğü’ne tayin edildi. "Şark Demiryolları Şirketi" adına dört tren istasyonu tasarladı. Bu şirket için ilk olarak Filibe Garı’nı tasarlayan mimar bu yapıda gösterdiği başarı nedeniyle, Selanik ve Edirne Garlarını tasarlamakla görevlendirilmiş, Selânik Garı’nın yalnızca temelleri atılmış, Edirne Garı ise genel olarak 1914'e kadar bitirilmiştir. Edirne de yapımına 1908 yılında başlanan Ticaret Lisesini tasarladı. Okul binası 1910 yılında Terakki Kız Mektebi adı ile öğrenime başlamıştır. Mimarın tasarladığı diğer istasyon olan Sofya Garı’nın II. Meşrutiyet'ten önce gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. Günümüzde Trakya Üniversitesi rektörlük binası olarak hizmet veren Edirne Garı’nın kesin tasarım yılı saptanamamışsa da, tasarımının II. Meşrutiyet’in ilk yıllarında tamamlandığı, inşaata Balkan Savaşı’ndan önce 1911-1912’de veya savaştan ve Edirne’nin geri alınmasından sonra 1913'te başlandığı, yapının 1914'te savaş nedeniyle yarım kaldığı, ancak Cumhuriyet’ten sonra, 1930’da işletmeye açılabildiği bilinmektedir.^{[6]Trakya üniversitesi rektörlüğü yeni binasına taşınıyor. Hürriyet, 31 Mayıs 2011.}

Tarihi yapıların restorasyonu ve yeni yapıların tasarımıyla ilgilendiği bu dönemde, Osmanlı mimarisinin ilkelerini inceledi ve kendi mimari üslubunu şekillendirdi ve ulusal mimari konusundaki düşüncelerini geliştirdi.

1910’ların başından ölümüne kadar yoğun bir tempoda çalışarak, hem Türkiye’de, yoğunluklu olarak da İstanbul'da, hem de yurtdışında eserler verdi ve mimari çalışmalarında bulundu. Mescid-i Aksa'nın restorasyonu çalışmaları için bir süre için Kudüs'te kaldı ve Türkiye'ye dönüşünde yeni başkent Ankara'da kurulan yeni yapılar üzerinde yoğunlaştı.

Ölümü

Mimar Kemaleddin, 13 Temmuz 1927 tarihinde Ankara'da beyin kanaması sonucu öldü.

Mezarı Bayezid Camii haziresinde bulunmakta olup, 2007'de yeniden düzenlenerek anısına bir mezar anıtı eklenmiştir.^{[7]Artık Mimar Kemaleddin Bey'in de Bir Dikili Taşı Var. Mimarizm, 16 Temmuz 2007.}

Mimari üzerine görüşlerini de içeren notları İlhan Tekeli tarafından 1997 yılında "Mimar Kemalettin'in yazdıkları" başlığı altında kitaplaştırılmıştır. Mimar Kemaleddin, besteci İlhan Mimaroğlu'nun babasıdır.

Mimar Kemaleddin Bey, 16. yüzyılda yaşamış ve Beyazıt Camii'nin mimarlarından biri olması muhtemel meslektaşı Kemaleddin ile karıştırılmamalıdır.

Eserleri ve çalışmalarından bazıları

• Ahmet Cevat Paşa Türbesi inşaatı

• Ali Rıza Paşa Türbesi inşaatı

• Ankara Evkaf Apartmanı inşaatı (Yapımı sırasında vefat etmiştir)

• Bandırma Haydar Çavuş Camii'nin yeniden inşası^{[8]Görmüş Geçirmiş Bir Bandırma Eseri Haydar Çavuş Camii. Divanyolu Dergisi, 25 Temmuz 2018.}

• Bebek Camii inşaatı

• Bostancı Camii inşaatı

• Çamlıca Kız Lisesi inşaatı

• Çapa Fen Lisesi binasının inşaatı

• Edirne Gar Binası onarımı

• Eski Çukurcuma Hanı, şimdiki Corinne Hotel inşası (1911)

• Eyüp Anadolu Lisesi'nın inşaatı

• Fethiye Camii Koca Sinan Paşa Medresesi restorasyonu

• Filibe Gar Binası

• Gazi Eğitim Enstitüsü binası inşaatı

• Gazi Osman Paşa Türbesi inşaatı

• Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası inşaatı

• Hüsnü Paşa Türbesi inşaatı

• İstanbul Birinci, İkinci, Üçüncü ve Dördüncü Vakıf Hanları inşaatı

• İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi

• Kamer Hatun Camii, Beyoğlu

• Kudüs Mescid-i Aksa restorasyonu projelendirmesi (1922–1926)^{[9]Yıldırım Yavuz. The Restoration Project of the Masjid al-Aqsa by Mimar Kemalettin (1922-26). 1996.}

• Mahmut Şevket Paşa Türbesi inşaatı

• Reşadiye Mektebi (günümüzde Eyüpsultan Ortaokulu) inşaatı

• Şemsipaşa İlköğretim Okulu'nun inşaatı

• Tayyare Apartmanları, Laleli

• Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Müdürlüğü binası inşaatı

• Sultan Reşad Türbesi inşaatı

• Vedat Tek tarafından başlatılan Ankara Palas projesinin son şeklini vererek tamamlanması

• Yeşilköy Mecidiye Camii

Mirası

1 Ocak 2009'dan itibaren dolaşıma girmiş olan 20 banknotlarının arka yüzünde, Mimar Kemaleddin'in bir portresi ile başlıca yapıtlarından biri olan Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası yer alır.

Yaşamı ve Ankara Palas'ı yapım süreci, Ankara Palas’ın Merdivenleri (2023) adlı çizgi romana konu olmuştur.^{[10]“Çizgilerle Modern Türkiye Mimarlığı” serisinden Ankara Palas’ın Merdivenleri çıktı.. 8 Aralık 2023.}

Dış bağlantılar

• Ankara Palas'ın Merdivenleri (animayon)