Mahmud Şevket Paşa

Mahmud Şevket Paşa (1856, Bağdat – 11 Haziran 1913, İstanbul), Osmanlı askeri ve devlet adamıdır. 31 Mart İsyanı olarak bilinen ayaklanmanın bastırılmasında ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinde rol oynamış, V. Mehmed saltanatında 23 Ocak 1913 - 11 Haziran 1913 tarihleri arasında dört ay on dokuz gün sadrazamlık yapmıştır. 11 Haziran 1913 günü suikast sonucu öldürülmüştür.

Hayatı

1856 tarihinde Bağdat'ta doğdu. Tiflisli Hacı Talip Ağa'nın torunu, Basra mutasarrıfı Kethüdazade Süleyman Faik Bey'in oğludur. Kardeşi Hikmet Süleyman Irak başbakanlarındandır. Baba tarafından soyu Irak'a yerleşmiş Gürcü,^{[1]Ben de yazdim, 4. cilt. Baha Matbaasi, 1967, s. 1228.[2]BARDAKÇI, Murat. İşte, Sadrazam Mahmud Şevket Paşa'nın 100 senedir merak edilen kayıp günlüğü. Habertürk, 1 Aralık 2013.} Çeçen^{[3]Nâzım Tektaş, Sadrazamlar: Osmanlı'da ikinci adam saltanatı, Çatı Kitapları, 2002, p. .[4]İsmail Hâmi Danişmend, Osmanlı Devlet Erkânı, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1971, p. 101.[5]Finkel, Caroline.. Osman's dream : the history of the ottoman empire.. Basic Books, 2007, s. 57.[6]Mango, Andrew.. Atatürk. John Murray, 1999, s. 549.[7]Чеченский генералиссимус Турции Махмуд Шевкет-Паша.. ИА Чеченинфо.} veya Çerkes^{[8]Süren, Zafer. “Bir Sizden Bir Bizden”; Hep Bizden![9]Nevşin Mengü Soruyor | Konuklar: İlber Ortaylı ve Erinç Sağkan, Deutsche Welle[10]Kafkasya Gerçeği, Nisan 1993, Sayı 12.[11]Önemli Çerkezler, Özgür Kafkasya Dergisi, sayı 27.} kökenli bir aileye dayandığı iddia edilmektedir. Celal Bayar, Ben de Yazdım başlığıyla yazdığı anılarında Mahmut Şevket Paşa'nın baba tarafından Gürcü, anne tarafından Arap asıllı olduğunu doğrudan paşanın akrabalarından öğrendiğini fakat annesinin Anadolu kökenli bir Türk olduğuna dair bir iddia daha bulunduğunu aktarmaktadır.^{[1]Ben de yazdim, 4. cilt. Baha Matbaasi, 1967, s. 1228.} Paşa'nın yeğeni olan Muhsin Süleyman, Paşa'nın ağabeyinin damadı İhsan Doğramacı ve ağabeyinin torunu Ali Doğramacı da Mahmud Şevket Paşa'nın baba tarafından Gürcü asıllı bir aileye mensup olduğunu teyit etmiştir.^{[12]Bardakçı, Murat, (Kasım 2014), Mahmud Şevket Paşa'nın Sadaret Günlüğü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s. 8.} İlk ve ortaöğrenimini Bağdat'ta tamamladıktan sonra İstanbul'a gitti. İstanbul'da, Yahudi cemaati tarafından kurulan Alliance Israélite Universelle mektebinde öğrenim gördü.^{[13]Haskala'nın Yahudi Eğitimine Etkisi: Alliance Israelite Universelle ve Toplumsal Dönüşüm "İstanbul AIU Okulları Örneği ile".[14]Türkiye'nin devlet yaşamında Yahudiler.[15]Soner Yalçın, Efendi 2 – Beyaz Müslümanların Büyük Sırrı, Doğan Kitap, 1. Baskı, Istanbul 2006, sayfa 114.} 1882'de kurmay yüzbaşı olarak Mekteb-i Harbiye'yi bitirdikten sonra bir süre Girit'te görev yaptı; ertesi yıl Mekteb-i Harbiye'de öğretmenliğe başladı.^{[16]Mahmud Şevket Paşa Hayatı.}

Bir süre Baron von der Goltz'un maiyetinde çalıştı, silah satın alma komisyonu üyesi olarak Almanya'ya gitti. 1884'te kolağası, 1886'da binbaşı, 1889'da kaymakam (yarbay) oldu. 1891'de miralaylığa (albay) yükseldi. Aynı yıl yeniden Almanya'ya gitti ve uzun süre orada kaldı. Dönüşünde (1899) mirlivalığa (tuğgeneral) yükseltildi ve Tophane-i Amire Muayene Komisyonu başkanı vekilliğine atandı. 1901'de ferik oldu. 1905'te birinci ferik rütbesiyle Kosova valiliğine atandı. Bu görevi sırasında Makedonya sorununun çözümü için harcadığı etkin çabalar nedeniyle ordu içinde ve halk arasında saygınlık kazandı. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra Selanik'te bulunan 3. Ordu komutanlığına atandı. Bu görevdeyken 31 Mart Olayı'nın çıkması üzerine, daha sonra Hareket Ordusu olarak anılacak olan birlikleri İstanbul'a gönderdi. Kendisi de 22 Nisan 1909'da İstanbul'a giderek komutayı ele aldı ve sıkıyönetim ilan etti.^{[17]İşte, Sadrazam Mahmud Şevket Paşa’nın 100 senedir merak edilen kayıp günlüğü.}

Harbiye Nâzırlığı ve Sadrazamlık Dönemi

II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinden sonra 12 Ocak 1910'da kurulan İbrahim Hakkı Paşa kabinesinde ve daha sonraki Mehmed Said Paşa kabinelerinde harbiye nazırı olup güçlü bir konuma yükseldi. İbrahim Hakkı Paşa hükûmetinde Harbiye Nâzırı iken Trablusgarp Savaşı öncesinde aldığı yanlış kararlar tartışma konusu olmuştur. Öyle ki bu dönemde önce Trablusgarp'ı avucunun içi gibi bilen Trablusgarp Valisi ve Kumandanı İbrahim Paşa görevden alındı.^{[18]Kurşun, Zekeriya, İbrahim Hakkı Paşa, TDV İslâm Ansiklopedisi.} Ardından bölgedeki dört tabur asker Yemen'e gönderilip depodaki silahlar İstanbul'a getirildi.^{[19]Bardakçı, Murat, Mahmud Şevket Paşa'nın Sadaret Günlüğü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Kasım 2014, s. 13.} Bu hamlelerden dolayı Trablusgarp Savaşı öncesinde bölgeyi İbrahim Hakkı Paşa ile birlikte savunmasız bıraktığı sebebiyle eleştirilmiştir.

Mahmud Şevket Paşa, üç kabinede yürüttüğü Harbiye Nâzırlığı görevleri sırasında bir taraftan orduyu reforme etme isteğinin malî faturasından dolayı Maliye Nazırı Cavid Bey ile bir taraftan da orduyu siyasetten ayırma isteğinden dolayı İttihat ve Terakki Cemiyeti ile uğraşmıştır. Paşa, orduyu siyasetten ayırmak istemiş fakat gücünü ordudaki mensuplarından alan İttihat ve Terakki Cemiyeti buna şiddetle karşı çıkmıştır.^{[20]Bardakçı, Murat, Mahmud Şevket Paşa'nın Sadaret Günlüğü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Kasım 2014, s. 11.} Neticede yaşadığı anlaşmazlıklardan dolayı İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin önde gelenlerinden Talat Bey, Hacı Adil Bey ve Evkâf Nazırı Hayri Bey'in gelip 24 saat içinde istifa etmesini istemesi üzerine görevinden istifa etmek zorunda kalmıştır.^{[21]Lütfi Simavi Bey, Sultan Mehmed Reşad Han'ın ve Halefinin Sarayında Gördüklerim, Ocak 2008, Şehir Yayınları, s. 248-249.} 9 Temmuz 1912 günü Meclis-i Âyan üyeliğine atanmıştır.

Kısa süre sonra İttihat ve Terakki'nin Birinci Balkan Savaşı'nın gidişatından dolayı gerçekleştirdiği hükûmet darbesinden sonra (Bâb-ı Âli Baskını) durumu düzelteceği ümidiyle sadrazamlığa getirilmiş, Müşir rütbesine terfi ettirilmiştir.

Paşa'nın sadrazamlığa getirildiği dönemde İşkodra, Yanya, Edirne gibi önemli şehirler çoktan kuşatılmış haldeydi. Bu sebeple Paşa, ordunun durumunu da iyi görmemesi sebebiyle savaşa daha fazla devam edilmesinin daha büyük felaketler doğuracağını düşünmüştür. Buna karşılık Talat Bey, Hacı Adil Bey gibi önde gelen İttihatçılar ise savaşa devam edilirse durumun düzeltilebileceğine yönelik fikirleriyle Mahmud Şevket Paşa üzerinde savaş yanlısı bir tesir yaratmaya çalışmışlardır.^{[22]Bardakçı, Murat, Mahmud Şevket Paşa'nın Sadaret Günlüğü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Kasım 2014, s. 53.} Bu fikir ayrılıkları devam ederken Bolayır Muharebesi'nde Osmanlı ordusunun yaşadığı bozgun da Mahmud Şevket Paşa'nın ordunun kötü durumda olduğuna yönelik fikirlerini desteklemiş, bu olaydan sonra Paşa barış çabalarını hızlandırmıştır. Fakat Edirne bu barış çabalarının devam ettiği sırada düşmüş, Edirne'nin düşmana bırakılmasını da içeren Londra Antlaşması bu koşullar altında imzalanmıştır. Durumu düzelteceği ümidiyle İttihatçıların desteğiyle sadrazam yapılan Mahmud Şevket Paşa'nın İttihatçılarla arası bütün bu gelişmelerden dolayı daha da kötü olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin ıslahat konusunda İngiltere, sınır anlaşmazlıkları konusunda da İran ile arasında doğan sınır sorunlarını çözmeye çalıştı. Bir yandan da hem İttihat ve Terakki'ye karşı gelişen muhalefetle, hem de İttihat ve Terakki içindeki çekişmelerle uğraştı. Gerek bu iç ve dış sorunlar, gerekse asıl iktidarın İttihat ve Terakki'nin elinde olması, yapmak istediği reformları gerçekleştirmesini engelledi.^{[23]Hareket Ordusu Komutanı: Mahmut Şevket Paşa.}

Ölümü

11 Haziran 1913 günü Beyazıt Meydanı'nda makam otomobilinin içindeyken uğradığı silahlı saldırı sonucu Kavaklı Mustafa tarafından^{[24]Atay, Falih Rıfkı. Zeytindağı. Pozitif Yayınları, 9 Haziran 2023, s. 25.} öldürüldü ve İstanbul'un Şişli semtinde 31 Mart şehitlerinin anısına dikilmiş Abide-i Hürriyet'in bulunduğu Hürriyet-i Ebediye Tepesine gömüldü. Suikast sırasında içinde bulunduğu otomobil, üniforması, öldürülen yaverlerinin kıyafetleri ve silahlar İstanbul Harbiye'deki Askeri Müze'de sergilenmektedir. Öldürülmesinden bir süre sonra Trilye'nin adı onun anısına Mahmut Şevket Paşa olarak değiştirildi.^{[25]Adına kavuşan belde Tirilye.}

Dış bağlantılar

• Mahmud Şevket Paşa'nın 31 Mart İsyanı Sırasındaki Ses Kaydı