Ahmed Cevad Paşa

Kabaağaçlızâde Ahmed Cevad Paşa veya Cevad Şâkir Paşa (احمد جواد پاشا; 1851, Şam – 9 Ağustos 1900, İstanbul), Osmanlı Türkü müşîr, diplomat, yazar ve devlet adamıdır. II. Abdülhamid'in saltanatında 1891-1895 yılları arasında sadrazamlık görevinde bulundu. Ayrıca 1890-91 arasında kısa bir süre ve 1897-1898 yılları arasında Girit Vilayeti Valisi ve Fevkalade Komutanı oldu.

Dönemin en önemli meselelerinden birisi olan Ermeni Sorunu ile ilgilendi. Askerlik ve devlet görevliliğinin yanı sıra devrin bir aydını olarak "Tarih-i Askeri Osmani" (Osmanlı İmparatorluğu Askeri Tarihi) gibi tarih alanında çeşitli bilimsel konularda eserler yayımladı. Şakir Paşa ailesi olarak anılagelen ve sanat alanında pek çok tanınmış kişiyi yetiştirmiş ailenin bir ferdi, Mehmed Şakir Paşa'nın ağabeyi ve Cevat Şakir Kabaağaçlı'nın amcasıdır.

Hayatı

İlk yılları ve eğitimi

Ahmed Cevad, 1851 yılında Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı Şam Beylerbeyliği'nin merkezi Şam'da doğdu.^{[1]Şeker, Mustafa Emre. Hmed Cevad Paşa’nın Târîh-i Askerî-i Osmanî İsimli Yazma Eserinin Işığında Nizâm-ı Cedîd Dönemi ve Askeri Reformlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2019, s. 8.} Şûra-yı Askeri üyesi Afyonlu Kabaağaçlızade Mustafa Asım Bey ile Suriye Türkmenleri'nin ileri gelen ailelerinden Hattatzâde Hüseyin Efendi'nin kızı Zehra Hanım'ın oğludur.^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009]} Anne ve babasını henüz 12 yaşında iken kaybetti. Daha sonra şeyhülislamlık görevinde de bulunan aile dostları Rumeli kazaskeri Atıfzade Hüsameddin Efendi tarafından himaye edildi.^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009]} İlk öğrenimini Bursa ve İstanbul'da tamamladıktan sonra Harbiye'ye girdi.^{[3]Kenthaber.com sitesi, Ahmed Cevat (Cevat Şakir) Paşa Kabaağaçlızade sayfası, Erişim tarihi:25.06.2011.} Çok başarılı bir öğrenciydi. Mekteb-i Harbiye'den 1869 yılında mezuniyetinden sonra Mekteb-i Erkân-ı Harbiye'ye alındı ve 1871 yılında birincilikle mezun oldu.^{[1]Şeker, Mustafa Emre. Hmed Cevad Paşa’nın Târîh-i Askerî-i Osmanî İsimli Yazma Eserinin Işığında Nizâm-ı Cedîd Dönemi ve Askeri Reformlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2019, s. 8.}

Askerî kariyeri

1871 yılında Kolağası rütbesine terfi etti. Askeri görevlerinin yanı sıra "El-Ma’lûmâtü’l-Kâfiye fî Ahvâl-il-Memâlik-il-Osmâniyye" adlı bir eser yazarak Sultan Abdülaziz'e sundu ve bu çalışmasından ötürü binbaşı rütbesine terfi ettirildi. 93 Harbi'nde Tuna ordusunda görev aldı.^{[4]Türk dünyası araştırmaları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1996, s. 2.} Elena Muharebesi'nde ele geçirilen silah, top ve mühimmatı esirlerle birlikte İstanbul'a götürmekle görevlendirildi.^{[5]Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66.} Şubat 1878'de miralay rütbesine terfi ettirildi.^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009]}

1881 yılında yazı işleri müdürlüğü görevine ek olarak; 93 Harbi sonrasında imzalanan Berlin Antlaşması gereği Osmanlı Devleti ile Yunanistan, Sırbistan, Rusya arasındaki sınırları belirlemek için oluşturulan komisyonlarda görev aldı.^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009]}

Sultan II. Abdülhamid'in dikkatini çeken ve takdirini kazandı, dönüşünden sonra İstanbul'da Teftiş-i Askerî Komisyonu üyeliğine getirildi. Girit'teki karışıklıklar üzerine Girit fevkalade kumandanlık ve vali vekilliğine tayin edildi. Göreve geldiğinde adanın tarihi, coğrafi, sosyal durumu hakkında bir layiha hazırlayarak padişah II. Abdülhamid'e sundu, isyanın sebebi olarak Hristiyan halka aşırı imtiyazlar tanınmasını gösterdi. İki yıl süren valiliği sırasında Adadaki Müslüman ve Hristiyan halk arasında huzur ortamı oluşturmak için yoğun çaba harcadı. Buradaki başarısına karşılık 40 yaşında müşir rütbesine yükseltildi.

Girit'te yeniden karışıklıkların çıkması üzerine, "Girit Fırka-i Askerîye" kumandanlığına atanarak 1897 yılında adaya gönderildi. Girit'te Avrupa devletleri tarafından özel bir yönetim tarzının empoze edileceği anlaşılıp, bu arada da Alman İmparatoru Kayzer II. Wilhelm'in Suriye ve Filistin'e seyahat yapması kesinleşince, Cevat Şakir Paşa Kayzer'in mihmandarlığına getirildi; yerine Ferik Osman Nuri Paşa atandı.^{[1]Şeker, Mustafa Emre. Hmed Cevad Paşa’nın Târîh-i Askerî-i Osmanî İsimli Yazma Eserinin Işığında Nizâm-ı Cedîd Dönemi ve Askeri Reformlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2019, s. 8.}

İstanbul'a gelip Kudüs'e kadar uzanan bir seyahat yapacak olan İmparator II. Wilhelm'im seyahatinin güvenliği için gerekli önlemleri almakla görevlendirildi. Bu görevi başarılı bir şekilde yerine getirdi; İmparator 16 Kasım 1898 tarihinde seyahatini tamamladı. Görevinin ardından İstanbul'a dönmesine izin verilmedi ve 5. Ordu Komutanı olarak görevlendirildi.

Sadrazamlığı ve diplomatik görevleri

93 Harbi'nden sonra Berlin Antlaşması ile bağımsızlığını elde eden Karadağ'a 1884 yılında elçi olarak tayin edildi ve bu göreve giderken mirliva rütbesine terfi etti ve paşa oldu. Burada dört yıl kalan paşa, ülke içinde Prens Nikola'nın davetlisi olarak Sultan Abdülhamid'in izniyle yurt gezilerine katıldı.^{[5]Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66.} 1884 yılının Mayıs ayında çıktıkları ve bir ay süren seyahatin ardından, gözlemlerini ve seyahatnamesini bir lahiya olarak Sultan Abdülhamid'e sundu.^{[6]Osmanli'dan Cumhuriyete Kardag'da Türk Sefirleri ve Sehbenderleri. Bilge Kültür Sanat, 2015, s. 79-123.} Görevi müddetince Osmanlı-Karadağ ilişkilerine büyük katkı sunmuştur.^{[7]II. Abdülhamid Dönemi Osmanli-Karadag Siyasi Iliskileri. Türk Tarih Kurumu, 2012, s. 113-114.} Görevi sırasında rahatsızlanması sebebiyle Viyana'ya gitmek için izin istediyse de, yeni bir göreve atanmak üzere İstanbul'a gelmesi çağrıldı.

Girit valiliğinde gösterdiği başarı üzerine 1891 yılında II. Abdülhamid tarafından Kamil Paşa yerine sadrazam olarak atandı ve bu görevi yaklaşık dört yıl sürdürdü.^{[8]Sultan Abdülhamidi Kuşkulandıran Olaylar. Mutlu Yayıncılık, 7 Mart 2022, s. 319.} 3 yılı aşkın sadrazamlığı esnasında takip ettiği siyaset, iç ve dış barışı korumak oldu. Sadrazamlığı sırasında daha çok Ermeni isyanları ve bu olayların yarattığı diplomatik sorunlar ile uğraştı. Kendi kararlarının kabul edilmesi konusunda aşırı ısrarcı olan Paşa,^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009]} 1894 yılında sadrazamlıktan azledilerek Nişantaşı'ndaki evinde ikamete mecbur edildi.

Yayıncılık faaliyetleri ve Cevad Paşa Kütüphanesi

1880 yılında Erkan-ı Harbiye Dairesi Altıncı Muhaberat-ı Umumiye şubesinde göreve başladı. Resmi ordu gazetesi olan Ceride-i Askeriye'nin yazı işleri müdürlüğünü yaptı; dergide kendi yazıları da yayımlandı. Bir yandan da Ekim 1879 tarihinden itibaren "Yadigâr" isimli bir dergiyi yayınlamaya başladı. On beş günde bir çıkarılan bu dergi; fen, sanayi, coğrafya, tarih, ahlak gibi konularda yazılar yayımlamaktaydı.^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009]}

Sadrazamlığı esnasında Babıali bahçesine memurların boş zamanlarında kitap okumaları için yaptırdığı kütüphane bugün de “Cevat Paşa Kütüphanesi" adı ile anılmakta olup, Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nin bir deposudur. Sadrazamlığı sırasında Arkeoloji Müzesi'ne hediye ettiği kişisel kitaplığı müze kütüphanesinin çok değerli bir koleksiyonunu oluşturur.^{[9]İstanbul Belediyesi web sitesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesi, Erişim tarihi:25.06.2011.}

Özel hayatı ve ölümü

Ahmed Cevad Paşa iki defa evlenmiş, ikinci evliliğini Çerkez kökenli Nimet Hanım ile yapmıştır.^{[10]Minawi, Mostafa. Losing Istanbul: Arab-Ottoman Imperialists and the End of Empire. Stanford University Press, 6 Aralık 2022.} İki evliliğinden de çocuğu olmamıştır.^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009]} Arapça, Farsça, Fransızca, Yunanca ve İtalyanca bilen Cevad Paşa, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasındaki Eserçe Muharebesinde göstermiş olduğu başarıdan dolayı dördüncü sınıf Mecidiye Nişanı ile ödüllendirildi. 5 Eylül 1877'de Ablanova Muharebesi'ndeki başarılarından dolayı dördüncü sınıf Osmaniye Nişanı tevcih edildi.^{[5]Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66.} 22 Mayıs 1889 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu ile Yunanistan arasındaki dostane ilişkilerin gelişmesine bulunduğu katkılardan dolayı Yunanistan Krallığı tarafından hizmetlerinden dolayı Cevad Paşa'ya birinci rütbeden Sürur Nişanı verildi ve Sultan II. Abdülhamid tarafından ise birinci rütbeden Mecidiye Nişanı tevdi edildi.^{[5]Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66.} 10 Temmuz 1893'te Üçüncü Fransa Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sadi Carnot tarafından Fransa'nın en yüksek sivil madalyası olan Légion d'honneur grand kordonu nişanı ile onurlandırıldı.^{[5]Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66.}

5. Ordu Komutanı olarak görev yaptığı Şam'da Nisan 1900'de tüberküloza yakalandı ve ordudaki görevinden istifa etti.^{[11]CEVAD PAŞA.} Doktorların verdiği raporla İstanbul'a geldi ve 9 Ağustos 1900'de 49 yaşında Nişantaşı'ndaki konağında öldü.^{[11]CEVAD PAŞA.} 10 Ağustos 1900'de Fatih Camii'nde kılınan cenaze namazının ardından anne ve babasının kabirlerinin de bulunduğu Emir Buhari Camii haziresine defnedildi.^{[2]Ahmet Hilmi Çoban, Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar, 2009][5]Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66.} 1901 yılında Mimar Kemaleddin tarafından mezarının bulunduğu yere bir türbe inşa edildi.^{[12]Yavuz, Yıldırım. Mimar Kemalettin ve birinci ulusal mimarlık dönemi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Basım İşliği, 1981, s. 29.}

Eserleri

• Ma‛lumatu'l-Kafiye fi-Memaliki'l-Osmaniye: Osmanlı Devletinin kara ve deniz kuvvetleri, coğrafyası, yeryüzü şekilleri gibi konularda bilgiler içerir. Askeri liselerde Abdülaziz devrinde ders kitabı olarak okutulmuştur.

• Tarih-i Askeri Hulasası: 1700 yılına kadar gerçekleşen ünlü savaşlar hakkında bilgiler içerir.

• Fabre, Sema yahut kozmoğrafya: yeryüzünün ölçülmesi, aya seyahat, yeryüzünün aydan görünüşü gibi konular içeren çeviri bir eserdir.

• Tarih-i Osmani: Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Niğbolu Savaşı'na kadar geçen olaylar

• Mısır Mesalihine Dair İradat-ı Seniyye: Mısır işlerine dair 1839-1894 arasında çıkmış irade-i seniyyeler.

• Mecmu'atu's-Sanayi: Kimyanın Sanayiye uygulanması ile ilgili bir eser.

• Yadigâr: 15 günde bir çıkan Yadigar dergisinde yayımlanmış yazıların bir araya getirildiği eserdir

• Tarih-i Askeri Osmânî: Osmanlı İmparatorluğu'nda meydana getirilmiş çeşitli askeri kurumlar, 1826 yılına kadarki önemli savaşlar hakkında bilgi veren eser. Ahmet Cevat Paşa, 10 cilt içinde 20 eser yazmayı planlamıştı. 3 cilt içinde 5 kitap yazabildi, bunlardan yalnız Yeniçeriler'e ait olan birinci cildi basılmıştır. Ayrıca kıyafetleri ve o devrin silah ve teçhizatını gösterir bir albümü Paris'te basılmıştır.

Dış bağlantılar

• Ahmet Hilmi Çoban, (2009) Ahmet Cevat Paşa’nın Târih-i Askerî-i Osmânî (Kitâb-ı Râbi) Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar

• Kenthaber.com sitesi, Ahmed Cevat (Cevat Şakir) Paşa Kabaağaçlızade sayfası (Erişim:25.06.2011)

• Kuneralp, Sinan (1999) Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839 - 1922) Prosopografik Rehber, İstanbul:ISIS Press, ISBN 9784281181.

• İnal, İbnülemin Mehmet Kemal, (1964) Son Sadrazamlar 4 cilt, Ankara: Millî Eğitim Basimevi, (Dergah Yayinevi 2002) (Google books http://books.google.co.uk/books?id=k0kBAAAAMAAJ,

• Tektaş, Nazim (2002), Sadrâzamlar Osmanlı'da İkinci Adam Saltanatı, İstanbul:Çatı Yayınevi (Google books: http://books.google.co.uk/books?id=1UppAAAAMAAJ&