Mehmed Şâkir Paşa

Kabaağaçlızâde Mehmed Şâkir Paşa (محمد شاكر پاشا, 1855, Bursa – 28 Temmuz 1914, Afyon), Osmanlı Türkü asker, tarihçi, diplomat ve eğitimci. 1893-1895 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun Atina büyükelçisi olarak görev aldı, ayrıca 1889-90 arasında kısa bir dönem Girit Vilayeti valisi oldu. 1891-1895 yılları arasında II. Abdülhamid saltanatında sadrazamlık görevinde bulunan Ahmed Cevad Paşa'nın kardeşi, Halikarnas Balıkçısı takma adı ile tanınan roman ve hikâye yazarı Cevat Şâkir Kabaağaçlı'nın babasıdır.

İlk yılları ve eğitimi

Annesi, Suriye'nin tanınmış bir ailesi olan Hattatzâdelerden Hüseyin Bey'in kızı Zehra Hanım, babası ise Antalya'nın Elmalı ilçesindeki bir Türkmen aşiretinden, Kabaağaçlızâde Miralay Mustafa Asım Bey'dir. Aile, Afyonkarahisar'ın Kabaağaç bölgesine yerleşmiş olmalarından ötürü Kabaağaçlı soyadını aldı.^{[1]Yeryüzünde Beyaz İzler.} Babası Asım Bey, katiplik göreviyle gittiği Şam'da Zehra Hanım ile evlendi. Şâkir Paşa'nın ablası Sare ve ağabeyi Ahmet Cevat Şam'da doğdu. Asım Bey bir süre sonra hastalanınca 1853 yılında hava değişimi için Şam'dan Afyon'a geldi ve sağlığına kavuştuktan sonra da yeni açılmış olan Bursa İdâdî Mektebine müdür tayin edildi. 1855 yılında Bursa'da oldukları zamanda en küçük çocukları Mehmed Şâkir Paşa dünyaya geldi.^{[2]Yeryüzünde Beyaz İzler. 2 Temmuz 2022.}

Asım Bey, 1861 yılında Dâr-ı Şûrâ'nın askeri üyesi olarak İstanbul'un Fatih ilçesine yerleşti. Ancak kendisinin ve eşinin hastalanarak 1862'de üç gün arayla peş peşe ölmeleri üzerine üç kardeş hem öksüz hem de yetim kaldı. Anne babaları öldüğünde Sare 13, Ahmet Cevad 12, Mehmet Şâkir ise 7 yaşında idi. Bu üç kardeşi o sırada Rumeli kazaskeri olan ve daha sonra da şeyhülislam olarak tayin edilen Âtıfzâde Hüsâmeddin Efendi himayesi altına aldı.

Mehmet Şâkir Paşa, babasının ve ağabeyinin izinden giderek askeriyeye dahil oldu. İlk ve orta tahsilini tamamladıktan sonra askeri liseye, ardından Harp Okulu ve Erkan-ı Harbiye Mektebi'ne gönderildi.^{[3]Fahrünnisa Zeyd.} 1878'de erkân-ı harp yüzbaşısı olarak mezun oldu.

Kariyeri

1880'de kurmay yüzbaşı rütbesiyle orduya katıldı. 1889 yılında Girit'te görevli olan ağabeyi Ahmed Cevad Paşa'nın bir süre başyaverliğini yaptı.^{[4]Halikarnas Balıkçısı nasıl baba katili oldu?. 13 Ekim 2020.[5]Durgun, Bülent. Ahmed Cevad Paşa ve Askeri Tarih Yazımı. 30 Nisan 2022, s. 51-66.} Çetine ve Roma askeri ataşelikleri ile Girit'in Resmo Komutanlığı görevlerinde bulundu. 1890 yılında Girit Vilayeti valisi olarak görevlendirildi. 1889-1895 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun Atina büyükelçiliği görevinde bulundu.^{[6]Mehmet Şakir Paşa.} Elçilik görevi sırasında Yunanistan Kralı I. Yeoryos ve bazı devlet erkanı üyeleri ile özel görüşmelerde bulundu ve kendisine kral tarafından devlet nişanı verildi.^{[7]İnan, Göker. Mehmed Şakir Paşa’nın Osmanlı Terminolojisine Dair “Istılahât-ı Kadîme”si. 21 Haziran 2023, s. 183-198.} 1895 yılında korgeneral rütbesindeyken ağabeyinin sadrazamlık görevinden alınmasına tepki göstererek görevinden istifa etti.

Daha sonra ferîk (tümgeneral) rütbesi ile Teftîş-i Askerî Komisyonu üyesi olan Şâkir Paşa, Galatasaray Lisesinde gönüllü tarih öğretmenliği yaptı. Ağabeyinin ölümünden sonra Büyükada'ya yerleşen Mehmed Şâkir Paşa, İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra kendi isteğiyle emekliye ayrıldı. Şâkir Paşa daha sonra kaleme aldığı bir mektupta devlet işlerinden el çekerek emekliliğini istemesinin nedenlerini, görevlendirilmesiyle ilgili birtakım baskıcı tutumlara maruz kalması ve makul taleplerinin reddedilmesi olarak sıraladı.^{[7]İnan, Göker. Mehmed Şakir Paşa’nın Osmanlı Terminolojisine Dair “Istılahât-ı Kadîme”si. 21 Haziran 2023, s. 183-198.}

Özel hayatı ve ailesi

Mehmed Şâkir Paşa'nın iki evliliği oldu. İlk evliliğini Macar asıllı bir kadın ile yaptı fakat bu evlilik eşinin kısa süre sonra ölümü sonrası sonlandı. İlk eşinden Asım adını verdiği bir oğlu oldu. Şâkir Paşa'nın torunlarından olan Nermidil Erner Binark ise Asım Bey'in annesinin serdâr-ı ekrem Ömer Lütfi Paşa'nın kızı olduğunu ve Şâkir Paşa'nın onunla evliliğinin II. Abdülhamid'in isteğiyle olduğunu bildirdi.^{[7]İnan, Göker. Mehmed Şakir Paşa’nın Osmanlı Terminolojisine Dair “Istılahât-ı Kadîme”si. 21 Haziran 2023, s. 183-198.} Asım da babası Şâkir Paşa gibi orduya katıldı ve Şehzade Ahmed Efendi'nin maiyyet çavuşluğunu yaptıktan sonra mülazım rütbesiyle II. Abdülhamid'in yâverânı oldu.

İkinci evliliğini ise Girit'te başyaverlik yaptığı dönemde tanıdığı Giritli bir ailenin kızı olan Sare İsmet Hanım ile yaptı.^{[8]Yakın tarihimizden gerçek bir Paşa tecavüzü olayı. 2 Aralık 2001.} Bu evliliğinden dördü kız, ikisi erkek olmak üzere altı çocuğu oldu. Bunlar sırası ile; Cevat Şâkir Kabaağaçlı (d. 1890), Hakkiye Koral (d. 1893), Ayşe Erner (d. 1895), Suat Şâkir Kabaağaçlı (d. 1899), Fahrünnisa Zeyd (d. 1901) ve Aliye Berger (d. 1903)'dir.^{[1]Yeryüzünde Beyaz İzler.[8]Yakın tarihimizden gerçek bir Paşa tecavüzü olayı. 2 Aralık 2001.} Çocuklarının yabancı dil öğrenmeleri, kültürlü ve seçkin bireyler olmasını arzu etti ve bu doğrultuda onların batılı ve modern bir eğitim almasını sağladı.^{[2]Yeryüzünde Beyaz İzler. 2 Temmuz 2022.[7]İnan, Göker. Mehmed Şakir Paşa’nın Osmanlı Terminolojisine Dair “Istılahât-ı Kadîme”si. 21 Haziran 2023, s. 183-198.} Büyük kızı Hakkiye'yi general Mehmet Emin Koral ile evlendirdi ve seramik sanatçısı Füreya Koral dünyaya geldi.^{[9]Kılıç, Altemur. Kılıç'tan Kılıç'a: bir dönemin tanıklığı. Remzi Kitabevi, 2005, s. 68.} İkinci kızı Ayşe ise Sivas Valisi Ahmed Fâik Erner ile evlenirken bu evlilikten diplomat torunu Erdem Erner doğdu.^{[10]Kieser, Hans-Lukas. The End of the Ottomans: The Genocide of 1915 and the Politics of Turkish Nationalism. Bloomsbury Publishing, 25 Nisan 2019, s. 280.[11]Opcin, Tuncay. Bavul: Askeri Vesayetten Sivil Otoriterliğe. Plane Tree Publishing, 6 Haziran 2016.} Üçüncü kızı Fahrünnisa Zeyd ilk evliliğini Türk şair İzzet Melih Devrim ile yaptı fakat daha sonra boşandı. Bu evlilikten Nejad Melih Devrim ve Şirin Devrim dünyaya geldi.^{[2]Yeryüzünde Beyaz İzler. 2 Temmuz 2022.} Boşandıktan sonra ise ikinci evliliğini Irak Kralı I. Faysal'ın kardeşi Zeyd bin Hüseyin ile yaptı.^{[8]Yakın tarihimizden gerçek bir Paşa tecavüzü olayı. 2 Aralık 2001.}

Son yılları ve ölümü

Şâkir Paşa ailesi, Büyükada'ya yerleşen ilk Türk ailesi oldu. Evini su ve elektrik şebekesi bulunmayan bir yerde kurmasına rağmen, bu imkânları kendi çabasıyla oluşturdu. Mehmed Şâkir Paşa bilime, kültüre ve resim sanatına olan ilgisiyle tanındı ve kendisini farklı sanat alanlarında geliştirmeye çalıştı.^{[11]Opcin, Tuncay. Bavul: Askeri Vesayetten Sivil Otoriterliğe. Plane Tree Publishing, 6 Haziran 2016.}

Balkan Savaşları (1912-13) öncesinde, Ahmed Cevad Paşa'dan miras kalan bütün taşınmazlarını satarak parasını, eşi İsmet Hanım'ın kardeşi Midhat Bey'in önerisi doğrultusunda Selanik'te bir otelin yapımına yatırdı. Savaşta otelin yanması üzerine maddi sıkıntıya düştü. Bu sıkıntılar, büyük oğlu Cevat Şâkir ile zaten var olan anlaşmazlıklarına bir yenisini ekledi. 1914 yılında, Afyon'daki çiftliğini denetlemek ve gelirini almak üzere, oğulları Suat ve Cevat Şâkir'le beraber Afyon'a gitti. 28 Temmuz 1914'te mahiyeti tam olarak bilinemeyen olaylar neticesinde çiftlikte oğlu Cevat Şâkir tarafından tek kurşunla vurularak öldürüldü.^{[12]Yeşilgöz, Duygu. Halikarnas Balıkçısı kimdir, Halikarnas Balıkçısı olarak bilinen Cevat Şakir Kabaağaçlı babasını neden öldürdü? - Sözcü Gazetesi. 16 Aralık 2024.[13]VI. Afyonkarahisar Araştırmaları Sempozyumu bildirileri: 10-11 Ekim 2002, Afyonkarahisar. Afyon Belediyesi, 2003, s. 134.} Cenazesi İstanbul'a getirildikten sonra Büyükada Müslüman Mezarlığı'na defnedildi.^{[14]Öncesi ve Sonrasıyla Şakir Paşa Köşkü. 8 Ocak 2025.}

Cevat Şâkir, babasını katletmek suçundan 14 yıl hapis cezasına çarptırıldı.^{[15]Halikarnas Balıkçısının 35. yılı anılıyor.} İttihat ve Terakki partisinin iktidarı kaybetmesiyle işbaşına gelen Damat Ferid Paşa hükûmeti genel af ilan etti; ama henüz cezası kesinleşmeyen Cevat Şâkir Bey hapisten çıkamadı.^{[4]Halikarnas Balıkçısı nasıl baba katili oldu?. 13 Ekim 2020.[16]Baba katlinden Halikarnas Balıkçısı'na: Cevat Şakir'in trajik öyküsü. 16 Aralık 2024.} Hapishanede sağlık problemleri yaşayan Cevat Şâkir, kendisinin de affedilmesi için Ferid Paşa'ya hitaben bir mektup kaleme aldı. Uzun süren bürokratik mücadelenin sonunda Sultan Vahdettin Cevat Şâkir'in affedilmesini emretti.^{[4]Halikarnas Balıkçısı nasıl baba katili oldu?. 13 Ekim 2020.} 7 yıl hapis yattıktan sonra serbest bırakıldı.

Eserleri

Şâkir Paşa'nın eserleri hakkında Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri adlı eserinde aşağıdaki bilgileri vermiştir:^{[7]İnan, Göker. Mehmed Şakir Paşa’nın Osmanlı Terminolojisine Dair “Istılahât-ı Kadîme”si. 21 Haziran 2023, s. 183-198.}

• Yeni Osmanlı Târihi: Beş ciltlik bir eserdir. İlk 2 cildi basılmıştır.

• Selâhaddîn-i Eyyûbî: İki ciltlik tarihî bir piyestir. Basılmamıştır.

• Mısır Târihi: Basılmamıştır.

• Muhtelif Târîh-i İslâm ve Osmânî: Galatasaray Lisesi'nde okutulmak üzere yazılmıştır. Basılmamıştır.

• İnekçilik ve Sütçülük: Ayrıntılı, bilimsel bir eserdir.

• Arıcılık: Tamamlanmamıştır.

Popüler kültürdeki yeri

Mehmed Şâkir Paşa ve ailesinin hayatı 2024 yılında NOW'da yayımlanmaya başlayan Şakir Paşa Ailesi: Mucizeler ve Skandallar dizisine konu olmuştur.^{[16]Baba katlinden Halikarnas Balıkçısı'na: Cevat Şakir'in trajik öyküsü. 16 Aralık 2024.} Dizide, Şâkir Paşa'yı Fırat Tanış canlandırmaktadır.^{[17]Şakir Paşa Ailesi: Mucizeler ve Skandallar KARAKTERİ "Şakir Paşa" KİMDİR?. NOW.}