Fatih Köşkü

Fatih Köşkü, diğer adıyla Enderun Hazinesi,^{[1]Ortaylı, İlber. Mekânlar ve Olaylarıyla Topkapı Sarayı. Kaynak Yayınları, 2010, s. 122.} İstanbul'daki Topkapı Sarayı'nın Üçüncü Avlusu'nun doğu ucunda yer alan köşk.

Sultan II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) tarafından 1463 yılında inşa ettirilmiştir.^{[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.[3]Necipoğlu, Gülru. Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. MIT Press, 1992, s. 214-216.} Saray kompleksinin günümüze ulaşan en eski yapıları arasında kabul edilen köşk,^{[3]Necipoğlu, Gülru. Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. MIT Press, 1992, s. 214-216.} Sarayburnu'nun Marmara Denizi ve Boğaziçi'ne hâkim yamacı üzerine inşa edilmiştir. Zaman içerisinde çeşitli onarımlar geçirmiş olmakla birlikte, Osmanlı saray mimarisinin erken dönemine ilişkin önemli ipuçları taşıyan yapılardan biri olarak değerlendirilir. Köşk, ilk dönemlerde padişahın kullanımına tahsis edilmiş, daha sonra ise Osmanlı Devleti'nin iç hazinesinin muhafaza edildiği yer hâline gelmiştir.

Tarihi

İstanbul'un fethinden sonra inşa edilen Topkapı Sarayı'nın ilk yapıları arasında yer alan Fatih Köşkü'nün yapımı 1463 yılında tamamlandı.^{[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.} Köşk, Sarayburnu'nun Marmara Denizi ve İstanbul Boğazı'na hâkim bir noktasında, eğimli arazi üzerine inşa edildi. İlk yıllarda padişahın ikamet ve dinlenme mekânlarından biri olarak kullanıldı.^{[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.} Köşkün başlangıçta padişahın özel kullanımına ayrılmış bir mekân olarak hizmet verdiği, daha sonra özellikle 16. yüzyılda Has odanın inşa edilmesinden sonra işlev değiştirerek sarayın iç hazinesi hâline geldiği belirtilmektedir.^{[4]Tanyeli, Uğur. Topkapı Sarayı Üçüncü Avlu’sundaki Fatih Köşkü (Hazine) ve Tarihsel Evrimi Üzerien Gözlemler.}

Enderun Hazinesi, padişahın iradesine mahsus bir hazineydi. Burada bulunan altın ve gümüş, saray idaresinde; bayındırlık, imar ve hayır işlerinde kullanılırdı. Mısır'ın vergileri padişahın hususi harçlığı ceb harçlığı sayılırdı ve Padişahların yaptırdıkları cami, çeşme, medrese gibi binaların giderleri bu hazineden karşılanırdı. Padişah savaş hâli gibi devlet maliyesinin sıkıştığı dönemlerde Enderun Hazinesi'nden devlet hazinesine usulen borç verirdi ancak bu parayı hiçbir zaman geri almazdı.^{[1]Ortaylı, İlber. Mekânlar ve Olaylarıyla Topkapı Sarayı. Kaynak Yayınları, 2010, s. 122.}

I. Selim'in emriyle Enderun Hazinesi'nin dış kapısı, saray müzeye çevrilene dek mühürlenmiştir.^{[1]Ortaylı, İlber. Mekânlar ve Olaylarıyla Topkapı Sarayı. Kaynak Yayınları, 2010, s. 122.}

“”

Hazinenin diğer bölümü ise bir çeşit sergi salonuydu. Bu kısımda padişaha ganimet olarak düşen, elçiler tarafından getirilen veya satın alınan tarihî değeri yüksek eserler bulundurulurdu. Bunlar arasında altın veya gümüş kaplar; ipek halılar ve seccadeler; kürkler, mücevherli elbise ve kaftanlar; pırlanta, elmas, inci, firuze, yakut ve zümrütten mamul mücevherat, sorguç, pazubent, eyer takımı ve kemerler gibi eşyalar vardır.^{[1]Ortaylı, İlber. Mekânlar ve Olaylarıyla Topkapı Sarayı. Kaynak Yayınları, 2010, s. 122.[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.}

Cumhuriyet döneminde Topkapı Sarayı'nın müzeye dönüştürülmesinin ardından Fatih Köşkü, Osmanlı hanedanına ait değerli eserlerin sergilendiği bölümlerden biri olarak kullanılmaya devam etmiştir. Günümüzde Kaşıkçı Elması ve Topkapı Hançeri gibi sarayın en tanınmış eserleri, bu bölümde sergilenmektedir.^{[5]Büyük İstanbul Tarihi.[6]Topkapı Sarayı’nın kıymetlisi: Fatih Köşkü. 15 Ocak 2024.}

Mimari

Mimari bakımdan Fatih Köşkü, erken Osmanlı saray mimarisinin en dikkat çekici örneklerinden biridir. Yapı, ortadaki bir sofa etrafına yerleştirilmiş dört ana mekândan oluşmaktadır.^{[7]Eldem, Sedad Hakkı. Topkapı Sarayı.} Sofanın merkezinde geçmişte bir şadırvan bulunduğu bilinmektedir.^{[7]Eldem, Sedad Hakkı. Topkapı Sarayı.} Köşkün avluya bakan yönünde dokuz sütuna dayanan düz tavanlı geniş bir revak vardır.^{[1]Ortaylı, İlber. Mekânlar ve Olaylarıyla Topkapı Sarayı. Kaynak Yayınları, 2010, s. 122.} Bahçeye açılan revaklı cephe, geniş açıklıkları ve teras düzeniyle köşk, hem geleneksel Türk konut mimarisinin hem de saray mimarisinin özelliklerini bir arada yansıtmaktadır.^{[7]Eldem, Sedad Hakkı. Topkapı Sarayı.} Köşkün bulunduğu bölüm eğimli arazi üzerine oturan güçlü bir altyapı sistemiyle inşa edilmiştir.^{[3]Necipoğlu, Gülru. Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. MIT Press, 1992, s. 214-216.} İki katlı olarak tasarlanan yapının alt katı hizmet mekânlarına ayrılmış, üst kat ise esas kullanım alanlarını oluşturmuştur. Üst kattaki büyük revaklı bölüm, köşkün deniz manzarasıyla bütünleşmesini sağlayan başlıca mimari unsurlardan biridir. Bu bölümde yer alan geniş revaklı bölümden Marmara Denizi ve Boğaziçi manzarası izlenebilmektedir. Yapı, Sarayburnu'nun sarp yamacına oturtulmuş olması nedeniyle döneminin ileri mühendislik çözümlerini yansıtmaktadır.^{[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.}

Restorasyon çalışmaları

Fath Köşkü tarih boyunca çeşitli onarımlar geçirmiştir. Özellikle geç Osmanlı döneminde gerçekleştirilen müdahaleler sonucunda bazı ahşap elemanlar, revak tavanları ve süsleme unsurları yenilenmiştir. Bu nedenle günümüzde görülen mimari ayrıntıların tamamı 15. yüzyıla ait değildir.^{[8]Sarımeşe, Fatih. Topkapı Sarayı’nda Ulusal Mimarlık Dönemi Müdahaleleri (1923’e Kadar). 31 Mart 2023, s. 379-422.} Köşkün üçüncü odasındaki mukarnaslı friz ve revak tavanındaki bazı düzenlemeler Sultan V. Mehmed dönemindeki onarımlar sırasında yapılmıştır.^{[8]Sarımeşe, Fatih. Topkapı Sarayı’nda Ulusal Mimarlık Dönemi Müdahaleleri (1923’e Kadar). 31 Mart 2023, s. 379-422.} 1943 yılında gerçekleştirilen restorasyon sırasında yapının özgün ahşap çatı sistemi kaldırılarak yerine betonarme çatı sistemi inşa edilmiştir.^{[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.[9]Tarihi Fatih Köşkü'ndeki restorasyon nisan sonunda bitirilecek.}

Yapının eğimli arazi üzerindeki konumu nedeniyle çeşitli dönemlerde bakım ve güçlendirme çalışmaları yapılmıştır. Özellikle 21. yüzyılda Fatih Köşkü ile Gülhane Parkı arasında kalan bölgede kapsamlı zemin iyileştirme ve yapısal sağlık izleme projeleri uygulanmıştır.^{[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.} 2016 yılında yapılan restorasyon çalışmalarıyla Fatih Köşkü'nün bulunduğu bölgede meydana gelen zemin kaymasının önüne geçilmiştir.^{[2]Uras, Rahime Büşra. TOPKAPI SARAYI FATİH KÖŞKÜ VE GÜLHANE PARKI ARASINDA KALAN SET DUVARLARININ VE ZEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ İŞİ KAPSAMINDA YAPILAN MÜHENDİSLİK ÇALIŞMALARI. 21 Aralık 2023, s. 65-75.[9]Tarihi Fatih Köşkü'ndeki restorasyon nisan sonunda bitirilecek.}

Ayrıca bakınız

• Osmanlı mimarisi

• Kaşıkçı Elması

• Topkapı Hançeri

• II. Mehmed

• Enderûn

• Topkapı Sarayı