Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti

Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti (DTCSH olarak kısaltılır), Uygurlar, Kazaklar ve günümüzde Sincan Uygur Özerk Bölgesi olan Doğu Türkistan’daki diğer halkların temsilciliğini üstlenmek amacıyla, kurulmuş bir sürgündeki siyasi yapıdır.^{[1]The Uyghurs: Strangers in their own land. Columbia University Press, 2010, s. 150.} DTSH, uluslararası alanda Doğu Türkistan'ı ve halkını temsil eden tek meşru örgüt ve parlamento tabanlı sürgündeki bir hükümet olduğunu iddia etmektedir.^{[2]ETGE. East Turkistan Government in Exile. 4 Mart 2021.}

2004 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde, Washington, DC merkezli olarak kurulan bu yapı, Doğu Türkistan’ın Çin yönetiminden kurtarılana kadar tek meşru temsil organı olduğunu iddia etmektedir.^{[1]The Uyghurs: Strangers in their own land. Columbia University Press, 2010, s. 150.} Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti, Eylül 2004'te kuruluşundan bu yana ona karşı çıkan Çin tarafından tanınmamıştır.^{[3]China Protests Establishment of Uighur Government-in-Exile in Washington. 21 Eylül 2004.} Kuruluş aşamasında ABD Kongre Binası’nın HC-6 odasında ilan edilen sürgündeki hükûmet, 1933–1934 ve 1944–1949 yılları arasında bağımsızlık kazanmış Doğu Türkistan cumhuriyetlerinin devamı olduğunu öne sürmektedir. Ancak hem Çin Halk Cumhuriyeti hem de Amerika Birleşik Devletleri tarafından resmi anlamda tanınmamaktadır.^{[4]Department Of State. The Office of Electronic Information, Bureau of Public Affairs. China - No Recognition of Any East Turkestan Government in Exile (Taken Question).} Çin Halk Cumhuriyeti, DTSH'ye karşı şiddetli bir şekilde tepki göstermiş ve kuruluşunu reddetmiştir.^{[5]Voice of America - English. 17 Haziran 2020.}

DTSH, uluslararası arenada daha fazla özerklik ve demokrasi talep eden diğer Uygur örgütlerinden ayrı olarak, tam bağımsızlık fikrini savunmaktadır. "Dünya Uygur Kurultayı dışındaki en önde gelen Uygur örgütü" olarak adlandırılmıştır.^{[6]Kourtelis, Christos; Irrera, Daniela; Charountaki, Marianna (2024). Non-State Actors and Foreign Policy Agency: Insights from Area Studies. Springer Nature. ISBN 9783031518850.}

Doğu Türkistan

Doğu Türkistan toprakları, Çin Halk Cumhuriyeti tarafından Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti'nin gayri meşru bir askeri işgal olarak gördüğü bir durum olan Sincan Uygur Özerk Bölgesi olarak yönetilmektedir. DTSH'nin konumu, Doğu Türkistan'ın uzun bir bağımsızlık tarihi olan ayrı bir ulus olmasıdır.^{[7]Uyghurs urge US Congress to recognize East Turkistan as an Occupied Country.} DTSH kendilerini "ayrılıkçı" olarak görmüyor çünkü "ait olmadığınız bir şeyden ayrılamazsınız" diye inanıyorlar.^{[8]‘For Their Own Good’: The Detention Of Muslim Ethnic Groups In China. 23 Aralık 2019.} Çin Halk Cumhuriyeti'nin konumu, Çin'in 1949'da "barışçıl bir şekilde Sincan'ı kurtardığını", Doğu Türkistan / Sincan'ın uzun zamandır Çin'in bir parçası olduğunu, Doğu Türkistan'ın bağımsız olmadığını ancak Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti (1933 ve 1934 arasında) ve İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti (1944 ve 1949 arasında) olarak fiili bağımsızlığını "Çin bölmek ve tarihi gerçekleri tahrif ederek özellikle ayrılıkçıların, aşırı dinciler ve teröristlerin, dış düşman kuvvetlerile kuruduğunu iddia ediyor.^{[9]China issues white paper on historical matters concerning Xinjiang. State Council Information Office, 21 Temmuz 2019.}

Kuruluşu

Doğu Sürgündeki Türkistan Hükûmeti, 14 Eylül 2004'te küresel Doğu Türkistan / Uygur topluluğunun üyeleri tarafından Washington DC'deki ABD Capitol'un HC-6 odasında resmen ilan edildi. 1992 yılında oluşturulan ilk Doğu Türkistan Uluslararası Kongresi'nin başkanı olan Ahmat Igambardi Cumhurbaşkan ve, Anwar Yusuf Turani Başbakan olarak seçildi.^{[1]The Uyghurs: Strangers in their own land. Columbia University Press, 2010, s. 150.}

Hedefleri

Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti, kendisini Çin'in şu anda Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi olarak bilinen Doğu Türkistan'ın işgalini ve sömürgesini sona erdirmeye çalışan ve Doğu Türkistan'ın bağımsızlığını laik, çoğulcu ve demokratik yönetim olarak herkes için İnsan Hakları ve Özgürlüğü garanti eden Cumhuriyet olarak geri kazanmaya çalışan bir sürgün hükûmeti olarak tanımlamaktadır.^{[10]Government Policy Statement.} Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti, 2004, 2006, 2008, 2009, 2011, 2013, 2015 ve 2019 yıllarında kuruluşundan bu yana 8 Genel Kurul topladı. DTSH'nin merkezi esas olarak büyük bir Uygur diasporasının yaşadığı Washington DC'de bulunmaktadır, ancak Türkiye dahil 12'den fazla ülkede üyeleri var. Çin, Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti'nin kurulmasını protesto etmesine ve anayurdunu Doğu Türkistan olarak adlandıran bir kusur "Uygur ayrılıkçıları terörist" olarak iddia etmesine rağmen, DTSH ile Doğu Türkistan İslam Hareketi arasında hiçbir bağlantı yoktur.^{[11]China Protests Establishment of Uighur Government-in-Exile in Washington - 2004-09-21. 21 Ekim 2004.}

Liderlik

Hükümet Liderliği

Sürgündeki Hükûmet, 13'ten fazla ülkedeki Doğu Türkistan diasporası topluluklarının seçilmiş temsilcilerinden oluştuğundan, liderleri birçok ülkede bulunmaktadır. Mevcut liderlik, DTSH'nin Washington D.C.'deki 9. Genel Kurulunda yapılan seçimlerin ardından 12 Kasım 2023'te göreve başladı.^{[12]Government Leadership [Hukümet Liderleri]. East Turkistan Government in Exile [Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti], 12 Kasım 2023.}

Parlamento Liderliği

Parlamento, DTSH'nin yasama organıdır. Sürgündeki Hükûmet Parlamentosu 13 ülkedeki diaspora topluluklarını temsil eden 60 üyeden oluştuğundan, liderleri birçok ülkede bulunmaktadır. Mevcut liderlik, Washington DC'deki 9. Doğu Türkistan Genel Kurulunda yapılan seçimlerin ardından 11 Kasım 2023'te açıklandı. Parlamento ayrıca hükûmetin farklı bakanlıklarının denetlenmesine yardımcı olan altı komiteden oluşuyor.

Eski Liderlik

2019 - 2023

Başbakan: Salih Hudayar; Amerika Birleşik Devletleri

Başbakan Yardımcısı: Mirqedir Mirzat; Fransa

Cumhurbaşkanı: Ghulam Yaghma; Kanada

Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Abdulahat Nur; Kanada

Meclis Başkanı: Osmancan Tursun; Almanya

2015 - 2019

Başbakan: İsmail Cengiz; Türkiye (Nisan 2019'da azledildi)

Geçici Başbakanı: Abdulahat Nur; Kanada (Nisan 2019 - Kasım 2019)

Cumhurbaşkanı: Ahmetjan Osman; Kanada (Ekim 2018'de azledildi)

Geçici Cumhurbaşkanı: Ghulam Yaghma; Kanada (Ekim 2018 - Kasım 2019)

Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Hızırbek Gayretullah; Türkiye

Parlamento Başkanı: Koresh Atahan; Almanya

2009 - 2015

Başbakan: İsmail Cengiz; Türkiye

Cumhurbaşkanı: Ahmet İgemberdi; Avustralya

Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Hızırbek Gayretullah; Türkiye

Parlamento Başkanı: Dr. Sultan Mahmut Kaşgari; Türkiye

2006 - 2009

Başbakan: Damiyan Rehmet; Avustralya

Cumhurbaşkanı: Ahmet İgemberdi; Avustralya

Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Abdvueli Can; Türkiye

Parlamento Başkanı: Dr. Sultan Mahmut Kaşgari; Türkiye

2004 - 2006

Başbakan: Enver Yusuf Turani; ABD (2006'da azledildi)

Geçici Başbakan: Damiyan Rehmet; Avustralya

Cumhurbaşkanı: Ahmet İgemberdi; Avustralya

Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Abdvueli Can; Türkiye

Parlamento Başkanı: Dr. Sultan Mahmut Kaşgari; Türkiye

Faaliyetler

DTSH, Uygurlar, Kazaklar, Kırgızlar ve Doğu Türkistan'daki diğer Türk halkları için insan hakları durumu hakkında çok çeşitli bilinçlendirme ve savunuculuk kampanyaları yürütmektedir. Washington'da ABD Kongresi'nde, Kanada Hükûmeti, AB üye ülkeleri, NATO, Japonya ve Hindistan üzerinde yoğunlaşarak^{[13]MSO called webinar on East Turkistan atrocities. 4 Haziran 2020.} açıkça Doğu Türkistan'ın bağımsızlığını yeniden kazanması için çalışmaktadır^{[14]Prime Minister Salih Hudayar on China. 3 Haziran 2020.} Mart 2020'de, yeni seçilen Başbakan Salih Hudayar liderliğindeki Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti ve Doğu Türkistan topluluğunun üyeleri ABD Kongre üyesi Ted Yoho^{[15]Congressman Yoho Tweet.} ile bir araya gelerek ABD'nin Kongresinde Doğu Türkistan hakkında bir konuşma yapmasını istedi. Kongre üyesi Ted Yoho Doğu Türkistan'ı "işgal altındaki bir ülke" olarak nitelendirdi ve Çin'i Uygurlar, Kazaklar, Kırgızlar ve diğer Türk halkları soykırımı için kınadı.^{[16]Congressman Ted Yoho's Speech on China's Oppression in East Turkistan. CSPAN.[17]House of Representatives. 11 Mart 2020, s. 1815.}

Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti belirli bir siyasi eğilime sahip olmamasına rağmen, Başbakanının ABD Kongresi'nin muhafazakâr üyeleriyle yakın etkileşimleri,^{[15]Congressman Yoho Tweet.} muhafazakâr medyada tutarlı bir görünüm,^{[18]How the coronavirus impacts religious minorities encountering human rights abuses in China. 24 Mart 2020.[19]Persecution of Ehtnic Minorities in China - Salih Hudayar. 24 Mart 2020.[20]China Appointed to UN Human Rights Council as it forces Uyghurs into Slave Labor. 9 Nisan 2020.} Steve Bannon'un Savaş Odası'na konuk görünüşü,^{[21]Prime Minister Salih Hudayar with Steve Bannon on the War Room Pandemic. 12 Nisan 2020.} ve genel milliyetçi söylemini Doğu Türkistan'ın bağımsızlığı için zorluyor. Kasım 2019'da, ABD Ulusal Güvenlik Konseyi eski Stratejik Planlama Direktörü, ABD Hava Kuvvetleri Tuğgeneral Robert Spalding ve ABD Savunma Bakanlığı eski Çin Direktörü Joseph Bosco ile diğer Amerikalı analistleri DTSH'nin Washington, DC'deki 8. Genel Kuruluna katıldığı ve konuşma yaptı.^{[22]Summary of the ETGE’s 8th General Assembly (November 10-12).}

Haziran 2020'de Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti, bağımsızlık yanlısı Uygur, Mançu ve Tibet gruplarının "her türlü Çin emperyalizmine" karşı olma çabalarına öncülük etti ve ABD Dışişleri Bakanlığı, Avrupa Birliği Konseyi ve Hindistan, Japonya ve İngiltere Dışişleri Bakanlıklarına ortak bir mektup gönderdi ve "Çin işgalini" reddetti ve "uluslararası toplumu Doğu Türkistan, Mançurya, Güney Moğolistan ve Tibet için tam bir ulusal bağımsızlık sağlayan demokratik bir çözüm getirmeye yardım etmeye çağırdı. ."^{[23]Open Letter Opposing China’s Imperialism in East Turkistan, Manchuria, South Mongolia, and Tibet.}

Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti, Uygur İnsan Hakları Politikası Yasası'nın^{[24]President Trump Signs Law to Halt China’s Egregious Human Rights Abuses. 19 Haziran 2020.} kabul edilmesine övgüde bulundu ve Başkan Donald J Trump'a ve ABD Kongresine teşekkür etti. DTSH, "Umarız bunun Doğu Türkistan'a özgürlük ve bağımsızlığı geri kazanmanın ilk adımı olacağını umuyoruz" diye açıklama yaptı.^{[25]Statement Thanking the United States for Passing & Signing the Uyghur Act.}

Ayrıca bakınız

• Dünya Uygur Kurultayı

• Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti

• İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti

• Doğu Türkistan Milli Uyanış Hareketi

• Türkistan İslâm Partisi

Dış bağlantılar

• Resmî site

• Facebook'ta Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti