4. Ordu (Osmanlı İmparatorluğu)

4. Ordu, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde teşkil edilmiş bir saha ordusudur.^{[1]Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, 2001, s. 13} 19. yüzyılın sonlarında yapılan askerî reformlar sırasında kurulan bu ordu, kuruluşundan itibaren özellikle Anadolu, Suriye ve Irak bölgelerinde faaliyet göstermiştir.^{[2]T.C. Genelkurmay ATASE, Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Sina-Filistin Cephesi, c. 1, Ankara, 1993, s. 7-8.} 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda (93 Harbi) Kafkas Cephesi'nin belkemiğini oluşturmuş; 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanı sonrasında Osmanlı ordusunun yeniden yapılandırılmasıyla Doğu Anadolu'da yeniden teşkilatlanmıştır.^{[3]Fikret Sarıcaoğlu, II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Askerî Reformları, Atatürk Araştırma Merkezi, 2005, s. 42-45.} 1911’de Trablusgarp Savaşı öncesinde Bağdat merkezli olarak yeniden düzenlenen 4. Ordu, I. Dünya Savaşı'nda Sina-Filistin ve kısmen Irak cephelerinde kritik rol oynamıştır.^{[4]Edward J. Erickson, Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913, Praeger, 2003, s. 17.} I. Dünya Savaşı yıllarında Ordu Komutanı Cemal Paşa'nın liderliğinde Süveyş Kanalı'na yönelik harekâtlar ve Filistin'in savunulması gibi stratejik girişimlerde bulunmuş; ancak savaşın sonlarına doğru Yıldırım Orduları Grubu'na dahil edilerek Suriye-Filistin Cephesi'ndeki yenilgilere bağlı olarak dağıtılmıştır.^{[5]M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Cemal Paşa’nın Hatıratı, Haz. Enis Şahin, İstanbul, 2012, s. 96-97.} Aşağıda, 4. Ordu'nun farklı dönemlerdeki teşkilatı ve faaliyetleri kronolojik olarak ele alınmaktadır.^{[6]Hikmet Özdemir, 93 Harbi, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 27.}

1875-77 Yılı Savaş Düzeni ve 93 Harbi

Kuruluş ve Teşkilat

4. Ordu, Osmanlı Ordusu'nun doğu ve kuzeydoğu sınırlarının savunulması maksadıyla en geç 1875 yılı ortasında aktif olarak faaliyete geçmiştir. Bu tarihte Hersek İsyanı dolayısıyla birlik sevkleri yapılmakta, redif taburları silah altına alınmakta ve karargâh yazışmaları yürütülmekteydi.^{[7]T.C. Millî Savunma Bakanlığı Askerî Tarih Arşivi, Fon: 110-9-1-2, Kutu: 10, Gömlek: 0, Sıra: 6, 18.08.1875 ve müteakip belgeler.}

1877 yılında ise Osmanlı Devleti'nin doğu vilayetlerinde, Anadolu'da konuşlanmış durumdaydı. Ian Drury'nin aktardığına göre bu dönemde 4. Ordu'nun teşkilatı piyade sınıfında beş nizamiye alayı ve altı tüfek taburundan, süvari sınıfında üç alaydan, topçu sınıfında 12 bataryalı bir alaydan ve ayrıca bir istihkâm birliğinden oluşmaktaydı.^{[8]Ian Drury, Illustrated by Raffaele Ruggeri, The Russo-Turkish War 1877, Men-at-Arms 277, Ospray Publishing Ltd., Reprinted 1999, ISBN 1-85532-371-0, p. 35.[9]Ian Drury, The Russo-Turkish War 1877, Osprey Publishing, London, 1994, s. 18-20.} Ordu'nun merkezi Erzurum olup daha sonra Erzincan'a taşınmıştır.^{[10]Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, Westport, 2001, s. 15.} 93 Harbi öncesinde Osmanlı genel seferberlik planına göre 4. Ordu temelinde "Kafkas (Doğu) Cephesi" teşkil edilmiştir.^{[11]Hikmet Özdemir, 93 Harbi: Birinci Dünya Savaşına Giden Yol, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 52.} Nitekim savaş başladığında Erzincan merkezli 4. Ordu temel alınarak oluşturulan Kafkas Cephesi'nin komutanlığı Müşir Ahmed Muhtar Paşa’ya verilmiştir. Bu cephe, Rus İmparatorluğu'na karşı Osmanlı'nın doğu savunmasını üstlenmiştir.^{[12]M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Ahmed Muhtar Paşa’nın Hâtıratı, Haz. Enis Şahin, Timaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 67}

Kafkas Cephesi'ndeki Muharebeler

1877 baharında Rus orduları Doğu Anadolu'ya taarruza geçerken, Ahmed Muhtar Paşa komutasındaki 4. Ordu Kafkas Cephesi’nde savunma pozisyonu aldı.^{[13]Hikmet Özdemir, 93 Harbi: Birinci Dünya Savaşına Giden Yol, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 65.} Rus kuvvetleri 17 Mayıs 1877'de Ardahan'ı işgal edip Erzurum istikametinde ilerlerken, Ahmed Muhtar Paşa Erzurum'u korumak için Erzurum-Kars hattında savunma tertipledi.^{[14]Edward J. Erickson, Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913, Praeger, Westport, 2003, s. 12 (93 Harbi kısmı için özet içerir).} Osmanlı kuvvetleri Haziran 1877’de Süngütaşı'nda savunma hattı kurarak Rus ilerleyişini yavaşlattı.^{[15]Ian Drury, The Russo-Turkish War 1877, Osprey Publishing, London, 1994, s. 24.} Yaz aylarında Kafkas Cephesi’nde gerçekleşen muharebelerde Osmanlı 4. Ordu'su kısıtlı imkânlarla başarılı savunma ve karşı taarruzlar yapmıştır.^{[16]Stanford J. Shaw & Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. II, Cambridge University Press, 1977, s. 150.} Özellikle 25 Ağustos 1877’de Gedikler Muharebesi ile 24 Ekim 1877’de Yahniler Muharebesi Osmanlı birliklerinin zaferiyle sonuçlanmış, Ahmed Muhtar Paşa bu başarıları dolayısıyla "Gazi" ünvanını almıştır.^{[17]M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Ahmed Muhtar Paşa’nın Hâtıratı, Haz. Enis Şahin, Timaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 71-73.} Ancak Kasım 1877'de Alacadağ Muharebesi'nde Osmanlı kuvvetleri yenilgiye uğradı; takiben stratejik Kars Kalesi 18 Kasım 1877'de Rusların eline geçti.^{[18]Justin McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of Empire, Oxford University Press, 2001, s. 32.} Kars'ın düşmesiyle Osmanlı ordusu Erzurum yönünde çekilmek zorunda kalmış, cephede inisiyatif Ruslara geçmiştir.^{[19]Yılmaz Öztuna, Büyük Türkiye Tarihi, c. 9, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1994, s. 147.} 1878 başlarında Erzurum da tehdit altına girmiş ancak Berlin Anlaşması'nın imzalanmasıyla çatışmalar son bulmuştur.^{[20]Selim Deringil, Legitimacy Structures in the Ottoman State, SAEC, İstanbul, 2005, s. 91.} Sonuç olarak, 93 Harbi'nde 4. Ordu Kafkas Cephesi'nde başlangıçta kısıtlı kaynaklarına rağmen başarılı savunma muharebeleri verse de, savaşın genel gidişatı Osmanlı aleyhine gelişmiş ve Doğu Anadolu'da önemli toprak kayıpları yaşanmıştır.^{[21]Hikmet Özdemir, age., s. 112-113.}

Lojistik ve İkmal Faaliyetleri

Kafkasya Cephesi'nde mücadele eden 4. Ordu'nun ikmalini sağlamak üzere kapsamlı lojistik tedbirler alınmıştır.^{[22]Hikmet Özdemir, 93 Harbi: Birinci Dünya Savaşına Giden Yol, TTK Yayınları, Ankara, 2012, s. 84.} Ordunun ikmal üssü Erzurum olup, burada cephane, yiyecek ve giyecek maddelerinin depolandığı büyük ambarlar oluşturulmuştur.^{[23]Ian Drury, The Russo-Turkish War 1877, Osprey Publishing, London, 1994, s. 21.} 4. Ordu Askerî İdare Meclisi, cephedeki ikmal işlerini organize eden merciiydi.^{[24]Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, 2001, s. 14.} Trabzon ve Diyarbakır gibi vilayetlerden deniz ve kara yoluyla Erzurum'a ulaştırılan erzak ve mühimmat, Erzurum depo merkezinde toplandıktan sonra ileri cephe yönüne sevk edilmekteydi.^{[25]Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. II, Cambridge University Press, 1977, s. 154.} Erzurum'dan cepheye yakın Köprüköy, Süngütaşı ve Velibaba (Aras) gibi mevkilere, ihtiyaç malzemeleri müstahfaz (koruma) taburları vasıtasıyla taşınmıştır.^{[26]M. Süreyya Bey, Mir’ât-ı Zaman: Ahmed Muhtar Paşa’nın Hâtıratı, Haz. Enis Şahin, Timaş Yayınları, 2010, s. 74.} İkmal hattının İstanbul-Trabzon arasını kapsayan denizyolu ve Trabzon-Erzurum arasındaki karayolu üzerinden işlemesi, nakliyede yük hayvanlarının kullanılmasını gerektiriyordu; hayvan sıkıntısı ve uzun mesafeler ikmalin hızını düşürüp zaman zaman aksamaya yol açsa da, savaşın başında yapılan stoklama sayesinde cephede iaşe yönünden ciddi bir kriz yaşanmamıştır.^{[27]Justin McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of Empire, Oxford University Press, 2001, s. 34.} 93 Harbi'nde 4. Ordu'nun lojistik planlaması, cephe genişliğinin ve zorlu coğrafyanın getirdiği engellere rağmen Erzurum-Trabzon hattında kurulmuş ve büyük ölçüde işler halde tutulmuştur.^{[28]Yılmaz Öztuna, Büyük Türkiye Tarihi, c. 9, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1994, s. 149.}

Ordu'nun 1877 Yılı Savaş Düzeni;27

• Piyade: Beş alay ve altı tüfek taburu

• Süvari: Üç alay

• Topçu: Bir alay (12 batarya)

• İstihkâm: Bir istihkâm birliği

1908 Yeniden Düzenleme Sonrası Yapısı

II. Meşrutiyet ve Ordu Reformu: 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nda askerî teşkilatta önemli reformlar gerçekleştirilmiştir.^{[29]Edward J. Erickson, s. 27.} İttihat ve Terakki yönetimi, ordunun modernleştirilmesi ve bölgesel savunma kapasitesinin artırılması amacıyla Osmanlı kara kuvvetlerini yeniden organize etmiştir.^{[30]Fikret Sarıcaoğlu, s. 43-45.} Bu kapsamda daha önce mevcut ordu sayısı artırılarak toplam dokuz ordu komutanlığı tesis edilmiştir.^{[31]Sina Akşin, s. 102.} Ancak yeni kurulan orduların birçoğu kadro ve mevcud bakımından zayıf kalmıştır; nitekim her bir ordunun barış dönemindeki mevcudu, yaklaşık bir kolordu gücünü bile bulmamaktaydı.^{[32]Hikmet Özdemir, s. 89.} Bu dönemde çıkarılan 1909 ve 1910 tarihli nizamnâmeler ile nizamiye (aktif) ve redif (yedek) teşkilatında düzenlemeler yapıldı.^{[33]T.C. Genelkurmay Başkanlığı, s. 59.} Ordu komutanlıkları kaldırılarak Ordu Müfettişlikleri ihdas edilmesi planlandıysa da (1910 Teşkilât-ı Esasiye Nizamnamesi) bu değişiklikler tam olarak uygulanamadı; 1911 yılında klasik ordu düzenine geri dönüldü.^{[34]Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 188} II. Meşrutiyet'in ilk yıllarında Osmanlı ordusunun toplam mevcudu kağıt üzerinde 500 bini aşkın görünmekle birlikte, bu rakam cephelere ve tümenlere dağıldığında ciddi eğitim ve teçhizat eksikleri olduğu anlaşılmıştır.^{[35]Stanford J. Shaw, s. 259.}

4. Ordu'nun 1908 Teşkilatı: Osmanlı ordusunun 1908 sonrası yeniden teşkilatlanmasında 4. Ordu, Doğu Anadolu bölgesinin savunmasından sorumlu olacak şekilde yapılandırıldı. 1908-1909 dönemine ait Salnâme-i Askeriye (1326) verilerine göre;

• 4.Ordu Kumandanı Müşir Mehmed Zeki Paşa^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 7. Piyade Tümeni (Yedinci Fırka-i Hümayun) (Kumandan: Ferik Ahmed Hamdi Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 13ncü Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Salih Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 14ncü Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Said Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 8. Piyade Tümeni (Sekizinci Fırka-i Hümayun) (Kumandan: Ferik Mahmud Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 15nci Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Ahmed Süreyya Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 16nci Nizamiye Livası (Kumandan: Ferik Salih Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 19. Piyade Tümeni (On Dokuzuncu Fırka-i Hümayun) (Kumandan: Ferik Emin Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 17nci Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Mustafa Naim Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 18nci Nizamiye Livası (Kumandan: Asaf Paşa)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 4. Süvari Fırka-i Hümayun (Kumandan: Ferik Ahmed Sıdkı Paşa - Umum Hamidiye ve Hafif Süvari Alayları Kumandanı)^{[36]Salname-i Askeriye-1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye.}

• 4. Topçu Tümeni (Dördüncü Topçu Fırkası)

• Erzurum Kalesi Topçu Alayı

Yedek Kuvvetler: II. Meşrutiyet reformları çerçevesinde, Osmanlı ordusunda redif (yedek) birlikler de yeniden düzenlendi. 4. Ordu bölgesinde dört adet redif tümeni kurulmuştu:

4. Ordu'da dört Redif (rezerv) tümeni vardı:^{[37]Erickson (2003), p.19[38]T.C. Genelkurmay Başkanlığı, pp. 87-90.}

• 13. Erzincan Yedek Piyade Tümeni (On Üçüncü Erzincan Redif Fırkası)

• 14. Trabzon Yedek Piyade Tümeni (On Dördüncü Trabzon Redif Fırkası)

• 15. Diyarbekir Yedek Piyade Tümeni (On Beşinci Diyarbekir Redif Fırkası)

• 16. Sivas Yedek Piyade Tümeni (On Altıncı Sivas Redif Fırkası)

Bu redif tümenleri, isimlerinden de anlaşılacağı üzere ilgili vilayetlerin eğitimli yedek askerlerinden oluşturulmuş ve ihtiyaç halinde 4. Ordu emrine girecek şekilde yapılandırılmıştı.^{[39]T.C. Genelkurmay Başkanlığı, s. 61.} 4. Ordu'nun 1908 yılı savaş düzeni, genel olarak doğu vilayetlerindeki asayişi sağlamak ve olası bir Rus tehdidine karşı İran ve Kafkas sınırını korumak maksadıyla teşkil edilmiştir.^{[40]Fikret Sarıcaoğlu, s. 48.} Nitekim 1908-1912 arasında Osmanlı Doğu Anadolu'sunda ciddi bir dış tehditle karşılaşılmadığı gibi, 4. Ordu birlikleri bu dönemde daha çok bölgedeki iç güvenlik, aşiret isyanlarının bastırılması ve kolordu seviyesinde tatbikatlarla meşgul olmuştur.^{[41]Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 189.}

1911 Yılı Savaş Düzeni ve Trablusgarp Savaşı Dönemi

Bağdat’ta Ordu Teşkilatı

1911 yılına gelindiğinde, Osmanlı Erkan-ı Harbiyesi Trablusgarp Savaşı öncesinde ordunun bazı kısımlarını yeniden organize etme kararı aldı.^{[42]Edward J. Erickson, s. 28.} Bu kapsamda Anadolu ve Arap coğrafyasındaki kuvvetlerin düzenlenmesi gözden geçirildi. Özellikle Basra Körfezi ve Irak bölgesinin savunması için daha güçlü bir komuta yapısı oluşturulması planlandı.^{[43]Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 192.} 1911'de çıkarılan bir karar ile, daha önce bir kolordu seviyesinde idare edilen Bağdat merkezli kuvvetlerin, ordu seviyesinde teşkilatlandırılması uygun görüldü.^{[44]T.C. Genelkurmay ATASE, s. 11.} Bu yeniden yapılanma sonucunda, Dördüncü Ordu'nun karargâhı Bağdat'ta kurulmuş ve bu orduya bağlı olarak 12. ve 13. Kolordular teşkil edilmiştir.^{[45]Fikret Sarıcaoğlu, s. 49.}

1911 Savaş Düzeni: Birinci Balkan Savaşı'ndan hemen önce, 1911 yılı itibarıyla 4. Ordu'nun teşkilatı şu şekilde yapılandırılmıştı:

• Ordu Karargâhı: Bağdat (Ordu Kumandanı o dönemde büyük ihtimalle Müşir Mehmed Zeki Paşa veya Ferik terfi almış bir kumandandı).^{[46]Sina Akşin, s. 115.}

• 12. Kolordu: Musul merkezli bu kolordu, 35. Tümen (Musul'da) ve 36. Tümen (karargâhı Kerkük'te) birliklerinden oluşuyordu. 35 ve 36. Tümenler, Osmanlı'nın Musul vilayeti ve civarının savunmasını üstlenen piyade tümenleriydi.^{[47]Stanford J. Shaw, s. 263.}

• 13. Kolordu: Bağdat merkezli bu kolordu ise 37. Tümen (Bağdat'ta) ve 38. Tümen (karargâhı Basra'da) birliklerini barındırmaktaydı. 37. Tümen Bağdat ve havalisini, 38. Tümen ise Basra Körfezi çevresini kontrol etmek üzere teşkil edilmişti.^{[48]T.C. Genelkurmay Başkanlığı, s. 65.}

Bu düzenleme ile 4. Ordu, Osmanlı Devleti'nin güneydoğu topraklarında (bugünkü Irak topraklarında) iç güvenlik ve sınır savunmasından sorumlu hale geldi.^{[49]Hikmet Özdemir, s. 90.} Trablusgarp Savaşı (1911-12) sırasında İtalyanların Libya’ya çıkmasıyla Osmanlı Devleti Afrika'daki topraklarını savunmaya çalışırken, 4. Ordu doğrudan bu savaşa müdahil olamadı.^{[50]William L. Cleveland, s. 91.} Zira Trablusgarp bölgesine düzenli birlik gönderilmesi, Osmanlı'nın deniz yoluyla bölgeye ulaşamaması nedeniyle mümkün değildi. Bununla birlikte, Basra Körfezi ve Orta Doğu'daki İngiliz tehdidi göz önüne alındığında, 4. Ordu'nun varlığı stratejik bir caydırıcılık unsuru oluşturuyordu.^{[51]Justin McCarthy, s. 41.} 1911-1912 döneminde 4. Ordu birlikleri Bağdat, Musul ve Basra havalisinde yerel aşiret isyanlarının kontrol altına alınması ve İran sınırının (İran Sınırı için bkz. Kasr-ı Şirin Antlaşması) gözetlenmesi görevlerini yürütmüştür.^{[52]M. Süreyya Bey, s. 102-103.}

Balkan Savaşları ve Sonrası

1912'de patlak veren Birinci Balkan Savaşı'nda Osmanlı Devleti Avrupa'daki cephelerde yenilgiye uğrarken, 4. Ordu'nun bulunduğu Irak cephesi nispeten sakin kaldı.^{[53]Edward J. Erickson, Ordered to Die, s. 20.} Yine de, Balkan bozgununun ardından ordu teşkilatında kapsamlı değişiklikler yapılmaya başlandı. 1913'de çıkarılan yeni Teşkilât-ı Umumiye-i Askeriye Nizamnamesi ile Osmanlı ordusu yeniden düzenlendi; dört Ordu Müfettişliği kurulması ve bazı orduların lağvedilmesi öngörüldü.^{[54]T.C. Genelkurmay ATASE, s. 198.} Bu süreçte 4. Ordu'nun statüsü de değişti. Nitekim 1913 sonlarında Osmanlı ordusu, I. Dünya Savaşı arifesinde tekrar yapılandırıldığında, 4. Ordu Suriye ve Filistin bölgesine kaydırılarak faaliyete geçecektir.^{[55]Feroz Ahmad, s. 75.}

I. Dünya Savaşı’nda 4. Ordu (Irak ve Sina-Filistin Cepheleri)

Savaşın Başında 4. Ordu

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’na Kasım 1914’te girdiğinde, 4. Ordu Ortadoğu’daki geniş bir coğrafyadan sorumlu kılındı.^{[56]Edward J. Erickson, s. 75.} Başlangıçta 4. Ordu’nun konuşlandığı alan Suriye ve Filistin bölgeleri ile Irak’ı (Mezopotamya) kapsıyordu.^{[57]T.C. Genelkurmay ATASE, s. 10.} Osmanlı seferberlik planları uyarınca Kasım 1914’te 4. Ordu’nun teşkilat yapısı şu şekildeydi: Suriye bölgesinde 4. Ordu’ya bağlı 8. Kolordu (bünyesinde 23., 25. ve 27. Piyade Tümenleri) ve 12. Kolordu (bünyesinde 35. ve 36. Piyade Tümenleri) bulunmaktaydı.^{[58]Ibid., s. 12-13.} Bu dönemde 4. Ordu’nun komutanlığına kısa bir süre için Mehmed Zeki Paşa getirilmişse de, Osmanlı Harbiye Nezareti’nin kararıyla Ordu kumandasına İttihat ve Terakki’nin önde gelen liderlerinden Cemal Paşa atanmıştır.^{[59]Sina Akşin, s. 156.} 18 Kasım 1914’te resmen 4. Ordu Komutanı olan Ahmed Cemal Paşa, aynı zamanda bölgenin valisi ve Suriye genel valisi sıfatlarını da taşıyarak geniş sivil-idari yetkilerle donatıldı.^{[60]M. Cemal Paşa, s. 45.}

Cemal Paşa komutasındaki 4. Ordu’nun ilk büyük stratejik hedefi, İngiltere’nin sömürge yollarını kesmek amacıyla Mısır’daki İngiliz varlığına taarruz etmek, özellikle de Süveyş Kanalı’nı ele geçirerek İngiliz iletişim hattını koparmaktı.^{[61]Stanford J. Shaw, s. 306.} Bu maksatla Osmanlı Genelkurmayı, 4. Ordu’ya bağlı birliklerin Sina Çölü üzerinden Mısır’a yürümesini planlamıştır.^{[62]T.C. Genelkurmay ATASE, Sina-Filistin Cephesi, s. 19.} Ancak aynı dönemde Basra Körfezi’nden gelen bir başka tehdit ortaya çıkmıştır: Kasım 1914’te İngilizler, Osmanlı’nın ilan ettiği cihada aldırmaksızın Irak cephesinde Basra’ya çıkarma yapmış ve kısa sürede Basra şehrini işgal etmiştir.^{[63]Mesut Uyar & Edward J. Erickson, s. 211.} O sırada Basra ve çevresini savunmakla görevli olan 4. Ordu’ya bağlı 38. Tümen, bölgedeki üstün İngiliz kuvvetleri karşısında tutunamayarak Kasım sonu itibarıyla Basra’yı terk etmek zorunda kalmıştır.^{[64]Hikmet Özdemir, s. 94.}

Bu gelişme üzerine Osmanlılar, Irak cephesini doğrudan 4. Ordu komutasından ayırarak ayrı bir komuta kademesi oluşturma yoluna gittiler.^{[65]T.C. Genelkurmay ATASE, s. 15.} “Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı” adıyla teşkil edilen bu yapı, başlangıçta 4. Ordu'ya paralel şekilde bir kolordu düzeyinde düşünülmüştü.^{[66]Ibid., s. 17.} Kasım 1914'te Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı'na atanan Suphi (Cavit) Paşa emrinde yalnızca 38. Piyade Tümeni bulunuyordu. Bu kuvvet, eldeki sınırlı imkanlarla İngiliz ilerleyişini yavaşlatmaya çalıştı.^{[67]Justin McCarthy, s. 48.}

1915 yılının ilk aylarında Osmanlı, Basra çevresindeki kayıpları telafi etmek ve İngilizleri durdurmak amacıyla Irak cephesine takviye birlikler gönderdi (mesela 35. Tümen'in buraya kaydırılması gibi girişimler oldu).^{[68]Edward J. Erickson, Ordered to Die, s. 78.} Ocak 1915'te Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı'na Yarbay Süleyman Askerî Bey getirilerek gerilla harekâtı ve yerel aşiret güçlerinden yararlanma stratejisi benimsendi.^{[69]Süleyman Askerî Bey, s. 29-30.} Yıl sonunda ise Irak cephesi kuvvetleri daha da büyütülerek 6. Ordu adıyla müstakil bir ordu haline getirildi (1915 sonlarında Halil (Kut) Paşa komutasında 6. Ordu kurulmuştur).^{[70]T.C. Genelkurmay ATASE, s. 9.} Böylece 4. Ordu, 1915'ten itibaren ağırlıklı olarak Suriye-Filistin ve Sina cephelerine odaklanmıştır.^{[71]Erickson, s. 80.}

Süveyş Kanalı Harekâtı (1915)

Cemal Paşa komutasındaki 4. Ordu'nun en acil görevi, Mısır'daki İngiliz kuvvetlerine taarruz etmekti.^{[72]M. Cemal Paşa, s. 56.} Ocak 1915'te Sina Çölü'nü geçen Osmanlı birlikleri, Şubat 1915 başında I. Kanal Harekâtı olarak bilinen Süveyş Kanalı taarruzunu gerçekleştirdiler.^{[73]T.C. Genelkurmay ATASE, s. 22.} 4. Ordu'nun ileri unsurları 2-3 Şubat 1915 gecesi kanalı geçmek üzere baskın şeklinde taarruza başladı.^{[74]Edward J. Erickson, s. 85.} Ancak bu ilk Kanal seferi çeşitli aksaklıklar nedeniyle başarısız oldu.^{[75]Hikmet Özdemir, s. 102.} Harekâtın planlanması ve icrasında ciddi lojistik sorunlar ve planlama hataları olduğu sonradan bizzat Cemal Paşa ve kurmaylarınca da kabul edilmiştir.^{[76]M. Cemal Paşa, s. 60} Nitekim Cemal Paşa'nın Süveyş Kanalı'na yaptığı ilk taarruz, lojistik planlama hataları nedeniyle başarısızlığa uğramıştır. Sina Çölü'nün zorlu koşullarında birliklerin su ikmali ve ikmal yollarının yetersizliği, saldırının süratle yapılmasını engellemiş; beklenmedik şekilde kopan bir kum fırtınası öncü birliklerin yönünü şaşırmasına ve gecikmesine yol açmıştır.^{[77]T.C. Genelkurmay ATASE, s. 24-25.} Gece baskını hedefleyen Osmanlı kuvvetleri şafağın sökmesiyle gizlilik avantajını yitirip İngiliz gözlemine maruz kalmış, ayrıca karşı kıyıdaki İngiliz karakollarındaki köpeklerin havlaması baskın etkisini azaltarak düşmanın haberdar olmasına neden olmuştur.^{[78]Edward J. Erickson, A Military History of the Ottomans, Praeger, 2009, s. 216.} Tüm bu etkenler sonucu Osmanlı kuvvetleri kanalı tam manasıyla geçemeden İngilizlerin müdahalesiyle karşılaştı. Hazırlanan yüzer köprüler ve sandalların bir kısmı İngiliz ateşiyle imha edildi.^{[79]Justin McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of Empire, Oxford University Press, 2001, s. 51} Cemal Paşa, üstün İngiliz kuvvetleri karşısında ordusunun imha olmasını önlemek amacıyla mevcut birliklerini düzenli bir şekilde geri çekmiştir.^{[80]T.C. Genelkurmay ATASE, Sina-Filistin Cephesi, s. 27.} Gerçekten de İngilizlerin sayıca ve ateş gücü bakımından üstün olduğu bu cephede, Cemal Paşa daha büyük bir zayiatı engellemek için geri çekilmeyi tercih etmiştir.^{[81]Cemal Paşa, Hatıralar, s. 61-62.} I. Kanal Harekâtı neticesinde Süveyş Kanalı geçilememiş, yaklaşık 600 Osmanlı askeri karşı kıyıya geçmeyi başarsa da bu küçük birlik İngilizler tarafından esir alınmıştır.^{[82]Erickson, Ordered to Die, s. 86.} Ayrıca Erkan-ı Harbiye Mısır'daki yerli halkın (Müslüman Mısır halkının) Osmanlı taarruzunu desteklemek için ayaklanacağı beklentisindeydi; ancak beklenen yerel ayaklanma gerçekleşmemiş, bu stratejik hesap da boşa çıkmıştır.^{[83]Shaw, History of the Ottoman Empire, s. 309.} Sonuç itibarıyla, ilk Kanal seferi Osmanlılar için başarısızlıkla sonuçlandı.

Kasım 1914 Savaş Düzeni

Kasım 1914'te ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:^{[84]Erickson (2001), p.43}

• Dördüncü Ordu (Suriye)

• 8. Kolordu

• 23. Tümen

• 25. Tümen

• 27. Tümen

• 12. Kolordu

• 35. Tümen

• 36. Tümen

Nisan Sonu 1915 Savaş Düzeni

Nisan Sonu 1915'te 8. Tümen ve 10. Tümen 8. Kolordu'ya bağlandı.^{[85]Erickson (2001), p.86}

Yaz Sonu 1915, Ocak 1916 Savaş Düzeni

Yaz Sonu 1915, Ocak 1916'da ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:^{[86]Erickson (2001), pp. 109, 126}

• Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)

• 8. Kolordu

• 23. Tümen

• 24. Tümen

• 27. Tümen

• 12. Kolordu

• 41. Tümen

• 42. Tümen

• 46. Tümen

Ağustos, Aralık 1916 Savaş Düzeni

Ağustos ve Aralık 1916'da ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:^{[87]Erickson (2001), pp.134, 154}

• Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)

• 13. Kolordu

• 3. Tümen

• 23. Tümen

• 24. Tümen

• 27. Tümen

• 12. Kolordu

• 41. Tümen

• 42. Tümen

• 43. Tümen

• 46. Tümen

Ağustos 1917 Savaş Düzeni

Ağustos 1917'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:^{[88]Erickson (2001), p.170}

• Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)

• 3. Süvari Tümeni

• 8. Kolordu

• 48. Tümen

• 12. Kolordu

• 23. Tümen

• 44. Tümen

• 15. Kolordu

• 43. Tümen

• 20. Kolordu

• 16. Tümen

• 54. Tümen

• 22. Kolordu

• 3. Tümen

• 7. Tümen

• 53. Tümen

Ocak, Haziran 1918 Savaş Düzeni

Ocak ve Haziran 1918'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:^{[89]Erickson (2001), pp.181, 188}

• Dördüncü Ordu (Cemal Paşa komutasında) (Suriye-Batı Arabistan)

• 8. Kolordu (Ali Fuad Bey komutasında)^{[90]Falls 1930 Volume 2 Part 2 p.657}

• 43. Tümen

• 48. Tümen

• 12. Kolordu

• 23. Tümen

• 41. Tümen

• 44. Tümen

• Hicaz Kolordusu

• 58. Tümen

• Geçici Piyade Tümeni x 3

Eylül 1918 Savaş Düzeni

Eylül 1918'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:^{[91]Erickson (2001), p.197}

• Dördüncü Ordu (Mirliva Mersinli Cemal Paşa)

• 2. Kolordu (Miralay Galatalı Şevket Bey)

• 62. Tümen

• Geçici Tümen x 3

• Ürdün Grubu

• 24. Tümen

• 3. Süvari Tümeni

• 8. Kolordu (Miralay Yasin Hilmi Bey)

• 48. Tümen

• Umman Geçici Tümeni

Kitaplar

• Drury, Ian. The Russo-Turkish War 1877. Osprey Publishing, 1999, s. 35.

• Salname-i Askeriye 1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye, 1909. Osmanlı Ordusu yıllığı.

• Erickson, Edward J. Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Greenwood, 2001. (Osmanlı ordusunun WWI teşkilatı)

• Edward J. Erickson J. A Military History of the Ottomans, Praeger, 2009.

• T.C. Genelkurmay ATASE. Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Irak-İran Cephesi 1914-1918, Cilt III/1. Genelkurmay Basımevi, 1979. (Irak cephesi için resmi tarih)

• T.C. Genelkurmay Başkanlığı, Balkan Harbi, 1912-1913: Harbin Sebepleri, Askerî Hazırlıklar ve Osmanlı Devletinin Harbe Girişi, Genelkurmay Basımevi, 1970.

• T.C. Genelkurmay Başkanlığı, Askerî Tarih Belgeleri Dergisi, Sayı 43, Ankara, 2009.

• Avcı, Orhan. Irak’ta Türk Ordusu (1914-1918). Vadi Yayınları, 2004. (Irak cephesinde Osmanlı kuvvetleri)

• Yılmaz, Sait. “Cemal Paşa, Kanal Harekâtı ve Gazze.” (Akademik makale)

• Atabey, Figen. “100. Yılında Filistin’in Kaybı Belgeler Işığında Genel Bir Değerlendirme.” TTK Yayınları, 2018. (Filistin cephesinin kaybı üzerine)

• Suriye-Filistin Cephesi (Vikipedi Türkçe). (Genel bilgi amaçlı)

• Cemal Paşa (Vikipedi Türkçe). (Genel bilgi amaçlı)

• Hamaset Dergisi. “93 Harbi’nde Kars’ın Düşüşü.” (Tahlil yazısı)

• Fikret Sarıcaoğlu, II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Askerî Reformları, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005.

• William L. Cleveland, A History of the Modern Middle East, Westview Press, 2004.

• Justin McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of Empire, Oxford University Press, 2001.