Şyung-nu dili

Şyung-nu, Xiongnu, Hsiung-nu veya Türk tarih yazımında Asya Huncası olarak da anılan, MÖ 3. yüzyıl veya daha öncesinden, MS 2. yüzyıla kadar var olan bir boy konfederasyonu ve imparatorluk olan Şyung-nular (bilinen ismiyle Asya Hun İmparatorluğu) tarafından konuşulduğu varsayılan dildir. Bu dil hakkında çok az kanıt ve veri bulunmaktadır, mevcut kaynaklar yaklaşık 150 kelimeden oluşmaktadır. Şyung-nu halkının kendi dillerini yazmak için kullanmış olabilecekleri Çince karakterlerle yazılmış, muhtemelen iki satırlık bir metin de bulunmaktadır.^{[1]Vovin, Alexander. Two Newly Found Xiōng-nú Inscriptions and Their Significance for the Early Linguistic History of Central Asia. International Journal of Eurasian Linguistics, 2020, s. 315-322.}

Dile ait veriler

Boy ve egemenlik isimleri, bazı kelimeler, muhtemelen bu dille ilişkili olan Jie dilinde yazılmış bir şarkı ve Çince açıklamalar dışında, Şyung-nu’ların dili veya dilleri hakkında çok az belge bulunmakta ve bu dil veya dillerin varlığı son derece parçalı bir şekilde kanıtlanmaktadır.

Sınıflandırılma

Veri azlığı sebebiyle şu an Şyung-nu dili sınıflandırılamamış dil olarak kabul edilir.^{[2]Glottolog 4.6 - Xiong-Nu. glottolog.org.} Ancak bunun yanında bazı hipotezlerde vardır.

Türk dili tezleri

Savelyev ve Jeong’e (2020) göre: “Şyung-nu nüfusunun büyük bir kısmı muhtemelen Türk dillerini konuşuyordu”; ancak Şyung-nu ve diğer halkların kalıntıları üzerinde yapılan karşılaştırmalı arkeogenetik analizler, bunların muhtemelen çok etnikli bir topluluk olduğunu ortaya koymuştur.

Wink (2002), Şyung-nu’ların Türk dillerinin eski bir ağzını konuştuklarını ve eğer kendileri Türk kökenli olmasalar bile yoğun bir şekilde Türkleşmiş olduklarını öne sürmektedir.

Benjamin (2007), Şyung-nu’ların, Proto-Türkler ya da Proto-Moğollar olduğunu ve dillerinin Dinlin diline benzer olacağını öne sürmektedir.

Edward Vajda, Hiung-nu'ların konuştukları baskın dilin Türkçe olduğunu söyler.^{[3]Vajda, Edward. The Languages and Linguistics of Northern Asia: Language Families. De Gruyter Bill, 2024, s. 84-85.}

Çin tarih kaynakları, Xiongnu’yu çeşitli Türk halklarıyla ilişkilendirmektedir:

• Göktürkleri yöneten Aşina Hanedanı, aslen Şyung-nuların kuzey boylarından gelir.^{[4]Linghu Defen et al., Book of Zhou[5]New Book of Tang, vol. 215 upper. "突厥阿史那氏, 蓋古匈奴北部也." "The Ashina family of the Turk probably were the northern tribes of the ancient Xiongnu." translated by Xu (2005)[6]Xu Elina-Qian, Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan , University of Helsinki, 2005}

• Wei Kitabında, Yueban'ların (halk dilinde: “Zayıf Şyung-nu”) kuzey Şyung-nuların soyundan geldiği belirtilmektedir.^{[7]Book of Wei. Vol. 102. "悅般國，在烏孫西北，去代一萬九百三十里。其先，匈奴北單于之部落也。" Tr. "Yueban State is to the northwest of Wusun, at a distant of 10,930 lĭ from Dai. It formerly [was] the Northern Xiongnu chanyu's tribe."}

Jin Kitabı, Türk boyu Tiele’yi 19 Güney Şyung-nu boyları içerisinde beşinci olarak listelemiştir.^{[8]Jinshu vol. 97 section "Xiongnu"[9]1. Chuge (屠各) 2. Xianzhi (鮮支) 3. Koutou (寇頭) 4. Wutan (烏譚) 5. Chile (赤勒) 6. Hanzhi (捍蛭) 7. Heilang (黑狼) 8. Chisha (赤沙) 9. Yugang (鬱鞞) 10. Weisuo (萎莎) 11. Tutong (禿童) 12. Bomie (勃蔑) 13. Qiangqu (羌渠), 14. Helai (賀賴) 15. Zhongqin (鐘跂) 16. Dalou (大樓), 17. Yongqu (雍屈) 18. Zhenshu (真樹) 19. Lijie (力羯)} Cücen egemenliği döneminde Tiele, altı kabile^{[10]1. Di (狄) 2. Yuanhe (袁纥) 3. Hulu (斛律) 4. Jiepi (解批) 5. Hugu (护骨) 6. Yiqijin (异奇斤).} ve on iki klandan^{[11]1. Qifuli (泣伏利) 2. Tulu (吐卢) 3. Yizhan (乙旃) 4. Dalian (大连) 5. Kuhe (窟贺) 6. Dabogan (达薄干) 7. A-Lun (阿仑) 8. Moyun (莫允) 9. Qifen (俟分) 10. Fufuluo (副伏罗) 11. Qige (乞袁) 12. Youshupei (右叔沛).} oluşuyordu.^{[12]Li, "A Research on Migration of Northwestern Minorities Between pre-Qin to Sui and Tang", p. 113.[13]Suribadalaha,"New Studies of the Origins of the Mongols", p. 34–35.}

Şyung-nuların yönetici boylarından birisi Luantilerdir ve Han kitabında bahsedilirler.^{[14]Hanshu , chapter 94a, l. 7a} Lanhai Wei ve Hui Li, *h- sesinin başlangıçta düşmesini içeren tarihsel bir ses değişiminin sonucu olarak, 挛鞮 kelimesinin Eski Çince telaffuzunu *lyuan-tlïγ olarak yeniden yapılandırmaktadırlar; bu kelime, daha eski bir 虚连题 (*Hala-yundlïγ) kelimesinden türemiştir. Ayrıca, “renkli, alaca” anlamına gelen *hala kökü ile “at” anlamına gelen *yund kökünün, sıfat-fiil son eki olan *-luγ ile birleşmesi, Eski Türkçede “alacalı atlara sahip boy” anlamını ortaya çıkarmış ve bu da Luanti isminin, Oğuz kökenli Ulayundluğ boyu ile bağlantılı olmasını sağlamıştır.^{[15]Wei, Lanhai. About the names of Chanyu family and branch tribes of Xiongnu.} Moreover, the authors argue that the conquest of the same clan by the Xue in the 4th century CE eventually gave birth to the Xueyantuo.^{[15]Wei, Lanhai. About the names of Chanyu family and branch tribes of Xiongnu.[16]Wen-sheng, Bao. Name and Origin of Xueyantuo Tribe. Journal of Inner Mongolia University, 2010.[17]Di Cosmo, 2004, s.166}

Tung-tien, Yantuo halkının kökenini şöyle kaydeder: “Önceki Yan döneminde Murong Jun’un hükümdarlığı sırasında, Şyung-nu şanyusu Helatou (賀剌頭, “Alat boyunun lideri”), otuz beş bin kişilik boyu yöneterek teslim olmak üzere geldi. Yantuo halkı muhtemelen onların torunlarıdır." Buna dayanarak Bao (2010), Yantuo halkının Hala-Yundluɣ olarak da bilinen Alat boyunun torunları olduğunu öne sürdü; dolayısıyla Yantuo adı muhtemelen Yundluɣ'dan türemiştir ve Xueyantuo, Sir-Yundluɣ olarak yeniden oluşturulabilir.^{[18]Bao, Wensheng. Name and Origin of Xueyantuo Tribe. Journal of Inner Mongolia University (Philosophy and Social Sciences), 2010, s. 132-136.}

Wei Kitabına göre, Yuebanlar ile Gaoçe halkının dili aynıdır.^{[19]Weishu, Vol. 102 "其風俗言語與高車同，而其人清潔於胡。俗剪髮齊眉，以醍醐塗之，昱昱然光澤，日三澡漱，然後飲食。"}

Geleneksel ve genel akademik görüşe göre Şyung-nu'lar Türk kökenli bir halktır.^{[20]Savelyev, Alexander. Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West. Cambridge University Press, 2020.}

(Para-)Yenisey dili tezleri

20. yüzyılda, Lajos Ligeti, Şyung-nu dilinin Yenisey kökenli olduğu hipotezini ortaya attı. 1960’ların başında Edwin Pulleyblank bu teoriyi daha da geliştirdi ve kanıtlar ekledi.

Yenisey kökenli tez, Batı Şyung-nu halklarından biri olan Jie’lerin Yenisey halkı olduğunu öne sürmektedir. Hyun Jin Kim, Jin Kitabı’nda yer alan 7. yüzyılda bestelenmiş bir Jie dilinde şarkıda Yenisey diliyle benzerlikler tespit etti. Pulleyblank ve Vovin daha sonra, Jie halkının Şyung-nu’nun azınlıkta olan yönetici sınıfı olduğunu ve diğer Türk ve İran kökenli gruplara hükmettiğini belirttiler.

Kim’e göre, Şyung-nu’ların ana dili muhtemelen Türk dilleri ya da Yenisey dillerinden biriydi, ancak imparatorlukları çok etnikliydi.

Xiongnu soyluluk unvanlarının Yenisey dil ailesinden kaynaklanmış ve Türk dilleri ile Moğol dillerine bu yolla geçmiş olmasının mümkün olduğu söylenir:

• "Tarkan", "Tegin" ve "Kağan" unvanları Şyung-nu dilinden gelmektedir ve bu nedenle Yenisey kökenli olabilirler.

Bazı Şyung-nu kelimeleri, Yenisey dilinden gelmiş gibi görünmektedir:

• Şyung-nu dilindeki kʷala "oğul" ile Ketçe'deki qalek "küçük oğul" bağlantılı görülür.

• Şyung-nu dilindeki sakdak "bot" ile Ketçe'deki sagdi "bot" ile bağlantılı görülür.

• Şyung-nu dilindeki gʷawa "prens" ile Ketçe'deki gij "prens" ile bağlantılı görülür.

• Şyung-nu dilindeki dar "kuzey" ile Yuğca'daki tɨr "kuzey" ile bağlantılı görülür.

• Şyung-nu dilindeki dijʔ-ga "sade yağ" ile Ketçe'deki tik "temiz" ile bağlantılı görülür.

Vovin, Şyung-nu’daki bazı at isimlerinin Yenisey kökenli öneklerle birlikte Türk kökenli gibi göründüğünü belirtmektedir.

Ayrıca, Şyung-nu dilinin bir Para-Yenisey dil kolu içinde Yenisey diliyle bağlantılı olması ve her ikisinin de bir hipotetik Şyungnu-Yenisey dil ailesi içinde yer alması da mümkündür; ancak bazıları dilin bir Güney Yenisey dili olduğuna inanmaktadır.

Şyung-nu’nun Yenisey dil ailesine dahil edilmesi konusunda birbiriyle rekabet halindeki iki model bulunmaktadır:

Yenisey modeli

Yenisey dilleri

• Kuzey Yenisey dilleri

• Güney Yenisey dilleri

• Assanca

• Pumpokolca

• Şyung-nu dili

Para-Yenisey modeli

Şyungnu-Yenisey dil ailesi

• Şyung-nu

• ?

(Para-)Moğol dili tezleri

Bichurin’e göre, Moğol asıllı Siyenpi ve Şyung-nu aynı halktı; sadece farklı devletler kurmuşlardı.

Wei Kitabı, Cücenlerin Donghu'ların soyundan geldiğini belirtir. Liang Kitabı ise şunu ekler:

“Onlar (Cücenler) Şyung-nu'ların bir koluydu.”

Eski Çin kaynakları da çeşitli göçebe halkları, Şyung-nu’nun torunları olarak göstermektedir:

• Tatabılar (Moğol dilli)

• Göktürkler (Türk dilli)

• Tieleler (Türk dilli)

Diğer unsurlar, Şyung-nu’nun Moğol kökenli ya da Para-Moğol kökenli olduğunu işaret ediyor gibi görünmektedir:

• Cengiz Han, Taoist Usta Çang-çun’a hitaben yazdığı bir mektupta, Modu Şanyu (Metehan) dönemini "Şanyu’muzun geçmiş zamanları" olarak nitelendirdi.

• Şyung-nu’nun güneş ve ay sembolleri, Moğol kökenli Soyombo sembolüne benzemektedir.^{[21]Miller, Bryan. Elite Xiongnu Burials at the Periphery: Tomb Complexes at Takhiltyn Khotgor, Mongolian Altai (Miller et al. 2009). Academia, 2009.}

Hint-İran dili tezi

Beckwith, "Şyung-nu" adının "İskit", "Saka" veya "Soğd" adlarıyla aynı kökenli olduğunu ve Şyung-nularında Doğu İranî halklarından olduğunu öne sürmektedir.

János Harmatta, Şyung-nu hükümdarlık ve boy isimlerinin Doğu İran (Saka kolundan) dillerinden türediğini yorumlamakta ve bunun, Şyung-nu devlet yapısı içinde Doğu İran dili konuşan önemli bir bileşenin varlığını gösterdiğini belirtmektedir.

Kore dili tezleri

Bazı Koreli akademisyenler Doğu Şyung-nu kabilelerinin Korece konuştuğunu belirtir ve bununla beraber Kore'de kurulmuş Silla Devletinin kurucularının Korece konuşan Şyung-nu boylarından geldiğini belirtirler.^{[22]騎馬흉노국가 新羅 연구趙甲濟(月刊朝鮮 편집장)의 심층취재. monthly.chosun.com, 5 Mart 2004.[23]교수, 김운회 동양대. 금관의 나라, 신라. www.pressian.com, 30 Ağustos 2005.[24]조선일보. 경주 사천왕사(寺) 사천왕상(四天王像) 왜 4개가 아니라 3개일까. 조선일보, 4 Ağustos 2020.[25]국립중앙도서관. 2 Ekim 2018.}

Diğer görüşler

Daha az gelişmiş teorilerce Şyung-nu dili, Fin-Ugor, doğrudan Hint-Avrupa kolu veya Çin-Tibet^{[26]Jingyi Gao 高晶一. Xia and Ket Identified by Sinitic and Yeniseian Shared Etymologies // 確定夏國及凱特人的語言為屬於漢語族和葉尼塞語系共同詞源. Central Asiatic Journal, 2017, s. 51-58.} ailesi kökenli bir dil olabilir. Ayrıca karışık bir dil olabilceğine dair bir teoride vardır. Martine Robbeets ile Alexander Savelyev, Hiung-nu'ların çok uluslu bir konfederasyon olduklarını belirtseler de bu birliğin çekirdek bölümünü büyük olasılıkla Türk kökenli halklardan oluştuğunu söylerler.^{[27]Robbeets, Martine. Language Dispersal Beyond Farming. John Benjamins Publishing, 2017, s. 128.}

Hunca ile ilişkisi

Bazı araştırmacılar, Hunlar ve Şyung-nu halkı arasında dilsel bağlantı olduğunu öne sürmektedir ve bu Türk tarihçiler arasında büyük ölçüde kabul edilir. Hunca'nın kökeni konusunda bir fikir birliği bulunmamaktadır ve Şyung-nu üzerine yapılan tezlerin benzerleri Hunca içinde yapıldı.