Temmuz 2009 Urumçi başkaldırıları

Temmuz 2009 Urumçi başkaldırıları (; Uygurca: Beshinchi iyul weqesi), Çin'e bağlı, Doğu Türkistan adıyla da bilinen, Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin başkenti Urumçi'de 5 Temmuz 2009 günü başlayan olaylardır. Başkaldırının ilk gününde en az 1.000 Uygur'un katıldığı protesto olayları şiddetlenerek Çin'in en büyük etnik grubu olan Han halkına karşı bir şiddet eylemi haline gelmiştir. Polisin devreye girmesine rağmen yüzlerce Han Uygur'ların yanı sıra polisle de çatışmıştır. Başkaldırılar sonucunda resmi kaynaklara göre en az 197 kişi ölmüş,^{[1]Yan Hao, Geng Ruibin ve Yuan Ye (18 July 2009). "Xinjiang riot hits regional anti-terror nerve" . Chinaview.cn. Xinhua.} 1.721 kişi yaralanmış,^{[2]"Initial probe completed and arrest warrants to be issued soon, Xinjiang prosecutor says". South China Morning Post. Associated Press. 17 July 2009. p. A7.} birçok araç ve bina hasar görmüş olmakla birlikte Uygurlar tarafından ölü sayısının çok daha fazla olduğu ifade edilmiştir. Başkaldırıların arkasından polis tarafından yapılan operasyonlar sonucunda birçok kişi kaybolmuştur. İnsan Hakları İzleme Örgütü tarafından 43 kayıp kayda geçirilmiş, gerçek kayıp sayısının ise çok daha fazla olduğu belirtilmiştir.

Olayların gelişimi

Şiddet olayları Çin'deki en kalabalık etnik grubu oluşturan Hanlar ile Çin'deki etnik gruplardan biri olup köken olarak Türk halklarından biri olan ve çoğunluğu Müslüman olan Uygurlar arasında etnik çatışmaya dönüşmüştür.^{[3]Riots in Western China Amid Ethnic Tension. 5 Temmuz 2009.}

Başkaldırının başlangıcı, 25 Haziran'ı 26'sına bağlayan gece Guangdong eyaletinin Shaoguan şehrinde bir oyuncak fabrikasında meydana gelen şiddet olaylarından birkaç gün sonrasına denk gelir. Oyuncak fabrikasındaki olayda, 2 Han kadın fabrika işçisinin 6 Uygurlu işçi tarafından tecavüze uğradığı^{[4]Wong, Edward (5 July 2009). "Riots in Western China Amid Ethnic Tension ". The New York Times. Retrieved 5 July 2009.} dedikodusunun yayılmasının ardından Hanlar ve Uygurlar arasında etnik kökenli gerilim tırmanmaya başlamış ve iki Uygurlu işçinin ölümü ile sonuçlanmıştır.^{[5]"Man held over China ethnic clash ". BBC News. 30 June 2009. Retrieved18 January 2010.} Uygurlu liderlerin iddiasına göre ölü sayısı çok daha fazladır.^{[6]"China Says 140 Die in Riot, Uighur Separatists Blamed (Update2) ". Bloomberg News. 5 July 2009.} Yerel medyaya göre tecavüz dedikodusu işinden memnun olmayan bir Hanlı işçi tarafından uydurulmuş olup^{[7]"'No Rapes' in Riot Town ". Radio Free Asia. 29 June 2009. Retrieved18 January 2010.} olaylar sonrasında resmi kaynaklar tarafından tecavüz olayı ile ilgili herhangi bir kanıta rastlanmadığı belirtilmiştir.^{[8]Beattie, Victor (8 July 2009). "Violence in Xinjiang Nothing New Says China Analyst". VOA news. Retrieved 18 January 2010.} Her ne kadar Resmi Çin Haber Ajansı dedikoduyu yayan kişinin tutuklandığını bildirse de Uygurlu liderler yetkililerin öldürülen Uygurları korumakta aciz kaldığı gibi katillerin yakalanması için yeterli çabayı göstermediğini iddia etmişlerdir. Buna dayanarak detaylı bir soruşturma açılması talebiyle Urumçi kentinde bir protesto gösterisi organize edilmiştir.

Protesto gösterileri bir noktadan sonra Han halkına karşı bir şiddet eylemine dönüşmeye başlamış, hükûmet tarafından protestonun barışçı olmadığı açıklanmış^{[9]Çin Dışişleri Bakanlığı: Urumçi'de yaşananlar barışçı protesto değildi. 7 Temmuz 2009.} ve şiddet olaylarının Dünya Uygur Kongresi tarafından internet üzerinden koordine edilerek yapıldığı iddia edilmiştir.^{[10]"Civilians, officer killed in Ürümqi unrest ". China Daily. Xinhua. 6 July 2009.} Çin güvenlik güçleri gösterilere sert karşılık vermiştir.^{[11]Sincan'da dehşet fotoğrafları. 7 Temmuz 2009.}

Çin medyasına göre çıkan çatışmalarda 137'si Han, 46'sı Uygur, 1'i Hui olmak üzere 184 kişi hayatını kaybetmiş,^{[12]Death toll from China's ethnic riots hits 184. 11 Temmuz 2009.}^{[13]Çin medyası: Şincan'da ölü sayısı 184. 10 Temmuz 2009.} 1.680 kişi^{[14]Urumçi'de iki Uygur öldürüldü. 13 Temmuz 2009.}^{[15]Number of injured in Urumqi riot increases to 1,680. 12 Temmuz 2009.} yaralanmış, 1.434 kişi tutuklanmıştır.^{[16]Olaylara karışana idam. 9 Temmuz 2009.}^{[17]Mass arrests over China violence. 7 Temmuz 2009.} Dünya Uygur Kongresi lideri Rabiye Kadir ise; Washington'da yaptığı açıklamada "Edindiğimiz bilgilere göre ölü sayısı 1000'in üzerinde, kimileri de 3 bin rakamını telaffuz ediyor" demiştir.^{[18]Ölü sayısı 1000'in üzerinde. 10 Temmuz 2009.}

Çin Haber Ajansı tarafından Uygur göstericilerin yüzlerce aracı ateşe verdiği ve 14 ev ve 200'ü aşkın dükkânı tahrip ettiği ileri sürüldü. Sincan yönetiminin yaptığı açıklamada, olayların Rabiye Kadir'in önderliğindeki, Dünya Uygur Kongresi tarafından düzenlendiği iddia edildi.^{[19]Şincan'da çatışmalar : En az 140 ölü. 6 Temmuz 2009.}^{[20]Urumçi'de gece sokağa çıkma yasağı. 7 Temmuz 2009.} Rabiye Kadir bu iddiaları yalanladı.^{[21]Rabiya Kadir: Olayların sorumlusu ben değilim. 9 Temmuz 2009.} Olayların 1989'daki Tiananmen Katliamı'ndan sonra Çin'de görülen en büyük çatışmalardan biri olduğu yorumları yapılmaktadır.^{[22]'Tiananmen'den sonra en kanlı müdahale'. 8 Temmuz 2009.} Bazı uzmanlar Urumçi olaylarının büyümesinde Çin'in 1949'dan bu yana Uygurlara uyguladığı kötü muamele ve asimilasyon politikalarının^{[23]Çin'e insan hakları ihlali suçlaması. 1 Kasım 2007.}^{[24]Kızlarımızı geneleve satıyorlar. 10 Temmuz 2009.}^{[25]Doğu Türkistan'da hayat. 12 Temmuz 2009.}^{[26]Bir millet yok ediliyor. 12 Temmuz 2009.} etkisi olduğunu ifade etmiştir.^{[27]Çinli profesörler bile Çin'in azınlık politikasını eleştiriyor. 10 Temmuz 2009.}

Olaylardan sonra Çinli yetkililer bölgedeki internet erişimini kapattı ve telefon servislerini sınırlandırdı.^{[28]China tightens Web screws after Xinjiang riot. 6 Temmuz 2009.}^{[29]Internet cut in Urumqi to contain violence: media. 6 Temmuz 2009.}^{[30]Bu kez komple kapattılar. 8 Temmuz 2009.} Bölge hükûmeti tarafından Sincan'da gece sokağa çıkma yasağı ilan edildi.^{[20]Urumçi'de gece sokağa çıkma yasağı. 7 Temmuz 2009.}^{[31]Sincan'da sokağa çıkma yasağı ilan edildi. 7 Temmuz 2009.} Polis Han Çinlileri ve Uygurların yaşadığı mahalleler arasında güvenlik koridoru oluşturdu. Hanların geceleri bu koridoru geçerek kendilerine saldırdığını ifade eden Uygurlar, ertesi gün protesto gösterisi düzenledi.^{[32]Sincan'daki olayları çıkaran kişileri idam edeceğiz. 8 Temmuz 2009.} Bu arada Han Çinlileri de Hanların tutuklanması nedeniyle polise tepki göstermek amacı ile kalabalık gruplar oluşturdu.^{[33]Uygur'a gözdağı. 9 Temmuz 2009.} Olayların sakinleşmemesi üzerine Urumçi'ye 20 bin takviye asker gönderildi.^{[33]Uygur'a gözdağı. 9 Temmuz 2009.}^{[34]Urumçi'de sular durulmuyor. 9 Temmuz 2009.} Hükûmet yetkilileri olaylarda ölümlerin arkasındaki kişilerin idam edileceğini açıkladı.^{[16]Olaylara karışana idam. 9 Temmuz 2009.}^{[32]Sincan'daki olayları çıkaran kişileri idam edeceğiz. 8 Temmuz 2009.}^{[35]Mağdura para sorumluya idam. 10 Temmuz 2009.} Çin Devlet Başkanı Hu Jintao, G8 zirvesi için bulunduğu Roma ziyaretini kısa keserek zirveye katılmadan 8 Temmuz'da Pekin'e döndü.^{[16]Olaylara karışana idam. 9 Temmuz 2009.}^{[34]Urumçi'de sular durulmuyor. 9 Temmuz 2009.}^{[35]Mağdura para sorumluya idam. 10 Temmuz 2009.}

Ayrıca olaylar kısa sürede Kaşgar'a da sıçramış,^{[36]Xinjiang riots echo last year's Tibet unrest. 6 Temmuz 2009.}^{[37]China Ethnic Unrest Kills 156. 6 Temmuz 2009.} Çinli yetkililer 10 Temmuz'da yabancı habercilerin şehri terk etmelerini istemiştir.^{[38]Foreign Reporters Ordered Out Of China's Kashgar. 14 Temmuz 2009.}^{[39]Mosques told to suspend prayers after China unrest. 10 Temmuz 2009.}

Tursun Gül isimli bir Uygur kadınının 7 Temmuz'da zırhlı araçların önünde tek başına dikilerek yaptığı eylem, Tiananmen Meydanı’nda tankların önüne çıkan Çinlinin hareketine benzetildi ve Urumçi başkaldırısının sembolü haline geldi.^{[40]Herkes kaçtı bir ben kaldım. 9 Temmuz 2009.}^{[41]Uygurların simgesi, o anı anlattı. 11 Temmuz 2009.}

10 Temmuz'da Urumçi'de Cuma namazı kılınmasını yasaklanmasına karşın tepkiler üzerine bazı camilerde ibadete izin verildi. Namaz sonunda olayları protesto etmek isteyen Uygurlara ise polis müdahale ederek bazı göstericileri gözaltına aldı.^{[42]Uygurlar Cuma yasağını deldi. 10 Temmuz 2009.}^{[43]Cuma yasak: Namazı evinizde kılın !. 10 Temmuz 2009.}^{[44]Cuma namazı sonrası Urumçi karıştı. 10 Temmuz 2009.}

13 Temmuz'da Urumçi polisi 2 Uyguru vurarak öldürdü, birini ise yaraladı. Bu üç kişinin sopa ve bıçaklarla başka bir Uygura saldırmakta olduğu ifade edildi.^{[14]Urumçi'de iki Uygur öldürüldü. 13 Temmuz 2009.}^{[45]Çin polisi, 2 Uygur Türk'ünü daha öldürdü. 13 Temmuz 2009.}^{[46]Police shoot dead two suspects, injure third in Urumqi. 13 Temmuz 2009.}^{[47]Chinese police kill two Uighurs. 13 Temmuz 2009.}

Kanal D, olaylardan sorumlu tutulan 196 Uygur'un 18 Temmuz'da Çin yönetimi tarafından kurşuna dizildiği şeklinde bir haber yayımladı.^{[48]Çin, 196 Uygur Türk'ünü kurşuna dizdi!.}^{[49]196 Uygur Türk'ü kurşuna dizildi.} Haberin Azerbaycan Basın Ajansı'nda yayımlanmasının ardından^{[50]Chinese government executes 196 Uighurs. Azerbaijan Press Agency.} Çin elçisi bu kurumu ziyaret ederek Kanal D'nin haberini yalanladı.^{[51]Reports on mass execution of Uighurs are not true” says Chinese Charge D’affaires in Azerbaijan.}

Tepkiler

Uluslararası örgütler

Birleşmiş Milletler - Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiseri Navi Pillay, olaylarda can kaybı olmasından endişe duyduğunu söyledi.^{[52]Dünyadan tepki yağıyor. 8 Temmuz 2009.}
Avrupa Birliği - AB Dönem Başkanlığın yaptığı açıklamada, Urumçi'de yaşanan çatışmalardan “derin endişe” hissettiklerini can kaybını "esefle karşıladığını" belirtti ve tüm tarafların sakin olmaları telkin edilerek sorunun barışçıl yolla çözülmesi çağrısı yaptı.^{[52]Dünyadan tepki yağıyor. 8 Temmuz 2009.}
İslam Konferansı Örgütü - İKÖ ölçüsüz güç kullanılmasından derin endişe duyduğunu bildiren açıklamasında; Çin'den, ülkedeki Müslüman azınlığının sorunlarına, bunların köklerinde yatan nedenlerle mücadele edecek daha geniş bir bakış açısıyla yaklaşmasını istedi.^{[52]Dünyadan tepki yağıyor. 8 Temmuz 2009.} İKÖ Genel Sekreteri Ekmelettin İhsanoğlu ise, Uygurların bir korku ikliminde yaşamaya zorlanmalarından derin üzüntü duyduklarını, Uygur halkının sorunlarının salt güvenlik önlemleriyle çözülemeyeceğini belirtti. İhsanoğlu, Çin'deki olayları teşkilat olarak yakından takip etmeye devam edeceklerini de sözlerine ekledi.^{[53]Urumçi'deki olaylar İKT'yi hareketlendirdi. 8 Temmuz 2009.}

Devletler

Amerika Birleşik Devletleri - Beyaz Saray sözcüsü Robert Gibbs, Doğu Türkistan'da yaşanan can kayıpları konusunda Birleşik Devletler'in duyduğu üzüntüyü ve derin kaygıyı dile getirerek,^{[54]International reaction to Uyghur protest violence. 7 Temmuz 2009.} tarafları sakin olmaya davet etti.^{[55]China says over 1,400 arrested for Xinjiang riots. 6 Temmuz 2009.} ABD Dışişleri Bakanı Hillary Clinton ABD'nin tüm taraflara itidal çağrısında bulunduğunu bildirdi ve Sincan'daki etnik çatışmalardan derin endişe duyduğunu söyledi.^{[56]ABD'den Şincan tepkisi geldi. 8 Temmuz 2009.}
Fransa - Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Eric Chevallier kontrolden çıkan olaylarla ilgili olarak endişesini belirtti ve "yaşananlara muhtemelen bir Avrupa tepkisinin olacağını" sözlerine ekledi.^{[57]France concerned over Xinjiang riots. 7 Temmuz 2009.}
İsviçre - İsviçre Dışişleri Bakanlığı her iki tarafı da sükûnete davet ederek yaşananlardan endişe duyduğunu belirtti. Olaylarda hayatını kaybedenlerin ailelerine başsağlığı diledi ve Çin'in basın ve ifade özgürlüğüne saygı göstermesini istedi.^{[58]Foreign Ministry says it is worried about events in Xinjiang. 8 Temmuz 2009.}
Japonya - Dışişleri Bakan Yardımcısı Mitoji Yabunaka, olaylarla ilgili olarak "Japon hükümeti meseleyle yakından ilgileniyor ve yaşananlardan endişe duyuyor" dedi.^{[59]Riots in China: 1400 people detained. 7 Temmuz 2009.}
Kazakistan - Çinli ve Kazak yetkililer, Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ni ziyaret etmek isteyen Kazakistan vatandaşlarının vizelerini askıya alma kararı almışlardır.^{[60]China Suspends Visas To Kazakhs For Xinjiang. 12 Temmuz 2009.} Ayrıca Kazakistan Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü 1,000'den fazla Kazakistan vatandaşının bölgeyi terk ettiğini söylemiştir.^{[61]Kazakh Foreign Ministry: Above 1,000 Kazakh citizens leave Xinjiang due to riots. 12 Temmuz 2009.}
Rusya - Dışişleri bakanlığı, Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki çatışmaların Çin'in içişleriyle alakalı bir durum olduğunu savundu.^{[62]Rusya: Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki olaylar Çin’in içişleri. 8 Temmuz 2009.}
Sri Lanka - Devlet, olaylardan endişe duyduğunu belirtirken, yaşananları Çin'in iç meselesi olarak gördüğünü ve Çin'in tekrar sükûneti sağlayacağına inandıklarını belirtti.^{[63]Recent riots in Xinjiang region, China. 10 Temmuz 2009.}
Türkiye - Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, Doğu Türkistan'daki olayların vahşet boyutuna vardığını ve olayların bir an evvel engellemesi ve sorumlularının adalet karşısında hesap vermesi gerektiğini kaydetti. Erdoğan ayrıca olayı Türkiye'nin geçici üyesi olduğu Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne taşıyacaklarını duyurdu.^{[64]Türkiye, Uygurların dramını BM Güvenlik Konseyi'ne taşıyor. 8 Temmuz 2009.} Olayların "iç meselesi" olduğunu savunan ve konseyde veto hakkı bulunan Çin, Türkiye'nin bu girişimine karşı çıktığını açıkladı.^{[65]Türkiye, Uygur bölgesindeki olayları BM'ye taşıyor.}^{[66]China opposes Turkey's call for UN talks on Xinjiang. 9 Temmuz 2009.} Erdoğan, birkaç gün sonra İtalya'da düzenlediği bir basın toplantısında Çin'deki ölümler hakkında "adeta bir soykırım yaşanıyor" ifadesini kullandı.^{[67]Erdoğan: Adeta soykırım!. 10 Temmuz 2009.}Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Erdoğan'ın bu açıklamasını "akla ve mantığa uymayan sözler" olarak niteledi.^{[68]'Erdoğan'ın sözleri akla-mantığa uymuyor'. 14 Temmuz 2009.} Aynı gün Dışişleri Bakanlığı tarafından "Çin Halk Cumhuriyeti’nden de, aramızda bir dostluk köprüsü oluşturan Uygurların, barış, güven ve huzur içinde yaşamaları için gerekli ortamı sağlamasını bekliyoruz. Bunun, uluslararası toplum ve Türkiye için haklı bir beklenti olduğunu düşünüyoruz" şeklinde açıklama yapıldı.^{[69]Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde Meydana Gelen Olaylar Hk.. 10 Temmuz 2009.}

Diğer organizasyonlar

Uluslararası Af Örgütü - Örgütün Asya-Pasifik Yardımcı Direktörlüğü görevini sürdüren Roseann Rife, “Çinli yetkililer, ölen ve gözaltına alınanlar için hesap vermeliler. Barışçıl bir şekilde görüşlerini dile getirdikleri veya dernek kurma ve toplanma özgürlüklerini kullandıkları için gözaltına alınanlar derhal salıverilmelidir. Ölüm cezasına başvurmadan, uluslararası standartlara uygun adil mahkemelerin görevlendirileceği adil ve tam bir soruşturma başlatılmalıdır” dedi.^{[70]Çin: Urumçi’de Adil ve Tarafsız Soruşturma Başlatılmalı. 7 Temmuz 2009.}
İnsan Hakları İzleme Örgütü - Örgüt, Çin'in bölgedeki gerilimi yatıştırmasını istedi ve olaylar hakkında bağımsız bir soruşturma başlatmaya, Çin'i de bu soruşturmaya izin vermeye çağırdı. Örgüt ayrıca Çin'in uluslararası kurallara saygı göstermesini ve göstericilere orantısız güç kullanmamasını istedi.^{[71]HRW: Çin Sincan İçin BM Heyetine Kapılarını Açsın. 7 Temmuz 2009.}

Medya gafları

6 Temmuz'da, Reuters önceki gün meydana gelen olaylar ile ilgili olarak sunduğu, çok sayıda insanın silahlı güvenlik güçleri ile çevrelendiğini gösteren fotoğraf 2009 Shishou olaylarına ait olduğu ortaya çıktı. Bu fotoğraf ilk olarak 26 Haziran'da Southern Metropolis Weekly dergisinde kullanılmıştı.^{[72]石首“抢尸”拉锯战. 26 Haziran 2009.} 7 Temmuz'da Rabiye Kadir katıldığı El Cezire televizyonundaki haberlerde, aynı fotoğrafı Urumçi olaylarında Çin polisinin aşırı güç kullandığını savunmak için kullandı.^{[73]Sürgündeki Uygur Lideri olayları ateşlediğini yalanlıyor. 7 Temmuz 2009.} Daha sonra bir WUC temsilcisi hata için özür dileyerek resmin uzaktan çekilmiş olması gerekçesi ile yanlışlığın hemen fark edilemediğini açıkladı.^{[74]Uyghur grup foto hatası sebebiyle 'üzgün'. Temmuz 2009.}

7 Temmuz'da Hürriyet, Milliyet, Posta, Radikal ve Sözcü gazetelerinin ilk sayfalarında çıkan 'katliam' fotoğrafının Çin'in Hangcou şehrinde Mayıs ayında gerçekleşen bir trafik kazasına ait olduğu ifade edildi.^{[75]Hürriyet'in 'Katliam' fotoğraf skandalı!. 10 Temmuz 2009.} Fotoğrafı kullanan gazeteler henüz bir düzeltme yayımlamadı.^{[76]Aptallar mevsimi. 13 Temmuz 2009.}