Sarı Saltuk

Sarı Saltuk Baba (Saltık Bay Sultan,^{[1]Evliyâ Çelebi; Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi; 3. Kitap, 2. Cilt, s. 474; haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı; Yapı Kredi Yayınları; 3 Baskı, İstanbul: 2012 Hazîran; ISBN 9789750811029} Sarı Saltuk Dede, Sarı Sultan veya Sarı Saltık ö. 1297/1298)^{[2]Gilles Veinstein'ın Syncrétismes et hérésies dans l'Orient seldjoukide et ottoman (xive-xviiie siècles) derlemesinde, Machiel Kiel'in "Ottoman Urban Development and the cult of a Heterodox Sufi Saint: Sarı Saltuk Dede and towns of Isakçe and Babadag in the Northern Dobrudja" makâlesinde Yusuf en-Nebhânî'nin Câmiu Kerâmâti'l-Evliyâ eserinden naklen; s. 283-298} Balkanların Osmanlılar tarafından fethedilmesinden önce başlıca Balkanlarda ve civârındaki bölgelerde seyahat ederek insanlara İslâm'ı tebliğ eden Oğuz Türklerinin Çepni boyundan veya Kıpçak boylarının birinden olduğu ileri sürülen bir derviştir.^{[3]Türk Maarif Ansiklopedisi - SARI SALTIK. Ahmet Yaşar Ocak.}

Hayatı

Yaşamı ve kişiliği efsanevî şahsiyet kimliğini daha yaşarken elde ettiği söylenmektedir. Hayatını anlatan Saltuknâme destanı, bu 13. yüzyıl alpereninin savaşlarını ve çeşitli kerâmetlerini konu almaktadır. Saltukname'ye göre Saltık sözcüğü Rumca ve Farsça ve Arapçada çok kuvvetli er Sarı ise ona çok sarı ve kızıl olduğu için verilmiş lakaptır.^{[4]Halûk Şükrü Akalın, Saltukname, cilt 1, 1988, s. 19, 45, 67}

Birçok kaynak tarafından Hacı Bektaş-ı Veli'nin talebelerinden^{[5]Babinger, Sarı Saltuk Baba (Sarı Saltuk Baba/Dede), p. 171} Seyyid Mahmud Hayranî'nin müridi^{[6]Wittek, Ali Yazıcıoğlu, On the Christian Turks..., p. 658} ve Rufai tarikâtının kurucusu olan Seyyid Ahmed Er Rufai'nin tâkipçisi^{[2]Gilles Veinstein'ın Syncrétismes et hérésies dans l'Orient seldjoukide et ottoman (xive-xviiie siècles) derlemesinde, Machiel Kiel'in "Ottoman Urban Development and the cult of a Heterodox Sufi Saint: Sarı Saltuk Dede and towns of Isakçe and Babadag in the Northern Dobrudja" makâlesinde Yusuf en-Nebhânî'nin Câmiu Kerâmâti'l-Evliyâ eserinden naklen; s. 283-298} olarak anılır.^{[7]Franz Babinger, «Sarı Saltık Dede» maddesi, İslâm Ansiklopedisi, c. X, İstanbul, 1966, ss. 220-221[8]Kemâl Yüce, Saltuk-nâme'de Tarihî, Dinî ve Efsanevî Unsurlar Kültür ve Turizm Bakanlığı yayını, Ankara, 1987, s.20-100[9]Şükrü Halûk Akalın, «Ebülhayr Rumi» maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.10, s. 360, İstanbul, 1994}

Hacı Bektaş-ı Veli'nin müridlerinden olan Sarı Saltuk'un Anadolu ve Balkanlarda çok sayıda türbesi bulunmaktadır. Bu türbelerin bâzıları Müslümanların yanı sıra Hristiyan ahâliler için de ziyaret yeri konumundadır. Saltuknâmede Sarı Saltuk'un on iki mezarı olduğu belirtilmektedir. Sarı Saltuk, beylerin ve kralların mezarına sahip çıkmak isteyeceklerini söyleyerek her isteyene verilmek üzere birer tabut hazırlamalarını vasiyet etmiştir. En ünlü Sarı Saltuk türbesi, halkının 13. yüzyılda İslamiyet'e geçmesine önayak olduğu rivayet edilen İznik'te bulunmaktadır. Saltukname'nin çeşitli yerlerinde Sarı Saltuk'un yer altından şifalı sular çıkardığı anlatılmaktadır. Sarı Saltuk türbelerinden birisinin yer aldığı, Bosna-Hersek'te Blagay şehrinde bulunan Blagay Tekkesi'nin yanında Buna Nehri'nin kaynağı yer almaktadır.

Asıl mezarının Romanya'nın kuzeyinde Dobruca bölgesindeki Babadağ kasabasında olduğu sanılmaktadır. Kendisine bağlı Bektaşilerin yaşadığı Türkiye'de İznik'in yanı sıra Diyarbakır'da, Tunceli'de, Bor'da (Niğde), Rumeli Feneri'nde (İstanbul)^{[10]Şükrü Halûk Akalın; "Rumeli'de Sarı Saltuk'un İzleri ve Ohri'deki Sveti Naum/Sarı Saltuk Ziyâretgâhı "; Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi; Erişim Târihi: 14 Şubat 2016} Babaeski'de, Manisa'nın Alaşehir ilçesinin Yeşilyurt kasabasında; Makedonya'da Ohri'de; Arnavutluk'ta; Bosna-Hersek'te Blagay'da türbeleri bulunmaktadır.^{[11]Türkiye Diyânet Vakfı; İslâm Ansiklopedisi; c. 36, s. 147-150; Machiel Kiel, "Sarı Saltuk " maddesi}

Saltukname

Sarı Saltuk'un hayatını anlatan Saltukname Fatih Sultan Mehmed'in oğlu Şehzâde Cem'in (sonradan Cem Sultan ismiyle tarihe geçecektir) şehzadeliği esnasında verdiği talimat üzerine Ebu'l Hayr er-Rumi tarafından yedi senelik bir çalışma sonucunda Türk sözlü geleneğinden toplanarak 1480 yılında tamamlanmış ve kitaplaştırılmıştır. Bu eserin bir başka ilginç noktası da, yazıya geçirilmiş ilk Nasreddin Hoca hikâyesini içermesidir. Saltukname yeni Türk harfleriyle tam metin olarak yayına Şükrü Halûk Akalın tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışma 1987-1990 yıllarında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından üç cilt olarak yayımlanmıştır. Sarı Saltuk hakkında bilgi veren başka önemli kaynak da Evliya Çelebi'nin eseri Seyahatname’dir. Ayrıca, bazı tarih kitaplarinda da Sarı Saltuk ile ilgili çeşitli bilgiler bulunmaktadır. Bunlara örnek olarak Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk adlı eseri sayılabilir. İslamî rivâyetlere göre Sarı Saltuk, Peygamber Muhammed'in, İmam Ali'nin ve Hacı Bektaş Velî'nin nesillerinden gelen Alevî (Seyyid / Şerif) Türkmen bir Alevî / Çelebî Türkmen "Er" olarak bilinir. Bu Er'in şeceresi bizzat Nakibü'l Eşraflık kayıtlarında ve Türkmen Alevî ocaklarındaki Alevî silsilesinde geçer. Sarı Saltuk soyunun bir kolu Tunceli ilinin Hozat ilçesinde diğer kolları ise günümüz Türkiye Cumhuriyet'in Baba İylâs Horasanî'nin Alevî-Türkmen ocaklarına ve Alevî Tekke, Dergah ve Cem Evi, yani mescidlere bağlı olan Çorum, Amasya, Tokat, Denizli, Yozgat, Sivas, Konya, Nevşehir (Hacıbektaş), Kayseri ve Tunceli gibi farklı şehirlerdeki bölgelerdedir. Burada Sarı Saltuk'un türbesi ve onun soyundan gelen Alevî (Seyyid / Şerif) Türkmenler bulunmaktadır. Bu aileler Sarısaltık, Akdoğan, Yurt, Yer, Kılıçaslan, gibi temsilcilere sahiptir.

Baba İlyâs Horasanî’nin halifeleri arasındaki yeri

Bedr’ed-Dîn Mahmud Aynî, Sarı Saltık Baba’nın Baba İlyâs Horasanî’nin “Çehariyâr” adı verilen dört halifesinden biri olduğunu belirtmektedir. Çehariyâr'ın diğer üçü Lokman Baba, Aybek Baba ve Behlül Baba'dır. Alevîyye

Konuyla ilgili yayınlar

• Ebü'l-Hayr-ı Rûmî, Saltuknâme I-II-III, hazırlayan Şükrü Halûk Akalın, Ankara - İstanbul, 1987 - 1988 - 1990

• İbn Battuta - İbni Batuta Seyahatnâmesi

• Evliya Çelebi, Seyahatname, Haz. İsmet Parmaksızoğlu, 1000 Temel Eser, İstanbul, 1971, s. 102

• Yazıcıoğlu Ali, Tevârih-i Âl-i Selçuk, Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Revan Köşkü bölümü no.1391, 233a

• Grace M. Smith, "Some Türbes/Maqams of Sarı Saltuq an Early Anatolian Turkish Gazi-Saint", Turcica, XIV, 1982, ss.216-225

• Menakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî “Vilâyetnâme”, Hazırlayan Abdülbâki Gölpınarlı, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 1990, s.47

• Machiel Kiel, “The Türbe of Sarı Saltuk At Babadag-Dobrudja. Brief Historical and Architectonikal Notes”, Güney-Doğu Araştırmaları Dergisi, Sayı: 6-7, İstanbul, 1978, s. 212

• Ö.Lütfi Barkan, “İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”, Vakıflar Dergisi, Sayı: 2, Ankara, 1942, s.283.

• Mehmet Z. İbrahimgil, "Balkanlar'da Sarı Saltuk Türbeleri"

• Şükrü Halûk Akalın, "Sarı Saltuk'un Türbe ve Makamları Üzerine", I. Türk Dünyası Eren ve Evliyaları Kongresi, 12-17 Ağustos 1998, Kültür Bakanlığı-ERVAK, Ankara

• Şükrü Halûk Akalın, "Sledite na Sarı Saltuk v Rumeliya i Svetata Obitel na Sveti Naum / Sarı Saltuk v Ohrid", İslyam i Kultura İzsledvaniya, Sofia, Bulgaria, 1999, s. 26-51,

• Şükrü Halûk Akalın, "Saltukname'nin Yeni Bulunan Nüshaları ve Bazı Düşünceler", Türk Kültürü Araştırmaları, c.XXIV/2, s. 229, Ankara, 1989

• Şükrü Halûk Akalın, ""Saltukname"deki Atasözleri", Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 4, S.4, s. 55-69, Adana, 1996

• Şükrü Halûk Akalın, "Ebü'l-Hayr-ı Rûmî'nin Saltukname’si", TDAY Belleten 1992, Türk Dil Kurumu Yayını, Ankara, 1995, ss. 37-59

• Şükrü Halûk Akalın, "Sarı Saltuk ve Ebü’l-Hayr-ı Rûmî’nin Saltuknamesi", Kriterion, Renkler, s.156-176, Bükreş, Romania, 1995

• Şükrü Halûk Akalın, "Ebülhayr Rumi", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.10, s.360-362

• Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık: Popüler İslam’ın Balkanlar’daki Destanî Öncüsü: 13. Yüzyıl. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011

Dış bağlantılar

• http://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/6.phpWebarşiv|url=https://web.archive.org/web/20060921095115/http://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/6.php |tarih=21 Eylül 2006

• http://turkoloji.cu.edu.tr/kisisel/akalin/dedekorkut1.htmWebarşiv|url=https://web.archive.org/web/20051202063143/http://turkoloji.cu.edu.tr/kisisel/akalin/dedekorkut1.htm |tarih=2 Aralık 2005

• https://web.archive.org/web/20060131191135/http://www.akmb.gov.tr/turkce/books/balkanlar/m.ibrahimgil.htm

• https://web.archive.org/web/20060228171725/http://www.iznik.gen.tr/ENG/sarisaltuk.htm

• http://www.dervisan.com/yazi2/kolonizator.htmlWebarşiv|url=https://web.archive.org/web/20060206090024/http://dervisan.com/yazi2/kolonizator.html |tarih=6 Şubat 2006

• http://www.iznik.gen.trWebarşiv|url=https://web.archive.org/web/20051125143300/http://www.iznik.gen.tr/ |tarih=25 Kasım 2005