Osmanlı İmparatorluğu'nda Batılılaşma

Osmanlı İmparatorluğu'nda Batılılaşma, imparatorluğun askerî, idarî, hukukî ve toplumsal alanlarda Avrupa'daki gelişmelere ayak uydurmak ve devletin gerilemesini durdurmak amacıyla 18. yüzyıldan itibaren başlattığı yapısal reform sürecidir.

Arka plan

Osmanlı İmparatorluğu'nun idari ve toplumsal yapısı, Batı Avrupa'daki feodal sistemden farklı olarak merkeziyetçi bir karakter taşımaktaydı. Devlet yönetiminde şer'i hukuk temel alınmakla birlikte, padişahın otoritesine dayanan örfi hukuk da idari işleyişte önemli bir yere sahipti.^{[1]İnalcık, Halil (2003). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Yapı Kredi Yayınları. s. 73-75.} Klasik dönemde hukuki ve idari yapı günün ihtiyaçlarına göre esneklik gösterebilirken, sonraki yüzyıllarda içtihat mekanizmalarının daralmasıyla sistemin değişen dünya şartlarına uyum sağlaması zorlaşmıştır.^{[2]Berkes, Niyazi (1978). Türkiye'de Çağdaşlaşma. Doğu-Batı Yayınları. s. 25-30.}

Osmanlı bürokrasisi genel hatlarıyla ilmiye, seyfiye (ordu) ve kalemiye (idare) sınıflarından oluşmaktaydı. Şeyhülislam, kazasker ve kadıların oluşturduğu ilmiye sınıfı, eğitim ve hukuk sistemini kontrol etmesi sebebiyle toplum ve devlet üzerinde belirleyici bir güce sahipti. 18. ve 19. yüzyıllara gelindiğinde Avrupa'nın bilim, teknik ve askerî alanlardaki hızlı ilerlemesi karşısında Osmanlı İmparatorluğu'nun rekabet gücü zayıflamıştır.^{[3]Lewis, Bernard (1998). Modern Türkiye'nin Doğuşu. Türk Tarih Kurumu Yayınları. s. 45-48.} Askerî alanda alınan ağır yenilgiler ve toprak kayıpları, devlet kademelerinde Batı tarzı reform ve modernleşme hareketlerinin başlamasını zorunlu kılan temel etken olmuştur.

Tarihçe

Osmanlı'da Batılılaşma hareketleri başlangıçta askerî alanda ortaya çıkmış, zamanla devletin diğer kurumlarına yayılmıştır. İlk yenileşme hareketleri Lale Devri'nde başlamış; bu dönemde matbaa kurulmuş ve Avrupa'ya ilk elçiler gönderilmiştir. Ancak bu dönem Patrona Halil İsyanı ile sona ermiştir.^{[4]Tunaya, Tarık Zafer (2004). Türkiye'nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.}

Fransız Devrimi'nin etkilerinin hissedildiği bir dönemde tahta çıkan III. Selim, Nizâm-ı Cedîd (Yeni Düzen) adıyla kapsamlı bir reform programı başlatmıştır. Geleneksel kurumların yanında Batı tarzı yeni bir ordunun kurulmasını öngören bu hareket, Kabakçı Mustafa İsyanı ile kesintiye uğramıştır.

II. Mahmud dönemi, Batılılaşma hareketleri için önemli bir dönüm noktası kabul edilir. Sened-i İttifak ile ayanların varlığı tanınmış, ancak asıl büyük adım 1826'da yeniliklerin önündeki en büyük engel olarak görülen Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması (Vaka-i Hayriye) ile atılmıştır. Bu gelişme, idari ve askerî reformların önünü açmıştır.

1839'da Sadrazam Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane Hatt-ı Hümayunu'nun okunmasıyla Tanzimat dönemi başlamıştır. Bu fermanla can ve mal güvenliği devlet güvencesi altına alınmış, askerlik ve vergi konularında modern düzenlemelere gidilmiştir. Bu dönemde Şinasi, Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi Yeni Osmanlılar, Batı'nın siyasi fikirlerini imparatorluğa taşımışlardır. 1856 Islahat Fermanı ile gayrimüslim tebaaya yeni haklar verilerek hukuki eşitlik sağlanmaya çalışılmış, 1868'de ise bir tür danıştay işlevi gören Şûrâ-yı Devlet kurulmuştur.

1876'da Kânûn-ı Esâsî'nin kabulüyle I. Meşrutiyet ilan edilmiş ve Osmanlı İmparatorluğu anayasal monarşiye (meşrutiyet) geçiş yapmıştır. Toplanan Meclis-i Mebûsan, 1878'de II. Abdülhamid tarafından kapatılmış ve bu süreç 1908'deki II. Meşrutiyet'in ilanına kadar sürmüştür.^{[5]Karpat, Kemal (2004). İslam'ın Siyasallaşması. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.}

1908'de anayasanın yeniden yürürlüğe girmesiyle başlayan II. Meşrutiyet dönemi, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin siyasette hakimiyet kurduğu bir evredir. Bu dönemde Batılılaşma fikirleri, milliyetçilik akımlarıyla sentezlenmiştir. Eğitimde modernleşme, dilde sadeleşme, kadınların kamusal alanda ve üniversitelerde (Darülfünun) daha fazla yer alması, millî iktisat politikaları ve şer'i mahkemelerin Adliye Nezareti'ne bağlanması (kaza birliği) bu dönemin en belirgin modernleşme adımları arasında yer almıştır.