Mustafa (Karamanoğulları beyi)

Karamanoğlu Mustafa Bey (? - ö. Mayıs 1513, Kahire), Karamanoğulları Devleti'nin son temsilcisidir. Tebriz'de yaşamını sürdürürken, Karaman eyaleti'ndeki yönetimden rahatsızlık duyan Varsak ve Turgut aşiretleri tarafından Anadolu'ya davet edilmiştir. Mersin'e gelen Mustafa Bey, Karamanoğulları Beyliği'ni yeniden kurmak amacıyla Osmanlı İmparatorluğu'na karşı Eylül 1500'de isyan başlatmıştır. İsyan kış olduğundan dolayı şehzadeler tarafından bastırılamamış ve Haziran 1501'e kadar devam etmiştir.^{[1]Karamanoğulları TDV.}

İlk yılları

Mustafa Bey, Hacı Hamza Bey'in oğlu olarak Karamanlı topraklarında dünyaya geldi. Doğum tarihi kesin olarak tespit edilememiştir. Mustafa Bey'in dedesi, Karamanoğlu Hükümdarı II. Mehmed'in oğullarından Mirza Bey'dir.

Mustafa Bey henüz çocuk yaşlarındayken Karamanlı-Osmanlı savaşları esnasında ailesiyle birlikte Akkoyunlu Devleti'ne götürülmüştür. Tebriz'de Akkoyunlu Sultanlarının yanında misafir olarak yetişmiş ve 1500 yılına kadar yaşamını burada sürdürmüştür.^{[2]Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi : Cilt 1. Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2011.}

Karamanoğulları Beyliği'nin 1487 senesinde sona ermesiyle burası bir eyalet halinde idare edilmek üzere tahrire tâbi tutulmuştur. Ancak 1500'de Karaman eyaleti çok kötü bir şekilde tahrir edildi. Her tımarı bir misli artırmak suretiyle tahrir tamamlandı. Bunun üzerine Karaman tımarlı sipahileri Turgut ve Varsak aşiretleri sözbirliği yaparak, Mustafa Bey'i Anadolu'ya davet ettiler.^{[3]Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Türk Tarihi Kurumu Yayınları, 1969.}

İsyanın nedenleri

Karamanoğlu Mustafa Bey İsyanı, ceşitli sebeplerle ortaya çıkan isyanlardan biridir. Tarihçiler bu isyan hakkında birçok neden ortaya atmıştır.

Ekonomik sebepler

Âşıkpaşazâde'ye göre Karaman diyarına ilyazıcı olarak gönderilen Şehzade Cem'in kethüdasının her tımarı bir misli arttırarak yazması üzerine sipahiler de isyana katılmıştır.^{[4]Âşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman'dan Aşıkpaşazade Tarihi.} Tımarlı sipahilerin ayaklanmaya destek olması, ekonomik nedenlerden dolayıdır. Ayaklanmaya destek olan sipahiler, her timarın vergisinin iki katı yazılmasından dolayı isyana destek vermişlerdir. 1485 yılında Osmanlı'nın bölgede tımar sistemini oturtamadığı sefere getirilen askerlerden anlaşılmaktadır. Atçekenler bazı vergilerden ve yükümlülüklerden sorumlu değildir hatta 1500'de avarız vergisinden de muaf tutulmuşlardır. Bununla muhtemelen tımar gelirlerinin artışını bahane ederek isyan eden cemaatlere karşı devlete bağlılığını devam ettiren oymakları ödüllendirmek amaçlanmıştır. İsyan devam ettiğinden dolayı katılımı azaltma amacı da olabilir. Karaman vilayeti defterini tashih eden Haydar, Ali ve Kâtip İshak'a gönderilen hükümde; "Karaman vilâyeti defteri kaht u galat olduğu ecilden denilerek tashih için emir verilmiştir. Mezbur defter tashîh olunmağın halk hayli şikâyet edüp gavga olunurmuş." Bu ifadelerden defterde yanlış yazımların olduğu, hataların düzeltilmesinin istendiği, merkezin bu durumu bildiği ve ilgilileri uyardığı anlaşılmaktadır. Halkın defterden şikâyet ettiği birinci ağızdan doğrulandığına göre isyanın bir nedeninin tahrir olduğu söylenebilir. Tahrirlerle kayıt altına alınan göçebeler, vergiye tabi tutuluyordu. Devletin kontrolü altına giren göçebelerin, deftere yazılmak istemediği söylenebilir.^{[5]Uzuncarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi : Cilt II. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1983.}

Sosyal sebepler

Göçebelerin yerleşik hayata zorlanması da nedenler arasındadır. Zira isyana katılan gruplar genelde göçebelerdi. Yerleşiklerin arazilerine zarar veren ya da vergiler noktasında sıkıntı çıkaran göçebeler görüşü de tam tersi bir bakışa işaret eder. Göçebelerin merkezîleşmeye bakışına dair ikinci bir görüş daha vardır. Buna göre Osmanlı merkezîleşmesine direnen Türkmenlerin varlığı göreceli bir yaklaşımın sonucudur. Onların dış saldırılara karşı korunaksız durumda olmaları ve değişken iktisadi yapıya sahip bulunmaları yüzünden temel ihtiyaçları güvenlikti. Buna ancak güçlü bir otorite sayesinde kavuşabilirlerdi. Konar-göçerlerin yerleşik hayata karşı direnişlerinin sebebi, iktisadi varlıklarını bütünüyle yitirme korkusu ve yeni hayat tarzına alışamamalarıydı. Çünkü yerleşik hayat, onlara beraberinde yoksullaşmayı getiriyordu. Göçebeler boy beyleri başlarında olmak üzere başına buyruk hareket etmeyi seven bir yaşam tarzına sahipti. Karamanoğlu davasını ortaya atan bir şahıs, etrafına özellikle Taş-ili'nde yaşayan ve daha önceden Karamanoğullarına bağlı olan halkı ve aşiretleri toplayarak Karamanoğulları Beyliği'ni canlandırmaya çalışıyordu. Sosyal statüsünü kaybeden Karaman ileri gelenlerinin isyanı desteklemesi de olasıdır.^{[6]Gündüz, Tufan. Osmanlı Ekonomisi İçinde Konar-Göçerler. Yeditepe Yayınları, 2017, s. 122 - 133.}

Siyasi sebepler

İsyanın bir nedeni de Karamanoğulları Beyliği'ni yeniden kurmaktı. Bölgede mevcut değişime karşı olan seçkinlerin halkı etkilemesi de ihtimal dâhilindedir. Osmanlılar, kendilerine bağlı kişileri bölgede görevlendirirken Karamanlı ağırlığı azalmış olabilir. II. Bayezid'in Rumeli'de bulunması ve uzak mesafede olunması Karaman vilayetinde fitne çıkmasının nedenlerindendir. Devletin esas güçleri uzak yerde olduğundan, potansiyel muhalefeti hazır olan Karaman bölgesinde, isyan özellikle bu tarihlerde yapılmıştır. İsyanın komşu devletler tarafından açıktan olmasa da el altından desteklenmesi sebepler arasında sayılabilir. Mustafa'nın İran'dan gelmesi, isyan sırasında Şah İsmail'in Erzincan'da bulunması, Mustafa'nın Mısır'a kaçması ve isyan sırasında Venediklilerle savaş gibi sebepler, maddi bir destek tespit edilemese de isyanın uluslararası yönüne işaret etmektedir.^{[7]Son Karamanoğlu İsyanı (1500-1501). Hamit Şafakcı, Ekim 2023.}

İsyanı

Varsak ve Turgut aşiretleri tarafından Anadolu'ya davet edilen Mustafa Bey, ordusuyla beraber Mersin'e vardı. Bu sırada Osmanlı Padişahı II. Bayezid, Mora'da bulunuyor ve Modon ile Kordon meselesiyle uğraşıyordu. Venedik Cumhuriyeti'ne gönderilen raporlara göre isyan, 1500 yılının Eylül ayında başlamıştır. Bu raporlara bakılırsa Karamanoğlu bölgeye Eylül ayından önce gelmiş, isyanı organize etmiş ve hazırlık yapmıştır. Türkmen aşiretleri çevresine toplandıkları Mustafa'yı İçel'de bey ilan etmişlerdir. Böylece Taş-ili'nde isyan başladı ve Karaman halkının malları yağmalandı. Mustafa Bey, bir ordu toplayarak Karaman ve Konya şehirlerine zarar verdikten sonra İçel'e geri döndü.^{[8]Hoca Saadettin Efendi. Tacü’t-tevarih : Cilt III. Kültür Bakanlığı Yayınları.}

Haberler duyulunca Şehzade Ahmed ile Şehzade Şehinşah'ın oğlu Şehzade Mehmed ordularıyla o tarafa yönelirken, Dulkadiroğlu Alaüddevle Bozkurt Bey'in oğlu Şahruh Bey de birkaç bin neferle gelmiştir. Şehzadelerin üzerlerine geldiklerini duyan isyancılar Taş-ili dağlarına çekildiler. Beyşehir sancakbeyi Şehzade Mehmed, hassa askerleri ve babasının kapı kulları ile Karaman'a gitti. Sığındıkları alanı çevirmek için Hocend Beli'ne yöneldiler. Kar yürümeyi zorlaştırdığından bunların ele geçirilmesi, ertesi yıla bırakılarak herkes sancağına döndü. Kış nedeniyle harekâtın ilk safhası sonlandırıldı.^{[9]Solak-zâde Mehmed Hemdemî Çelebî. Solak-zâde Tarihi : Cilt I. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.}

1501 sonbaharının son günlerinde, Mustafa'nın Sultanın oğlunu mağlup ettiği ve üç kaleyi ele geçirdiği söylentileri yayılıyordu. Bunun üzerine Mesih Paşa, 6.000 asker, 3.000 sipahi ve 4.000 yeniçeriyle Anadolu'ya geçti. Aynı zamanda 70 gemilik bir donanma da Karaman sahillerine doğru yola çıkarıldı. Mesih Paşa'nın asker sayısını 30.000 olarak verir. Ancak şehzadelerin kuvvetleriyle birlikte askerlerin 15.000 civarında olduğu anlaşılmaktadır. Karaman'da birçok kötülük eden isyancılar, şehirleri yakıp yıkarken gayrimeşru işler de işlediler. Bayezid, isyancılar üzerine Mesih Paşa'yı kulları ve Anadolu askeri ile gönderdi. Serasker tayin edilen Mesih Paşa; sipahi, silahdaran, ulufeci ve yeniçerilerden üç bin nefer ile azaplardan dört bin neferden oluşan bir orduyla İstanbul'dan hareket etti. 17 Nisan 1501 tarihinde Karaman'a varan Mesih Paşa'ya, Anadolu beylerbeyi Sinan Bey, Karaman'da bulunan Şehzade Şehinşah ve Kemal Paşa da kendi kuvvetleriyle katıldı. Ardından Şehinşah ile birlikte, Larende ve Taş-ili arasında bir hisar yaptırdı. Üç bölüğe ayırdığı ordunun bir bölüğüyle bizzat isyancıların üzerine yürüdü; diğer iki bölüğü ise asilerin kaçabileceği güzergâhları tutmak üzere Taş-ili hududunda bıraktı.^{[7]Son Karamanoğlu İsyanı (1500-1501). Hamit Şafakcı, Ekim 2023.}

Teke Deresi'nde, Osman-ili'nden gelen 300 Varsak ile sarp bir yerde yapılan savaşta birçok kişi öldü. Başlangıçta razı oldukları anlaşmaya uymayan Varsakları yeniçeriler tüfeklerle kırdılar. Hepsini esir aldılarsa da, iki üç gün hapsettikten sonra serbest bıraktılar. Karamanoğlu Mustafa Bey ise 1501 yılının Haziran ayının başlarında kaçtı ve isyan böylece sona erdi.

Son yılları ve ölümü

İsyan hareketinin başarısız olması üzerine Mustafa Bey, Haziran 1501'de kılık değiştirerek Tarsus'a gitmiş ve oradan da Halep'e kaçmıştır. Şehzade Şehinşah'a yazılan 8-17 Haziran 1501 tarihli hükümde; Karamanoğlu adına olan bed-bahtun ve ol tarafda olan askerün ve ol tarafun ahvâlin bildürmişsiz denilerek gelişmelerden haber verilmesi istenir. Halep beylerbeyi ise iki devlet arasındaki dostluğun bozulmaması adına Mustafa'yı hapsetmiştir.^{[10]Müneccimbaşı Ahmed Dede. Müneccimbaşı Tarihi : Cilt II.}

Osmanlı belgelerinde, 18–27 Haziran 1501 tarihli hükümde Karamanoğlu'nun akıbeti üzerinde durulmuştur. Taş-ili'nden kaçıp Tarsus tarafına giden Karamanoğlu'nun peşinden Ankara sancakbeyi gönderilmiştir. Kendisini destekleyen Kuştemüroğlu'nun kılavuzluğunda sahilden geçerek Şam veya Şark tarafına gittiği, ‘ol yerde pinhân olduğu ma‘lûm olmadı’ şeklinde bildirilmiştir. Onun nereye gittiğinin araştırılması ve durumun merkeze iletilmesi istenmiştir.

Şah İsmail, Halep beylerbeyinden Karamanoğlu şehzadesinin serbest bırakılmasını istemiş ancak isteği olumsuz yanıt almıştır.^{[11]Fisher, Sydney Nettleton. Sultan Bayezid Han (1481-1512). 2014.}

Tutuklandıktan sonra Mustafa Bey Kahire'ye gönderilmiştir. Bazı kaynaklarda idam edildiğine dair bilgiler bulunsa da doğru değildir. Mustafa Bey yıllar boyunca Kahire'de oturmuş ve Mayıs 1513 tarihinde veba hastalığı nedeniyle vefat etmiştir.^{[12]İbn İlyas. Memluk Devleti'nin Son Yılları Kansu Gavrî ve Osmanlılar (1501-1516). Yeditepe Yayınevi, 2021.}

Ayrıca bakınız

II. Bayezid