Mahidevran Sultan

Mahidevran Sultan (ماه دوران سلطان; - 3 Şubat 1581, Bursa)^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.} veya Gülbahar Hatun ,^{[2]Roxolana in European Literature, History and Culture. 2010, s. sf. 2.} Osmanlı padişahı I. Süleyman'ın eşi ve Şehzade Mustafa'nın annesidir. Mahidevran'ın kökeni tartışmalıdır ancak Çerkes, Arnavut, Kırımlı veya Karadağlı olduğu iddia edilmektedir.

Osmanlı padişahı I. Selim'in hayatta kalan tek oğlu olan Saruhan Sancakbeyi Şehzade Süleyman'ın Manisa Sarayı'ndaki haremine girdi. 1515 yılında Şehzade Mustafa'yı doğurduktan sonra Mahidevran adını aldı ve saraydaki konumu yükseldi. 1520'de Süleyman'ın tahta çıkmasının ardından oğlu Şehzade Mustafa ile birlikte Konstantiniyye'deki^{[3]Schneider, A. M.. Istanbulun Fethi. 15 Ağustos 1951, s. 121.} Topkapı Sarayı'na yerleşti. Süleyman'ın Hürrem Sultan ile nikâhlanmasıyla birlikte gözden düşen Mahidevran, Eski Saray'a taşındı. 1534'te Saruhan Sancakbeyi olan oğlu Şehzade Mustafa ile birlikte Saruhan'a gitti. Ardından Mustafa'nın sırasıyla Amasya ve Konya Sancakbeyliğine atanmasıyla birlikte, bu şehirlere de onunla birlikte gitti. Şehzade Mustafa, 6 Ekim 1553'te Sultan Süleyman tarafından boğduruldu.^{[4]Lord Kinross: The Ottoman Centuries, (Nilifer Epçeli tarafından çevrildi) Altın Kitaplar, İstanbul, 2008, s. 233.} Mustafa'nın cenazesi Bursa'ya gönderilirken, Mahidevran ile Mustafa'nın kızı ve cariyeleri de Bursa'ya sürüldü.

Mahidevran, oğlunun idamından sonra uzun yıllar sıkıntılı ve yoksul bir hayat yaşadı. On yıl boyunca yaşadığı evin vergilerini ödeyemedi ve borçlandı. 1558'de Hürrem Sultan'ın ölümünden sonra Süleyman, Bursa kadısı aracılığıyla Mahidevran'ın borçlarını ödedi ve ödenek bağlattı. Süleyman'dan sonra tahta çıkan II. Selim, Mahidevran'a ev satın aldı ve 1573 yılında üvey kardeşi Şehzade Mustafa'nın adına türbe yaptırdı. Maddi açıdan güvenceye kavuşan Mahidevran, oğlunun türbesinin bakımı için bir vakıf kurdu ve iki değirmen ve yüz bin dirhem gümüş para vakfetti. Süleyman'ın tüm çocuklarından daha uzun süre yaşayan Mahidevran, 3 Şubat 1581'de öldü ve oğlunun yanına defnedildi.

Ünvanı ve statüsü

Hürrem Sultan, Süleyman'ın en sevdiği ve nikâhlı eşi olurken, Mahidevran Süleyman'ın en büyük oğlunun annesi olma statüsünü korudu^{[5]Isom-Verhaaren, Christine. Living in the Ottoman Realm: Empire and Identity, 13th to 20th Centuries. Indiana University Press, 11 Nisan 2016, s. 152.} ve evlenmemiş olmalarına rağmen bazı diplomatlar tarafından Süleyman'ın "ilk eşi" olarak anıldı.^{[6]John Freely. Inside the Seraglio: private lives of the sultans in Istanbul. Penguin, 2001, s. 56.} Hürrem'e "sultan" ve daha sonra "haseki sultan" ünvanı verilinceye kadar, Süleyman'ın bütün eşleri "hanımefendi, kadın" anlamına gelen "hatun" ünvanına sahipti.^{[7]Peirce, Leslie. Empress of the East: how a slave girl became queen of the Ottoman Empire. Icon Books, 2019.} Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları kitabında Osmanlı sicil kayıtlarındaki bir pasajda kendisinden Mahidevran Hatun olarak bahsedildiğini belirtmiş ve kitabında sultan ünvanını kullanmamıştır.^{[8]Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, Oğlak Yayıncılık, 4. baskı, s. 184-186} Tarihi kurgularda kendisine sık sık sultan ünvanı verilir. Ayrıca, bazen "baş kadın"^{[9]Mahidevran is described in academic history books (incl. Harem II by M. Çağatay Uluçay , p. 45, e.g., Mustafa'nin annesi Mahidevran baş kadinin mũeadelesi gelir by Pars Tuğlacı p. 189, 315 and in Tarih Dergisi, Issue 36 by İbrahim Horoz Basımevi, eg; Mustafa'nin annesi ve Kanuni'nin baş kadin olan Mahidevran Hatun... vya Gũlbahar Sultan p. 357)} unvanıyla da anılır, ancak bu unvan on altıncı yüzyılda mevcut değildi.

İlk yılları

1500 yılı civarında doğmuş olup, bazı kaynaklarda Çerkes olduğu belirtilirken,^{[10]Kanuni Sultan Süleyman’ın Çerkes eşi.[11]Peirce, Leslie. The Imperial Harem. Oxford University Press.[12]Jenkins JR, Everett. The Muslim Diaspora (Volume 2, 1500-1799), s. 57.} diğer kaynaklarda Arnavut,^{[11]Peirce, Leslie. The Imperial Harem. Oxford University Press.} Kırımlı^{[13]Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları. Alfa Yayınları, 2015, s. 249-250.} veya Karadağlı olduğu yazılmaktadır.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.[2]Roxolana in European Literature, History and Culture. 2010, s. sf. 2.[14]The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. 1993, s. sf. 55-56.[15]Inside the Seraglio: private lives of the sultans in Istanbu. 2000, s. sf. 51.} İlk adının Bosfor olduğu iddia edilse de,^{[16]Padişahların kadınları ve kızları. 1985, s. sf. 35.} "Bosfor", Çerkesler arasında Taman yarımadasının ismidir, bu sebeple bazı kişiler isminin değil memleketinin Bosfor olduğunu söyler.^{[10]Kanuni Sultan Süleyman’ın Çerkes eşi.} Babasının adı Bursa'daki Şehzade Mustafa Türbesi'ndeki mezar sandukası levhasında Abdullah; saray arşivindeki belgelerde ise Abdurrahman ve Abdülmennân olarak yazdığından cariye olduğu düşünülmüştür.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.[17]Padişahların kadınları ve kızları. 1985, s. sf. 36.}

Saruhan Sancak Beyi Şehzade Süleyman'ın Manisa Sarayı haremine girdi. 1515 yılında Süleyman'ın en büyük erkek çocuğu olan Mustafa'yı dünyaya getirmesinin ardından Mahidevran adını aldı.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.} 1520 eylülünde I. Selim'in vefat etmesinin ardından Süleyman'ın Osmanlı padişahı olması üzerine oğluyla birlikte İstanbul'a geldi. İki kız kardeşinin de sarayda onunla birlikte yaşadığı ve Bursa'da Muradiye Külliyesindeki Saraylar türbesine defnedilmiş oldukları düşünülür.^{[18]Doç. Dr. Doğan Yavaş, Saraylılar ve Üç Hanım Kızlar Türbelerinde Medfun Olanlar Kimlerdir?, Bursada Zaman, 17 Kasım 2014.}

Oğluyla sancağa çıkışı

Şehzade Mustafa yetişkinliğe ulaşınca Osmanlı geleneklerine uygun olarak Saruhan Sancak Beyi olarak görevlendirildi. Yine gelenek olduğu üzere annesi Mahidevran Sultan da oğluyla birlikte Saruhan'a gitti.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.} 6 Ekim 1553 tarihinde Süleyman, Konya'da bulunan oğlu Mustafa'yı kendisini tahttan indirmeyi planladığı inancıyla boğdurttu.^{[19]Sakaoğlu, Necdet; sf. 11} Mustafa'nın cenazesi Bursa'ya gönderilirken, Mahidevran ile Mustafa'nın kızı ve cariyeleri de Bursa'ya sürüldü.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.}

Bursa'daki hayatı ve ölümü

Bursa Şer'i Mahkeme Sicilleri arasında bulunan bir belgeye göre Mahidevran Sultan, sekiz, on kişilik maiyet kadrosuyla birlikte Amasya'dan Bursa'ya sürgün edilmiştir.^{[20]Kâmil Kepecioğlu} Padişah hanımı olarak alması gereken paşmaklık toprakların vergisi kesilmiştir. On sene civarında Bursa'da yaşadığı evin kirasını ödeyemez duruma gelmiş ve birçok yere borçlanmıştır.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.[14]The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. 1993, s. sf. 55-56.} Süleyman diğer eşi Hürrem Sultan'ın 1558'deki ölümünden sonra, Bursa kadısı aracılığıyla Mahidevran'ın borçlarını ödetip kendisine ödenek bağlatırken; ertesi yıl bir fermanla Bursa Hisarı'nda, İmaret-i İsâ mahallesindeki Leyszâde evini kendisine aldırttı:^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.}"Gelen bilgi doğru ise hükm-i hümayunum elinize geçince o çeşit evlerin kirası günde ne ediyorsa bilgi alınıp söz konusu evlerde ne zamandan beri oturulup kirasının verilmediği hesaplanıp çıkan meblağın Hassa Harc Emininden verilmesi için ferman olunmuştu. Buna göre filan kişilerle evlere gidilip araştırma yapıldı. Günlük 10 akçe kira bedeli çıkarıldı. 9,5 yıllık kira bedeli hesaplanıp 34 bin 200 akçe ev sahiplerine ödendi."^{[21]Vakıflar Mecmuası, II, 1940 sf.13 ISBN 1970'ten önce bu uygulama yoktu.}Kendisine verilen ödenekle geçinen Mahidevran, oğlu Mustafa'nın Muradiye'deki mezarının üstüne Mustafa-i Cedit Türbesi'ni yaptırırken, türbenin bakımı için evinin yanında iki değirmen ve yüz bin dirhem gümüş para vakfetti.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.} 3 Şubat 1581 tarihinde öldü ve oğlunun yanına gömüldü.^{[1]Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi. Nisan 2012, s. 26-27.}

Popüler kültürdeki yeri

2003 yılında yayınlanan Hürrem Sultan adlı Türk televizyon dizisinde Mahidevran Sultan'ı Hatice Aslan, 2011-2014 yılları arasında yayınlanan Muhteşem Yüzyıl dizisinde ise Nur Fettahoğlu canlandırdı.