Müşir Mehmed Ali Paşa

Müşir Mehmed Ali Paşa veya Macarlı Mehmed Ali Paşa^{[1]Çıkar, Jutta R. M.. Türkischer Biographischer Index. K. G. Saur Verlag, 2004, s. 627.} ya da doğum adıyla Ludwig Karl Friedrich Detroit (1827, Magdeburg – 7 Eylül 1878, Yakova), Alman-Huguenot kökenli Osmanlı müşîridir. 93 Harbi'nin ilk aylarında Tuna Cephesi'nin komutanıydı. Kara Lom Operasyonunun lideri ve galibidir. Şair Nâzım Hikmet'in annesinin dedesidir.

Hayatı

İlk yılları

Ludwig Karl Friedrich Detroit 1827 yılında o zamanlar Prusya Krallığı'nın sınırları içinde yer alan Magdeburg şehrinde doğdu. Ailesinin soyu 16. veya 17. yüzyılda Fransa'dan Protestan mültecilerin soyundan gelen Huguenot soyuna dayanıyordu. Bu bilgiye göre Yahudi olabilir zirâ Fransa'da birtakım Sefarad Yahudileri, kendilerini Huguenot olarak tanımlardı.^{[2]Hirschman, Elizabeth. Investigating the Sephardic Jewish ancestry of colonial French Canadians through genetic and historical evidence. 2021, s. 88-108.} Annesiyle babasını küçük yaşta kaybedip iki yaş küçük kız kardeşi ile birlikte Magdeburg yetimhanesine yerleştirildi. Fransız Evanjelik Kilisesi'ne üye olarak kaydedildi. Önce bir tüccarın yanında çırak olarak çalıştı, daha sonra 12 yaşında Hamburg'dan kalkan bir gemide çalışırken gemisi İstanbul limanında demirlediği sırada kaçarak Osmanlı Devleti'ne sığındı.^{[3]Mehmet Ali Paşa'nın torunu Nazım Hikmet Ran.[4]MEHMED ALİ PAŞA, Müşir. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Osmanlı Devletinin önde gelen devlet adamlarından biri olan Mehmed Emin Âli Paşa'nın himayesine girdi. Din değiştirerek Müslüman oldu. 1846'da Harbiye'ye girerek Mehmed Ali adını aldı. Macar olmamasına rağmen "Macarlı" olarak anılırdı.

Osmanlı ordusundaki ilk hizmetleri

1853 yılında Osmanlı ordusu bünyesinde Kırım Savaşı'na katıldı. Burada Avusturya asıllı Serasker Ömer Lütfi Paşa'nın emrinde savaştı ve onun dikkatini çekti. Olteniça Zaferi, Silistre Kuşatması Zaferi, Bükreş Zaferi gibi savaşlarda Ömer Lütfi Paşa'nın himayesinde yararlılıklar gösterdi. Sivastopol Kuşatması'nda ve Kars Kalesi'nin Rus kuşatmasından kurtarılmasında bulundu. 1863'de miralay (albay) 1865 yılında mirliva (tuğgeneral) oldu. Girit, Sırbistan ve Karadağ'da çeşitli ayaklanmaların bastırılmasında görev aldı. 1875 yılında ferik (korgeneral) rütbesine terfi ederek Yanya Kumandanı tayin edildi. Aynı sıralarda Arnavut çetelerinin Yunan sınırındaki faaliyetlerini durdurmakla görevlendirildi. Bu görevi sırasında Arnavutlara çok sert davrandığı ve birçok idam kararı verdiği gerekçesiyle Arnavutların büyük tepkisini çekti. Bu tepki, daha sonra Arnavut isyancılar tarafından öldürülmesi olayında etkili olacaktır.^{[4]MEHMED ALİ PAŞA, Müşir. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

93 Harbi'ndeki rolü

1877'de patlak veren 93 Harbi'nin başlangıcında önce Karadağlı isyancıların üzerine yürüyerek onları yenilgiye uğrattı. 18 Temmuz 1877 tarihinde Müşîr olarak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın Tuna Cephesi komutanlığını Çırpanlı Abdülkerim Nadir Paşa'dan devraldı. Bu görevin verilmesi sırasında Kırım Savaşı'nda ve çeşitli isyanların bastırılmasında gösterdiği başarılar sebebiyle yenilgisiz bir imaj çizmiş olan Mehmed Ali Paşa'dan daha uygun biri görülmüyordu. Sultan II. Abdülhamid kendisine bu görevi verdiği sırada Paşa'ya hayli yakınlık gösterdi, hatta sarıldı ve birçok hediyeler verdi. Başlarda Ruslara karşı Ablanova Muharebesi dahil olmak üzere çeşitli zaferler kazandı. Zor koşullar altında kazandığı Ablanova Zaferi'nden sonra II. Abdülhamid kendisine tebrik telgrafı gönderdi. Ruslar sürekli takviye aldığı için Mehmed Ali Paşa onlar üzerine taarruz etmekten çekinse de İstanbul'dan gelen baskılar sonucu taarruz harekâtı yapmaya mecbur oldu ve bozguna uğradı. 3 Eylül'de Lofça Muharebesi'nin kaybedilip Lofça şehrinin düşmesi üzerine 2 Ekim 1877 tarihinde görevden alınarak görevini Süleyman Hüsnü Paşa'ya devretti.

Berlin Konferansı delegeliği

Savaşın bitiminde baş delege Aleksandros Karatodori Paşa ve üçüncü delege Sâdullah Paşa'nın arasında ikinci delege olarak Berlin Kongresi'nde Osmanlı Devleti'ni temsil eden 3 kişiden biriydi. Konferansa konu olacak olan bölgeye hakimiyeti, yüksek haritacılık bilgisi ve ana dili olan Almancanın yanında yüksek Fransızca bilgisi onun delege seçilmesinde etkili olmuştu. Onun kongrede delege olması konferans lideri olan Alman Şansölyesi Otto von Bismarck'ın çok büyük tepkisini çekmiştir. Bismarck, bir Magdeburglu Prusyalının Müslüman olup Türk askeri olarak Avrupalıların karşısına çıkmasından hiç memnun değildir. O dönem Times gazetesine açık bir röportaj vererek "Onun Fransız ve Alman soyundan gelen bir kişi olarak, Türkleşmesi ve Türk olup kariyer yaptıktan sonra buraya gelmesi ve yeni inancı ile eski vatandaşları önünde gururlanması, ardından da Hristiyan Avrupa’nın temsilcileri karşısında kendi inanışının çıkarlarını koruması sonucu, kendisine karşı takındığım tavrı haklı buluyorum." sözleriyle takındığı aleyhte tavrı savunmuştur. Kongre sonunda hasta olduğunu söyleyerek Osmanlı delegasyonunun verdiği yemeğe katılmaması da bu tepkisinin bir göstergesidir.^{[5]Hasip Saygılı, “Berlin Kongresi’nden Yakova’da Katline Kadar Müşir Mehmet Ali Paşa (Haziran-Eylül 1878)”, Karadeniz Araştırmaları, XII/46, Ankara 2015, s. 140.} Kongre raporlarına göre Mehmed Ali Paşa özellikle Müslüman Arnavutların çoğunlukta olduğu Plav ile Gusinye'nin ve Müslüman Boşnakların çoğunlukta olduğu Kolaşin'in Karadağlılara verilmesine şiddetle karşı çıkmış fakat başarılı olamamış, Sırbistan Dışişleri Bakanı Jovan Ristic'in raporuna göre Sırp taleplerine sürekli zorluk çıkarmıştır.^{[6]Hasip Saygılı, “Berlin Kongresi’nden Yakova’da Katline Kadar Müşir Mehmet Ali Paşa (Haziran-Eylül 1878)”, Karadeniz Araştırmaları, XII/46, Ankara 2015, s. 141.} Osmanlı için en azından Ayastefanos Antlaşması'yla kaybettikleri bazı yerlerin kurtarılmasıyla teselli kaynağı olan fakat her şeye rağmen yine de başarısız geçen kongrenin sonunda doğduğu şehir olan Magdeburg'un sokaklarını ve çocukken kaydedildiği Fransız Evanjelik Kilisesi'ni gezip ülkeye dönmüştür.^{[4]MEHMED ALİ PAŞA, Müşir. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Öldürülmesi

Kongre sonunda topraklarının bir kısmının başka ülkelere verilmesinden rahatsız olan Müslüman Arnavut halkını yatıştırmak için Osmanlı Arnavutluk'una gönderildi. 1875-76 yıllarında Arnavut çeteleri durdurmak için bu bölgede çokça şiddete başvurmuş olan Mehmed Ali Paşa'ya öfkeler hâlâ dinmemesine rağmen onun Arnavut bölgesine gönderilmesi tarihi kaynaklarda bir hata olarak değerlendirilir. Bazı kaynaklar daha ileri giderek onun Arnavutların yatıştırılmasında bir "kurban" olarak kullanıldığını ifade eder.^{[4]MEHMED ALİ PAŞA, Müşir. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Bölgeye gittikten sonra daha sonra yayınlanacak kongre raporlarında bu bölgeleri savunduğu açıkça belli olan Mehmed Ali Paşa, Gusinye ve Plav gibi yerlerin kaybından sorumlu tutuldu. Halka konferansta olan biteni anlatmasına rağmen neticede Kosova'nın Yakova kasabasında eski bir arkadaşı olan Abdullah Dreni Paşa'nın evine misafir olduğu sırada konağın etrafı sarıldı ve on altı yerinden vurularak öldürüldü. Abdullah Dreni Paşa da kendisiyle beraber öldürüldü ve cesedi parçalandı. Mehmed Ali Paşa öldürüldükten sonra başı gövdesinden ayrılarak öfkeli Arnavutlar tarafından bir sırığa geçirildi ve davul zurnayla sokaklarda gezdirildi. Daha sonra Yakova Kaymakamı Mahmud Bey tarafından Paşa'nın başı asîlerden satın alınıp bir kabre defnedildi.^{[7]Hasip Saygılı, “Berlin Kongresi’nden Yakova’da Katline Kadar Müşir Mehmet Ali Paşa (Haziran-Eylül 1878)”, Karadeniz Araştırmaları, XII/46, Ankara 2015, s. 146.}

Ailesi

Mehmed Ali Paşa'nın dört kızı vardı; Hayriye Hanım, Leyla Hanım, Adviye Hanım ve Zekiye Hanım. Bu kızlarından olan torunlarının ve torun çocuklarının arasında Nâzım Hikmet, Mehmet Ali Aybar, Oktay Rifat, Ali Fuat Cebesoy vb. gibi kişilikler bulunmaktadır.^{[8]Atatürk ile Paşaların arasını açmak istediler, Aksiyon dergisi, Sayı:562 12.9.2005.}

Soyundan gelen bazı kişilerin listelendiği soy ağacı:^{[9]Osman Selim Kocahanoğlu. Tarihi yanında götüren kadın: Ayşe Cebesoy. Aydınlık, 20 Mart 2017.[10]Yüzyılın tanığı Zeynep Menemencioğlu’nu kaybettik…. Kadıköy Life, 2 Ocak 2017.}