Kapgan (Göktürk Kağanı)

Kapgan Kağan ya da Kapağan Kağan (Eski Türkçe: 𐰴𐰯𐰍𐰣:𐰴𐰍𐰣, Qapaγan qaγan,^{[1]Tonyukuk’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG.} 遷善可汗/迁善可汗, soyadı ve ad: 阿史那 默啜, Pinyin: āshǐnà mòchuò, Wade-Giles: a-shih-na mo-ch'o, d. 664 - ö. 22 Temmuz 716), İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı'nın kağanıdır.

Kapgan adı

Çin kaynaklarında Mo-ço olarak geçen Kapgan'ın adı, bugünkü Türkçede "fethetmek" anlamına gelen "kap- (al-)" eyleminden türemiş olup "fatih" anlamına gelmektedir.^{[2]R. Giraud, L'Inscription de Bain-Tsokto, s. 149[3]D. Sinor, "Qapğan", JRAS, 1954, ss. 174-184.[4]G. Clauson, "A Note on Qapğan", JRAS, 1956, ss. 73-77.[5]A. Donuk, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Unvan ve Terimler, İstanbul 1988, ss. 28-29.} Asıl okunuşu Kapağan olmalıdır. Çünkü adın geçtiği Orhun Yazıtları'nda bu hükümdarın adı sessiz harflerle k, p, g, n biçiminde yazılmıştır. Türkçede -gan yapım eki, sonunda sert ünsüz harf bulunan sözcüklerle birleştiğinde -kan haline gelmektedir. Yazılışa bakıldığında g sesinin varlığı bu adın Kapağan şeklinde olması gerektiğini göstermektedir. Ancak bilimsel eserlerde Kapgan adı kullanılmıştır.

Biyografi

Tahta çıkışı

Kapgan Kağan, 691 yılında ağabeyi Kutluk Kağan'ın ölümünün ardından II. Göktürk Kağanlığı tahtına geçti. Devraldığı devleti güçlendirmeyi sürdürerek Göktürk hâkimiyetini kısa sürede Orta Asya'nın geniş bir bölümüne yaydı. I. Göktürk Kağanlığı'nın 582 yılında Doğu ve Batı Göktürk Kağanlıkları olarak ikiye ayrılmasının ardından her iki devlet de 630 yılında Tang Hanedanı'nın hâkimiyetine girmişti. Yaklaşık elli yıl süren Çin egemenliğinden sonra Kutlug Kağan ve danışmanı Tonyukuk'un önderliğinde başlayan bağımsızlık mücadelesi, II. Göktürk Kağanlığı'nın kurulmasıyla sonuçlandı. Kutlug Kağan'ın 691 yılında ölmesi üzerine, oğulları henüz küçük yaşta olduğundan tahta kardeşi Kapgan Kağan geçti.^{[6]Taşağıl, s. 19.} Bazı Çin kaynaklarında^{[7]Kapgan (Mo-ch'o), Kutlug (Ku-tu-lu)'un kardeşidir. Kutlug öldüğü zaman, onun oğlu henüz çok genç olduğu için Kapgan, zorla onun tahtını gasbetti ve kendini kağan olarak ilan etti (CTS 194A, s. 5168). "Kapgan kendini kağan ilan etti... Gök-Türk tahtını zorla ele geçirip senelerce tahtta kaldı..." (HTS, 215A, s. 6045.)} Kapgan'ın kağanlığı zorla ele geçirdiği ileri sürülmektedir. Buna karşılık Orhun Yazıtları'nda, Kutlug Kağan'ın oğulları Bilge ile Kül Tigin'in yaşlarının küçük olması nedeniyle Kapgan'ın töre gereği tahta çıktığı belirtilmektedir.^{[8]Kül Tegin Yazıtı (haz. M. Ergin), Orhun Abideleri, İstanbul 1980, s. 22: "O töre üzerine amcam kağan oturdu. Amcam kağan oturarak Türk milletini tanzim etti, besledi. Fakiri zengin kıldı, azı çok kıldı (Doğu 17. satır)."[9]Taşağıl, s. 20.} Ayrıca Zizhi Tongjianda (TCTC) da Kapgan'ın kağanlığı zorla ele geçirdiğine dair bir ifade yer almamakta, yalnızca kendisini kağan ilan ettiği kaydedilmektedir.^{[10]Taşağıl, Ahmet. Kapgan Kagan (692-716). 1993, s. 51-70.[11]TCTC 205; Chang Jen-t'ang, T'ang devrindeki Doğu Göktürkleri hakkında yeni belgeler, s. 145. TCTC'de tarih hatalı olarak 694 yılı olarak kaydedilmiştir.} Göktürk veraset anlayışında hükümdarlığın her zaman hükümdarın oğluna geçmediği, hanedan içerisinde siyasi meşruiyete ve kut sahibi olduğuna inanılan kişinin tahta çıkabildiği bilinmektedir. Bu çerçevede Kapgan'ın tahta çıkışı, Orhun Yazıtları'nda da töreye uygun bir veraset olarak sunulmaktadır.^{[9]Taşağıl, s. 20.} Kapgan Kağan, tahta çıktıktan sonra ilk iş olarak ağabeyi Kutlug Kağan adına Baz Kağan'ın balbalını diktirdi.^{[12]Sümer, Faruk. DOKUZ OĞUZLAR.[13]Belli, Oktay. Stone Statues and Balbals in Turkic World. 1 Aralık 2023, s. 85-116.[14]Aydın, Erhan. "BİLGE KAĞAN YAZITI". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü [Erişim Tarihi: 30 Haziran 2026]. ISBN: 978-9944-237-87-1}

Çin ile ilişkileri

Kapgan Kağan tahta çıktıktan sonra, II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî ve siyasî gücünü daha da artırmaya yönelik bir politika izledi. 693 yılının sonlarında Ling Eyaleti'ne akın düzenleyen Göktürk kuvvetleri bölgeyi yağmaladı ve kendilerine karşı koymaya çalışan Çinli general Li To-tsu'yu mağlup etti. Akın sırasında çok sayıda Tang askeri ve görevlisi öldürüldü.^{[15]HTS 4, s. 94; CTS 194A ve HTS 215A bu olayları daha detaylı aktarır.} Aynı dönemde Göktürklerin batı kanadında da çatışmalar yaşandı. Tibetlilerle birlikte Tang İmparatorluğu'na karşı mücadele eden Aşina Suei-tsu, 694 yılının ikinci ayında Çinli general Wang Hsiao-chie tarafından mağlup edildi. Aynı sıralarda Suei-ye (Tokmak) şehrinin kumandanı Han Ssu-chung da Ni-shu Erkin komutasındaki Göktürk kuvvetlerini yenilgiye uğrattı.^{[16]Chang Jen-t'ang, s. 146.[9]Taşağıl, s. 20.}

Politikaları ve seferleri

Çin kaynaklarının genç, haşin ve ihtiraslı olarak betimlediği Kapgan Kağan'ın tüm politikası üç amaç etrafında toplanmaktadır:

1. En tehlikeli düşman olarak gördüğü ve tarımsal ürün haracı alabileceği Çin'i baskı altında tutmak

2. Çin hakimiyetinde yaşamakta olan Türkler'i ana yurda geri çekmek

3. Asya kıtasındaki bütün Türkleri Göktürk Kağanlığı siyasal çatısı altında toplamak.

Bu amaçlarla harekete geçen Kapgan Kağan, ağabeyinin yaptığı gibi Çin'i baskı altında tutmak için 693 yılından 695 yılına kadar Çin'e birçok akın yaptı. 695 yılında ise Çin'e elçi gönderip barış teklifinde bulundu. Ardından Çin ile Moğol kökenli Kitanlar'ın mücadelesinde Çin'i destekledi. 696 yılında Kitanlar'ı büyük bir yenilgiye uğratan Kapgan Kağan bunun karşılığında Çin'den büyük miktarda tarım aleti, tohum, demir ile 50 yıllık tutsaklık döneminde Çin'e sığınmış olan Türklerin iadesini istedi.

Bu durumda Tang Hanedanlığı, Türk kökenli Türgişler ve Kırgızlar ile bağlaşma yoluna gitti. Bu bağlaşmayı zamanında fark eden Kapgan Kağan, baş danışman Tonyukuk'un da katıldığı seferde 696-697 kışında Kırgızlar'ı kendi yurtları Yenisey Nehri kıyısında ani bir baskınla yenilgiye uğrattı. Kağanları öldürülen Kırgızlar, Göktürk hakimiyetine alındı. Ardından ağır koşullar ile ezilen Çin üzerine sefere çıkıldı. 698 yılında 100 bin çerilik ordusuyla Çin kentleri tahrip edildi. Wei eyaletine saldırdıktan sonra Ting eyaletini ele geçirdi. Chao ve Ting illerine girdi. Kendisi doğuda yani merkezde kalan Kapgan Kağan batının düzenlenmesi görevini Tonyukuk vesayetinde oğlu İnel Kağan ve yeğeni Bilge Kağan devretti. Çin'in 30 akınla vurulduğu 698 yılında Tonyukuk, Bilge Kağan ve İnel Kağan, Altay Dağları'nı ilk kez aşarak Çungarya Ovası'nda (kitabelerde Yarış) Bolçu Savaşı'nda Türgişler'i ağır bir yenilgiye uğrattı. Yaklaşık üç yıl süren ve 701 yılında tamamlanan akınla devletin sınırları İstemi Yabgu zamanında olduğu gibi Maveraünnehir'e dayandırıldı. Batı Türkistan Türkler'i yeniden Göktürk hâkimiyetine alındılar. Asya'daki bütün Türk boyları yüz yıl sonra Göktürk hakimiyetinde birleştirilmişti. 702 yılında bu kez Maveraünnehir'den gelerek Çin'in kuzeyinde koloniler kurmuş olan Soğdlular üzerine sefer yapıldı. Karşı çıkan Ong Tutuk komutasındaki 50,000 kişilik Çin ordusu dağıtıldı. 705 yılında gerçekleşen Ming Şa Savaşı'nda Çaça Sengün komutasındaki 80,000 kişilik Çin ordusunu çok ağır bir bozguna uğrattı. 712-713 yıllarında, Müslümanların Maveraünnehir'i fethi sırasında Maveraünnehir'deki müttefiklerini desteklemek ve Müslümanlar'ı Maveraünnehir'den atmak için Semerkant üzerine bir sefer düzenledi ve Emevîler ile bir dizi savaş yaptı ise de bu savaşları kağanlığın doğusunda Çin entrikaları nedeniyle çıkan boy ayaklanmaları yüzünden kaybetti. Bu arada sert yollarla Çik, Az, Dokuz Oğuz, Basmil gibi Türk boyları hakimiyet altına alındı. Ancak Kapgan Kağan'ın aşırı sertliği ve Çin politikaları sonucunda pek çok boy ayaklanmaları görüldü. Bunların en önemlisi Dokuz Oğuzlar'ın başlattığı ayaklanmadır. Bayırku Seferi'nde bu ayaklanmayı da sertlikle bastıran Kapgan Kağan, yanında az bir kişiyle Ötüken'e dönüşte ormanda Oğuz boylarından aralarında Çinli bir casusun da bulunduğu Bayırkular'ın ani pususunda 716 yılında öldürüldü.