Ötüken

Ötüken, Ötügen veya Ötüken Ormanı,^{[1]Koordinatörlüğü, TRT Yeni Medya Kanal. Türklerin tarihî başkenti: Ötüken - Avrasya'dan - Haber. TRT Avaz.} (Eski Türkçe: 𐰇𐱅𐰜𐰤:𐰖𐰃𐱁, Ötüken yış); Türklerin Orta Asya'daki kutsal başkentidir ve Moğollar tarafından da kutsal kabul edilir. Ormanlarla kaplı bir dağ olan "Ötüken Dağı" da eski Türkler tarafından kutsal kabul edilir. Çince kaynaklarda U-te-kien şeklinde geçtiği ve Çin kaynaklarında dağ ismi olarak geçen Tu-kin, Yü-tü-kiün ile ilişkili olabileceği belirtilmektedir.^{[2]V. Thomsen, Samlede Afhandlinger, III, Kopenhagen, 1922); Alm. trc. H. H. Schaeder, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (aus dem Dänischen in den 'Samlede Afhandlinger), Z D M G, XXV (Leipzig, 1924), 121-175; Türk. trc. Ragıp Hulusi (1926), Moğolistan'daki Türkçe kitâbeler} Ötügen (Ötüken) Türklerin yeryüzünde ilk var olduğu ve oradan Dünya'ya dağıldığı yerin adı olarak da kabul edilmektedir.^{[3]Eski Türk İnancı Üzerine Bir Özet, Saadettin Gömeç, Ankara Üniversitesi.} Teoman tarafından kurulan Büyük Hun Devleti'nin başkenti de Ötüken idi.^{[1]Koordinatörlüğü, TRT Yeni Medya Kanal. Türklerin tarihî başkenti: Ötüken - Avrasya'dan - Haber. TRT Avaz.}^{[4]Büyük Hun İmparatorluğu | Türktoyu. turktoyu.com.}^{[5]Ötüken | Genel Türk Tarihi | General Turkish History.}^{[6]ASYA HUN DEVLETİ (BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU) (M.Ö. 220 – M.S.216 ) — Dijital Hoca. www.dijitalhoca.com.tr.} Ayrıca Orhun Nehri kaynaklarını bu bölgeden alır ve Göktürk Kağanlığı'nın da başkenti yine bu yörede kurulmuştur.^{[7]Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Cilt-1, Sayfa 15)} İnanca göre bütün büyük devletlerin başkenti burada kurulmalı idi. Gerçekten de pek çok Türk Devleti biraz genişledikten sonra başkentlerini bu bölgeye taşımışlardır. Ötüken dağının Nama (Namı veya Namu)^{[8]Siberian Mythology - Nama, Namu.}^{[9]Altaic Etymology, Starling ("ńàme").} adında bir koruyucu ruhu vardı.

Ötüken eski Türklerin (Göktürk vb.) geleneksel inancı Tengricilikte Toprak Anaya verilen isimlerden biridir. Moğollarda Etugen, Itügen ya da Odigan gibi şekillerine de rastlanır. Ötüken-Kültü, Tengri-Kültü ile birlikte özellikle Göktürk Kağanlığı sırasında büyük önem kazanmıştır.

Köktürkler, Uygurlar ve Kırgızların merkezleri, uzun süre, kutsal kabul edilen, Ötüken ormanı olmuştur. Ötüken Ormanı'nın merkez olmasını ve buraya adeta kutsallığın verilmesi, Orhun Yazıtlarında da göze çarpmaktadır. Ötüken ormanı, adeta; dışarıdaki kötülüklere karşı, sığınılacak güvenli bir ev olarak tasvir edilir.^{[10]Erdem,KONUR,"Orhun Yazıtlarında Sosyal ve Siyasi Mesajlar ",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkezi}

Eski inanca göre, Toprak Ananın keyfi ağaçların durumundan belli olur. Eğer ağaçlar sağlıklı ve güçlü yetişiyor ve bol meyve veriyorlarsa, Toprak Ananın insanlardan memnun olduğuna inanılır. Toprak Anaya edilen bir dua, güçlü ve büyük bir ağaca doğru yöneltilir.

Ötüken, günümüz Moğolistan'ın Arhangay Eyaleti ve Övörhangay Eyaleti sınırları içerisinde yer almaktadır.^{[1]Koordinatörlüğü, TRT Yeni Medya Kanal. Türklerin tarihî başkenti: Ötüken - Avrasya'dan - Haber. TRT Avaz.}

Natıkay

Natıkay veya Natıgay - Türk ve Moğol mitolojisinde Toprak Tanrısı. Ötüken'in eşi olarak görülür. Çocukları, hayvanları ve bitkileri korur. Marko Polo'nun Seyahatnamesinde^{[11]The Travels of Marco Polo, Aldo Ricci, Luigi Foscolo Benedetto, Translated Into English from the Text of L.F. Benedetto} adı geçer.^{[12]Original Institutions of Self-Organization Among Mongols, Erjen Khamaganova, Indiana University, Bloomington, USA} Moğollar tarafından saygı gösterilen bir Tanrı olduğundan bahsedilir. Onun için keçeden ve kumaştan bir saygı alanı yapılırdı. Erkekler sağ, kadınlar sol ve çocuklar önüne dizilirdi.^{[13]Travels Of Marco Polo, Henry Yule - (London, J. Murray, 1871) Chapter LIII and Chapter XX}

Eski Kayıtlar

Bilge Kağan Yazıtı

Bilge Kağan, Orhun Yazıtları'nda Ötüken Dağı'nın 'Türk memleketinin yüreği' olarak önemini dile getirmiştir. Hatta yazıtlarda, Çinlilerin oyunlarına karşı koyup direnebilmek için "Ötüken Ormanı'ndan ayrılmayın." öğüdünü vermiştir.^{[14]Beyrek'in Vasiyeti, Doğan Kaya.} Ötüken şu an Rusya ve Moğolistan arasında bir yerde, yani Orhun Nehri'nin kaynaklarına yakındır.^{[15]Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Cilt-1, Sayfa 2)}

Divânu Lügati't-Türk

Kaşgarlı Mahmud, Divânu Lügati't-Türk'te; "اتوكان Ötüken" "Tataristan çöllerinde bir yer adı. Uygur iline yakındır."^{[16]TDK Divanü Lugati't-Türk veritabanı} şeklinde tanımlanmıştır. Ayrıca Kaşgarlı, çizdiği haritada, Basmıl bozkırlarının altında, "Feyafi-yi Tatar" (فإيافي تتار) Tatar bozkırlarını İli Nehri'nin sol tarafında (batısında) göstermiştir.

Çin Kaynaklarında

Ötüken (Eski Türkçe: , Ötüken yış,^{[17]Bilge kagan’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG.} Çince: 於都斤山,^{[18]Chou Kitabı, Kuzey Hanedanlar Tarihi} 都尉揵山,^{[19]Tang Kitabı} 烏德鞬山/乌德鞬山,^{[19]Tang Kitabı} 都斤山,^{[20]Sui Kitabı, Yeni Tang Kitabı, Tzu chih t'ung chien} 大斤山,^{[21]Kuzey Hanedanlar Tarihi, Sui Kitabı, Tzu chih t'ung chien} 郁督軍山/郁督军山; "Ötüken Ormanı", , Ötüken yer;^{[17]Bilge kagan’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG.} "Ötüken Yeri") adı verilen, ormanlarla kaplı bir dağ, eski Türkler için çok kutsal sayılır.

Benzer yer adları

Günümüzde Ötüken toponomisi ile ilgili Tıva Cumhuriyeti'nde Ödügen Tayga (orman) bulunmaktadır. Eskiden Türklerin yaşadığı yörelerden Buryatya'nın başkenti ise Ulan Ude olup Ude sözü aslında Öde olup anlamı da vakit, zaman anlamındadır. Köktürk Yazıtları'nda Ötüken ile birlikte orman ve orman halkı zikredilir. Ormanlık bölgedeki Türk halkını anlatmaktadır. Selenge ve Yenisey bölgesini ele geçiren Moğollar daha sonra ormanlık bölgedeki Türkleri tanımlamak için ormanlık bölge halkı anlamında Uranhay tabirini kullanmaya başlamışlardır. Ötüken ormanları Sayan Dağları ile Baykal gölü arası yani günümüzde Tıvalar, Tofalar, Duhalar, Dolganlar, Duhalar, Hoton Türkleri ve Soyotların yaşadığı yerlerdir.

Ayrıca bakınız

Etügen