Güney Azerice

Güney Azerice, Güney Azerbaycanca, Güney Azerbaycan Türkçesi veya İran Türkçesi (آذربایجان دیلی‎, Azərbaycan dili; آذربایجانجا‎, Azərbaycanca; تۆرکجه, Türkcə), Türk dillerinin Oğuz koluna bağlı, ağırlıklı olarak İran'ın Azerbaycan bölgesinde yaşayan Güney Azerbaycanlılar tarafından kullanılan bir değişke.^{[1]Azerbaijani, South.} Değişke, Azerbaycanca makrodilinin bir üyesi olarak ele alınır.^{[2]Ethnologue. 10 Mart 2015.} İran'da konuşurları tarafından Türkçe olarak adlandırılır.

Azerbaycan Cumhuriyeti'nde kullanılan ve standart Azericenin (Bakü ağzı) temel aldığı Kuzey Azerice ile Güney Azerice arasında çeşitli farklar mevcuttur. Güney Azerice için Tebriz'de konuşulan lehçe norm oluşturmaktadır.^{[3]Mokari, Payam Ghaffarvand. Azerbaijani. Ağustos 2017, s. 207-212.} Azericenin kuzey ve güney lehçeleri arasındaki farklar dilbilgisel, sessel veya anlamsal olabilir. Ayrıca Güney Azerice, Fars-Arap alfabesini baz alan bir yazı ile yazılmaktadır.

Güney Azerice, "tükenme tehlikesi altında olmayan " grubunda sınıflandırılmıştır.^{[4]Glottolog 4.3 - South Azerbaijani.}

Sınıflandırma

Glottologa göre Güney Azerbaycanca, Kuzey Azerbaycanca ile birlikte "Modern Azerbaycanca" (Modern Azeric) grubunda yer alır ve bu grup İran'da konuşulmuş ölü Salçukçayla Orta Oğuz dilleri içerisinde sınıflandırılır. Bu bağlamda Oğuz, dolayısıyla da Şaz Türkçesi ve Türkî dillerin içerisinde bulunur.^{[4]Glottolog 4.3 - South Azerbaijani.} Azerbaycanca ve ilgili değişkeleri Batı Oğuz dilleri altında sınıflandıran kaynaklar da mevcuttur.^{[5]Johanson, Lars. The Turkic Languages. Routledge, 29 Nisan 2015.}

Glottolog; Güney Azerbaycanca lehçelerini Afşar, Aynallu, Baharlı, Bayat, Dergez, Gelugah, Kars, Kerkük, Lütfabad, Mukaddem, Nafar, Pişagçi, Kaçar, Karagözlü, Şahseven, Sungur, Tebriz ve Zencan olarak belirtir.^{[4]Glottolog 4.3 - South Azerbaijani.}

Coğrafi dağılım ve nüfus

Ethnologuea göre dünyada toplam 16.913.280 Güney Azerice (Güney Azerbaycancası) konuşuru bulunmakta olup, bu bireylerin (2010 verilerine göre) yaklaşık 15,5 milyonu İran'da yaşamaktadır. Etnik açıdan İran Azerbaycanlı nüfusu ise yaklaşık 19 milyon kişidir. Güney Azerbaycanlıları Farsça da kullanmaktadır. Güney Azerice İran'ın kuzeybatı bölgelerinde Ermeni ve Farslar tarafından ikinci dil olarak kullanımı da bildirilmiştir.^{[2]Ethnologue. 10 Mart 2015.}

Dilbilgisi

Güney Azerice, Farsçadan ödünçleme son ekler de ihtiva eder. Bu son ekler arasında -baz (uğraş belirtici; örn. gumarbaz), ‑saz (yapıcı, tamir edici; örn. sahatsaz), ‑dar (sahipleştirici; örn. puldar) gibi örnekler yer alır. Ön ek olarak yerli ‑sIz ve ‑lI son ekleri ile aynı işlevde kullanılan ba‑ (ismi sıfatlaştırır; örn. baədəb) ve bi- (olumsuzluk eki; örn. bisavad) yapılarını da içerir.^{[6]AfBo: A world-wide survey of affix borrowing -.}

Fonoloji

Ünlüler

Tebriz'de konuşulan Azerice ağzında 9 ünlü tespit edilmiştir. Bu ağızda Türkçedekine benzer bir ünlü uyumu vardır. Örneğin Yardım:IPA|[diʃ-lær] (diş-ler) ve Yardım:IPA|[ɑlmɑ-lɑr] (elma-lar) örneklerinde yer aldığı üzere Türkçeye paralel -ler/-lar çoğul ekleri kelime kökünde kalın veya ince ünlülerin bulunmasına göre şekil almaktadır. Buna karşın diğer Azeri ağızları ve Türkçede gözlemlenmeyen, açık hecelerde yuvarlak ünlü uyumunun var olmaması ve eklerin [e] sesine dönüşmesi Tebriz ağzında tespit edilmiştir. Örneğin normalde Yardım:IPA|[ɑɣɯz] (ağız), Yardım:IPA|[ɑɣz-ɯn] (ağzın) olarak çekimlenirken, bu değişkede Yardım:IPA|[ɑɣɯz] (ağız), Yardım:IPA|[ɑɣz-e] (ağze) olarak çekimlenmektedir.^{[7]Tabrizi Azeri. Yaz 2015.}

Bir ünlü ve bir ünsüzden oluşan hecelerin silinmesi ve önce gelen ünlünün uzatılması Tebriz Azericesinin bir özelliğidir. Örneğin "Geliyorum" anlamına gelen Yardım:IPA|[ɟ͡ʝæliɾæm] ifadesi bu ağızda Yardım:IPA|[ɟ͡ʝæːɾæm]'e dönüşür. Türkiye Türkçesinde yer alan Halil isminin Tebriz muadili olan Yardım:IPA|[xælil] kelimesi de Yardım:IPA|[xæːl] olarak telaffuz edilir.^{[7]Tabrizi Azeri. Yaz 2015.}

Yazı

Güney Azericenin yazımı için belirlenmiş bir standart bulunmamakla birlikte, değişke genellikle basılı kaynaklarda Fars-Arap harfli bir yazı sistemi ile kullanılmaktadır. Buna karşın Latin harflerini esas alan İngiliz, Kuzey Türk veya Türk alfabeleri bilgisayar merkezli iletişimde (örneğin mesajlaşmada) kullanılır.^{[7]Tabrizi Azeri. Yaz 2015.}

Metin örneği

Aşağıda, Ezop'un Kuzey Rüzgarı ile Güneş öyküsünün (Ezop Masalları PE 46) fonetik transkripsiyonu ve Arap harfli Azerice çevirisi verilmiştir.^{[3]Mokari, Payam Ghaffarvand. Azerbaijani. Ağustos 2017, s. 207-212.}