Fatma Sultan (III. Ahmed'in kızı)

Fatma Sultan (22 Eylül 1704 - 4 Ocak 1733) III. Ahmed ile Emetullah Kadın'ın kızı. Nevşehirli Ibrahim Paşa'nın eşi.

İlk yılları

Fatma Sultan, 22 Eylül 1704 tarihinde Topkapı Sarayı'nda dünyaya geldi. Babası Sultan III. Ahmed, annesi ise Emetullah Kadın'dır.^{[1]D.A. Alderson, The Structure of the Ottoman Dynasty adlı eserinde Fatma Sultan'ın annesinin, III. Ahmed'in diğer eşlerinden Ayşe Mihri Behri Kadın olduğunu belirtse de bu bilgi genel kabul görmemektedir.} Babasının ilk doğan çocuğu, en büyük kızı ve aynı zamanda en sevdiği evladıydı.^{[2]Topal. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa Nusretnâme: Tahlil ve Metin (1106-1133/1695-1721). 2001, s. 668.} Uzun, siyah saçları ve koyu renk gözleri vardı.

İlk evlilik

1709 yılında henüz beş yaşındayken babası III. Ahmed onu Silahdar Dâmad Ali Paşa ile nişanladı.^{[3]Sancar. Ottoman Women: Myth and Reality. Light, Incorporated, 2007, s. 128.} Düğün törenleri 11-16 Mayıs 1709 tarihleri arasında Topkapı Sarayı'nda gerçekleştirildi. Bu süreçte Ali Paşa'ya vezirlik ve sadaret kaymakamlığı rütbeleri verildi. 16 Mayıs günü Fatma Sultan, Topkapı Sarayı'ndan alınarak düğün için kendisine tahsis edilen Eyüp'teki Valide Sultan Sarayı'na götürüldü. Düğün kutlamaları 20 Mayıs'a kadar devam etti.

Silahdar Ali Paşa, 1713 yılında sadrazamlığa yükseldi. Ancak Fatma Sultan henüz on iki yaşındayken, 1716 yılında Petrovaradin Muharebesi'nde öldü.^{[4]Akçetin. Living the Good Life: Consumption in the Qing and Ottoman Empires of the Eighteenth Century. BRILL, 20 Ekim 2017, s. 414–15.}

İkinci Evliliği ve Lale Devri

1717 yılında Fatma Sultan henüz on üç yaşındayken, babası III. Ahmed onun Nevşehirli Dâmad İbrahim Paşa ile evlenmesini kararlaştırdı. Bu evlilik vesilesiyle İbrahim Paşa, 22 Şubat 1717 tarihinde padişahtan hilat aldı. Düğün, 22 Şubat 1717'de Edirne'de gerçekleştirildi. İbrahim Paşa o sırada yaklaşık elli yedi yaşındaydı yani Fatma Sultan'ın babası III. Ahmed'den daha yaşlıydı ve evlenebilmek için ilk eşinden boşanmıştı. Fatma Sultan'ın yaşının çok küçük olması nedeniyle evlilik ancak birkaç yıl sonra fiilen başladı. Bu evlilikten yaklaşık bir yıl sonra, İbrahim Paşa 9 Mayıs 1718'de sadrazamlık makamına getirildi.

Aralarındaki yaş farkına rağmen bu evlilik oldukça mutlu geçti. İbrahim Paşa eşine çok aşıktı ve onun her isteğini yerine getirmekten mutluluk duyuyordu; Fatma Sultan ise eşini inanılmaz derecede kıskanmasıyla tanınırdı ve sürekli babasına, kocasının kendisine sadık olup olmadığını sorardı.

1724 yılına gelindiğinde İbrahim Paşa ve Fatma Sultan'ın farklı bölgelerde birçok sarayı bulunuyordu. 1717'deki evliliklerinin ardından, Topkapı Sarayı'nın kara surları üzerinde yer alan ve Alay Köşkü'nün karşısında bulunan uzun süre birçok sadrazama ev sahipliği yapmış olan saray, İbrahim Paşa ve Fatma Sultan'ın çevredeki diğer sarayları da mülklerine katması, bunları restore edip yeniden inşa etmesiyle anıtsal bir komplekse dönüştü.

İbrahim Paşa, Fatma Sultan'a olan özlemini yazdığı bir şiirle dile getirmiştir. Paşa bu aşkı ve üzüntüyü şu dizelerle açıklar:

“Ömrümün tacı! Gözümün nuru! Acı gözyaşları içinde boğuluyorum.”

Fatma Sultan'ın, yönetimi tamamen kocasına bırakan babası üzerinde de sadrazam olan kocası üzerinde de büyük bir siyasi nüfuza sahipti. Bazı kaynaklar onu Lale Devri'nin son dönemindeki asıl hükümdar olarak kabul eder. Sıklıkla yabancı elçiler ile babası veya kocası arasında bir arabulucu rolü üstlenmiştir. Bir Fransız elçisi, padişah ve sadrazam ile görüşebilmenin tek yolunun önce Fatma Sultan'ın rızasını kazanmak olduğundan şikayet etmiştir.

Fransız taraftarı bir politika izleyen Fatma Sultan, birkaç kez onlar adına devreye girdi. Hapisteki bir Fransız konsolosunun serbest bırakılmasını sağladı; konsolos da buna karşılık kendisine üç adet elmas düğme hediye etti. Ayrıca saraya, moda da dahil olmak üzere bazı Fransız adetlerini ve davranışlarını tanıttı. 1728-1741 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nda Fransız büyükelçiliği yapan Marquis de Villeneuve'e, 1735-1739 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşı sırasında Fransız çıkarlarına hizmet edecek bir Osmanlı politikası yürütülmesi konusunda yardım ettiği söylenir.

Kendisi, Osmanlı İmparatorluğu'nun gerçekten nüfuz sahibi son sultanı olarak kabul edilmektedir.

Çift, Sultan III. Ahmed'in saltanatıyla özdeşleşen ve saray ihtişamıyla karakterize edilen Lale Devri'nde birkaç yıl boyunca birlikte yaşadı. İki oğlan ve iki kız olmak üzere dört çocukları oldu.

Fatma Sultan, yaklaşık yetmiş yaşındaki eşi İbrahim Paşa'nın, babası Sultan Ahmed'in tahttan indirilmesine yol açan Patrona Halil ayaklanması sırasında öldürülmesiyle 1730 yılında dul kaldı. Fatma Sultan bu sırada yirmi altı yaşındaydı.

İsyandan ve kuzeni I. Mahmud'un tahta çıkmasından sonra, Fatma Sultan'ın babasını yeniden tahta oturtmak için harekete geçebileceğinden endişe eden I. Mahmud, onun tüm mal varlığına ve servetine el koyarak kendisini annesi Emetullah Kadın ile birlikte Eski Saray'a sürgüne gönderdi.

Çocukları

Fatma Sultan'ın Nevşehirli Dâmad İbrahim Paşa ile olan ikinci evliliğinden iki oğlu ve iki kızı olmuştur:^{[5]D.A. Alderson, The Structure of the Ottoman Dynasty, "Ahmed III" bölümü}

• Sultanzade Mehmed Paşa (1718? - 16 Haziran 1778)

• Sultanzade Genç Mehmed Bey (Mart 1723 - 1737)

• Fatma Hanımsultan (? - 1765). Mehmed Bey adında bir oğlu olmuş; bu oğlu III. Ahmed'in bir diğer kızı olan Saliha Sultan'ın kızı Hatice Hanımsultan ile evlenmiştir.

• Hibetullah Hanımsultan (? - 1774)

Hayır İşleri

Fatma Sultan, 1727 yılında İbrahim Paşa Sarayı'nın yakınında kendi adını taşıyan bir çeşme yaptırdı. 1728 yılında ise Üsküdar'daki Valide-i Cedid Camii yakınında başka bir çeşme daha inşa ettirdi. Hayatı boyunca başkentte, babasından kendisine mülk olarak verilen gayrimenkulleri bağışlayarak çeşitli vakıflar kurdu.

Ayrıca İstanbul'un Eminönü semtinde "Fatma Sultan Camii" olarak bilinen bir cami yaptırdı. Nevşehirli İbrahim Paşa bu mescidin yakınında bir saray inşa ettirirken, Fatma Sultan buradaki mescidin harap olduğunu görüp sarayının arazisinden de biraz yer ilave ederek büyük bir cami inşa ettirmiştir.^{[6]FATMA SULTAN CAMİİ İstanbul Bâbıâli'de XVIII. yüzyılda yaptırılan cami.} Cami 1859-1925 yılları arasında Gümüşhanevî Dergâhı olarak kullanıldı ve 1957 yılında Adnan Menderes hükumeti devrinde yıktırıldı.

Ölümü

Fatma Sultan, 1733 yılının Mayıs ayında yirmi sekiz yaşında öldü. Cenazesi İstanbul'da, Yeni Cami'de bulunan Turhan Sultan Türbesi'ne defnedildi.

Popüler Kültürdeki Yeri

• 2012 yapımı Türk tarihî televizyon dizisi Bir Zamanlar Osmanlı: Kıyam'da Fatma Sultan, Türk oyuncu Leyla Göksun tarafından canlandırılmıştır.