Cemiyet-i Müderrisin

Cemiyet-i Müderrisîn, 15 Şubat 1919'da dönemin önde gelen din ve öğretim üyeleri tarafından kurulmuş olan dinî bir dernektir.

Kuruluş amacı

Medreselerin hocaları, İslam ilahiyatıyla ilgilenenler ve "İslam'ın yücelmesi"nin gereklerine inanmış gönüllülerden oluşan bu cemiyet, eğitim yöntemlerini uygulayarak Müslümanlara ilim ve İslam'ı sevdirmeyi, öğrenmeye teşvik etmeyi, İslam konusunda yeterli bilgisi olan ve çağın ihtiyaçlarını bilip anlayabilecek derecede fen bilimleriyle uğraşan öğrenciler yetiştirmeyi ve onların maddî ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlamıştır.^{[1]Kemâl Gurulkan, Köprü Dergisi, Güz 2000, 72.sayı.}

26 Eylül 1919 tarihli beyannâmesi

Cemiyetin kuruluş amacında siyaset yapmak bulunmamakla beraber siyasi partilere üye olabilecekleri belirtilmişti. Ülke içerisinde gelişen olaylar sonucu cemiyetin kuruluş beyannâmesinde yer alan siyasetle uğraşmama kararına uyulmadı. İkdam Gazetesi'nin 26 Eylül 1919 beyannâmeli nüshasında Kuvâ-yi Milliyeciler aleyhinde ağır ifadeler ve hakaretler içeren bir bildiri yayınlanmıştı.^{[2]Milli Mücadele Başlarken. 1919.}^{[3]Millî Mücâdele Dönemi Beyannâmeleri ve Basını. 1990.}

Cemiyet-i Müderrisîn'in siyaset yapmama kararı bu bildiri ile delinmişti. Siyaset sahnesinde adını duyurduğu ve bağlılık bildirgesi olarak nitelendirilen bu beyannâmeden sonra Said Nursî ve M. Tâhir Efendi gibi üyelerin de aralarında bulunduğu bazı üyeler istifa etmiştir.^{[4]Mahfel, 1340 Ca., Sayı: 19} Daha sonra Kasım 1919'da genel kurula giden cemiyet, adını Teâlî-i İslâm Cemiyeti olarak değiştirerek faaliyetlerini ağırlıklı olarak siyasal alanda sürdürmüştür.^{[5]İkdam, 25 Teşrinisânî 1335, No: 8185}

Teâlî-i İslâm Cemiyeti dönemi

Din ve devlet ayrılığına taraftar olmadan teolojik, ahlaki ve sosyal yollarla siyasi hayata etkide bulunmaya çalışmış, Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nı desteklemiş ve Anadolu hareketine cephe almıştır. Merkezi İstanbul'da bulunan bu cemiyet Konya ve civarında yoğun faaliyet göstermiştir.

19 Şubat 1919'da kurulan Müderrisîn Cemiyeti'nin 24 Kasım 1919'da genel kurul toplantısındaki karar gereğince Teâlî-i İslâm Cemiyeti ismini aldı ve Mustafa Sabri Efendi'nin şeyhülislam olması üzerine başkanlığa İskilipli Mehmed Âtıf Hoca getirildi. Cemiyet, ilk olarak İzmir'in Yunanlar tarafından işgalini protesto eden ve yeni bir tehlike olarak ortaya çıkan Bolşevizm'e ve işgal kuvvetlerine karşı beyannameler yayımladı.^{[6]TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 22, sayfa: 583} Anadolu'nun çeşitli yerlerinde şubeleri açıldı. Teâlî-i İslâm Cemiyeti'nin Konya şubesi 1920 tarihli TBMM seçimlerine katılmak istemişlerdir. Mustafa Kemal Paşa ise bunda bir mahzur görmemiştir.^{[7]Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasal Partiler Cilt 2, Sayfa:384-385}

İstanbul hükûmetinin baskıları sonucu meşihat makamınca hazırlanıp Teâlî-i İslâm Cemiyeti adına Millî Mücadele aleyhinde dağıtılan bir beyannâme cemiyeti töhmet altında bıraktı. Böyle bir beyannamenin hazırlandığını öğrenen Tâhir'ül Mevlevî, İskilipli Mehmed Âtıf Hoca ve diğer bazı üyeler buna tepki gösterdiler. Yapılan müzakerede Mustafa Sabri Efendi'nin damadı Bergamalı Zeki Efendi cemiyetin beyannâmeyi kabul etmesini, aksi durumda vatana hıyanet sayılacağını söyledi, ancak beyannamenin aleyhinde olanların daha güçlü olduğunu görünce kabul edilse de edilmese de hükûmetin bu beyannâmeyi Anadolu'ya göndereceğini söyledi. Bu yoğun baskı altında yapılan oylamada kabul ve red oylarının eşit gelmesi üzerine o sırada başkan olan İskilipli Mehmed Âtıf Hoca'nın olumsuz oy vermesiyle beyannâme usulen reddedildi; buna rağmen mühürsüz ve imzasız olarak Yunan uçaklarından Anadolu üzerine atıldı.^{[8]TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 40, sayfa: 207}

Kurucular Kurulu

Fâtih dersi'âmlarından Abdülfettah
Fâtih dersi'âmlarından Geyveli İbrâhim Hakkı
Fâtih dersi'âmlarından İskilipli Mehmed Âtıf
Bâyezîd dersi'âmlarından Ermenekli Mustafa Safvet

Yönetim Kurulu

Başkan: Fâtih Dersi'âmlarından Mustafa Sabri Efendi.
Başkan Yardımcısı: Dârü'l-Hilâfeti'l-İbtidâ-i Dâhil Medreseleri Umum Müdürü İskilipli Mehmed Âtıf Efendi.
Genel Sekreter: Dârü'l-Hilâfeti'l-Âliyye İbtidâ-i Dâhil Medreseleri Osmanlı Edebiyatı Müderrisi Ermenekli Mustafa Safvet Efendi.

Üyeler

Dârü'l-Hikmeti'l-İslâmiye a'zâsından Eşref Efendizâde Şevketî
Dârü'l-Hikmeti'l-İslâmiye a'zâsından Sa'îd Nursî
Fâtih Dersi'âmlarından Düzceli Zâhid
Dârü'l-Hilâfeti'l-Aliyye Sahn Medreseleri Fıkıh Müderrislerinden Seydişehirli Hasan Fehmi
Dârü'l-Hilâfeti'l-Aliyye İbtidâ-i Dâhil Medreseleri Mantık Müderrisi Manisalı Mustafa
Fâtih Dersi'âmlarından Âsitâneli Hâfız Abdullah
Dersi'âm Sinoplu Mehmed Emîn Efendi
Süleyman Hilmi Tunahan (Genel Sekreter)

Mustafa Sabri Efendi'nin Dâmâd Ferid kabinesinde şeyhülislam olarak görev alması üzerine boşalan başkanlığa İskilipli Mehmed Âtıf seçilmiştir.