Bumin

Bumin Kağan (Eski Türkçe: 𐰉𐰆𐰢𐰣:𐰴𐰍𐰣, Bumïn Kagan^{[1]Kultegin’s Memorial Complex, TÜRİK BITIG.}) veya İllig Kağan (伊利可汗, Pinyin: yīlì kěhàn, Wade-Giles: i-li k'o-han), Göktürk Kağanlığı'nın (MS 552) kurucusudur.^[2]pdfdergi.

Bumin, Aşina Tuvu’nun (吐務 / 吐务) en büyük oğluydu.^{[3]Ouyang Xiu et al., New Book of Tang} Göktürkler, Bumin Kağan'ın önderliğinde Rouran Kağanlığı'na bağlı bir boy olarak varlıklarını sürdürüyordu.^{[4]馬長壽, 《突厥人和突厥汗國》, 上海人民出版社, 1957, (Ma Zhangshou, Tujue ve Tujue Khaganate), pp. 10-11.[5]陳豐祥, 余英時, 《中國通史》, 五南圖書出版股份有限公司, 2002, (Chen Fengxiang, Yu Yingshi, General history of China), p. 155.[6]Gao Yang, "The Origin of the Turks and the Turkish Khanate", X. Türk Tarih Kongresi: Ankara 22 - 26 Eylül 1986, Kongreye Sunulan Bildiriler, V. Cilt, Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 731.. Kenan Matbaası, 1986.[7]Burhan Oğuz, Türkiye halkının kültür kökenleri: Giriş, beslenme teknikleri, İstanbul Matbaası, 1976, p. 147. «Demirci köle» olmaktan kurtulup reisleri Bumin'e} 552 yılında Juan-junları yaptığı bir baskınla mağlup ederek, onların devletini ortadan kaldırdı ve böylece Gök-Türk devletini kurarak bağımsızlığını ilan etti.^{[8]Taşağıl, Ahmet. Bilge Kağan'ın Vasiyeti. Bilge Kültür Sanat, 2024, s. 6.} Bununla birlikte, Çin kaynaklarında, Bumin Kağan’ın Rouran Kağanlığı'nda "Tumen" (, , on binlik birliğin komutanı^{[9]"Tumen" is used for expressing 10,000 and "Bum" is used for expressing 100,000 in Secret History of the Mongols, Larry Moses, "Legend by the numbers: The Symbolism of Numbers in the 'Secret History of the Mongols'", Asian folklore studies, Vol. 55-56, Nanzan University Institute of Anthropology, 1996, p. 95.}) unvanıyla anıldığı da belirtilmektedir.^{[10]Beckwith, Christopher I.. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton University Press, 16 Mart 2009, s. 387, 390.}

Yaşamı

Bumin, Cücenlerin (Juan Juan ya da Rouran) egemenliği altında,^{[11]M. Çağatay Uluçay, Tarih ansiklopedisi: ilk ve orta dereceli okullar için, Bateş yayınları, 1979, s.165.} kimi araştırmacılara göre federatif bir surette yaşayan^{[12]A. Taşağıl, Gök-Türkler, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, cilt:1, s.16-18.[13]Melek Tekin, Türk tarihi ansiklopedisi, Milliyet Yayınları, 1991.} Türk grubun reisiydi. Bilahare Tumen ("土門" / "土门", "onbin başı") unvanı verilmiştir. Çin'de 534 yılında hüküm sürmeye başlayan Batı Vey Hanedanı (Tabgaç) devleti^{[14]A History of Russia, Central Asia and Mongolia.} nin sınırlarını istila edip yağmalamış^{[15]Chou Kitabı, Çince: 每歲河冰合後，突厥即來寇掠, Türkçe: her yıl Sarı Nehir buzlanınca Türkler hemen istila gelir ve yağmalarlar} ve henüz Çin'le hiç temas olmadığı 542 yılında^{[16]Kahar Barat, The Uygur-Turkic biography of the seventh-century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang, ninth and tenth chapters, Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies, 2000, ISBN 978-0-933070-46-2, p. 313. where they had no Chinese contact at all.} Sarı Irmak yakınlarında görünmüştür.^{[17]Türk Milli Kültürü. 1977.}

545 yılında Batı Vey başbakanı Yü-wen T'ai'nin ticarî ilişkiler başlatmak için Chiu-ch'üanlı bir Soğd olan An No-P'an-t'o (An Nuopanto, Nanai-Banda, aslen Buharalı^{[18]Shing Müller, "Sogdian in China um 600 n. Chr. Archäologische Zeugnisse eines Lebens zwischen Assimilation und Identitätsbewahrung", NOAG, Vol. 183-184, 2008. p. 123.})'yu elçi olarak göndermesiyle^{[19]Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien[20]Essays on Tʻang Society: The Interplay of Social, Political and Economic Forces.} Batı Vey ile ilk temas kurulmuş oldu.^{[21]Denis Sinor, Inner Asia: history-civilization-languages : a syllabus, Routledge, 1997, ISBN 978-0-7007-0380-7, p. 26. Contacts had already begun in 545 A.D. between the so-called "blacksmith-slave" Türk and certain of the small petty kingdom of north China[22]John Curtis Perry, Bardwell L. Smith, Essays on T'ang society: the interplay of social, political and economic forces, Brill Archive, 1976, p. 66.} Ertesi yıl Bumin Batı Vey'e elçi gönderip haraç olarak eşyalar verdi.^{[23]Chou Kitabı Cilt 50.[24]Kuzey Tarihi, .}

546 yılında Cücenlere karşı çıkmış olan Tielelerin (ya da Töleslerin) ayaklanmasını bastırdı ve onları itaat altına aldı.^{[25]A.Taşağıl:Gök-Türkler Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek kurumu, cilt:1, s. 16-18.} Cücen kağanının kızıyla evlenme talebinde bulundu. Ancak, Çin kronik kitaplarına göre Cücen kağanı A-na-kuei (Anahuan), Bumin'e elçi göndererek Senin gibi demirci bir kölem benim kızımı hangi cesaret ve cür'etle nasıl isteyebilir?^{[26]Türkoğlu Gök Alp, Sınırlandırılmış Türk tarihi, Sevinç Matbaası, 1976, s. 125.} sözünü iletti. Böylece bu isteği kabaca reddedildi.^{[13]Melek Tekin, Türk tarihi ansiklopedisi, Milliyet Yayınları, 1991.[27]Meydan Larousse, Büyük Lügat ve Ansiklopedi, "Göktürkler" maddesi, cilt:8.} Bumin öfkelenip elçisini öldürdü.Tarihsel Çin kaynaklarından aktarılan bu ifade üzerine Göktürkler'in Cücenlerin egemenliği altında çalışan "demirci köleler" (, Pinyin: duànnú, Wade-Giles: tuan-nu)^{[28]馬長壽, 《突厥人和突厥汗國》, 上海人民出版社, 1957, Ma Zhangshou, Tujue ve Tujue Kağanlığı, s. 10-11, "鍛奴"的突厥部落集团 "Demirci Köle" Türk Kabile Grubu, 突厥的鍛工主耍是以奴隸的身分爲柔然奴隸主汗庭服務的 Türk demircinin büyük bir çoğunluğu köle sıfatıyla Cücen Kağanı'nın sarayına hizmet etmekteydi.)[29]陳豐祥, 余英時, 《中國通史》, 五南圖書出版股份有限公司, 2002, ISBN 978-957-11-2881-8, p. 155 (因突厥人工於鍛鐵,故世為柔然「鍛奴」。(Tujueler demir dövmeyi işlediler, o yüzden Cucenler için "demirci köle" oldu)[30]Gao Yang, "The Origin of the Turks and the Turkish Khanate", X. Türk Tarih Kongresi: Ankara 22 - 26 Eylül 1986, Kongreye Sunulan Bildiriler, V. Cilt, Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 731.[7]Burhan Oğuz, Türkiye halkının kültür kökenleri: Giriş, beslenme teknikleri, İstanbul Matbaası, 1976, p. 147. «Demirci köle» olmaktan kurtulup reisleri Bumin'e} olarak aktarılmaktadır. Kimi araştırmacılar bunun Cücen'in kölelik sistemiyle ilişkilendirmiştir.^{[31]林擀, 《突厥史/中国古代北方民族史丛书》, 内蒙古人民出版社, (Lingan, Tujue Tarihi / Çin Eski Cağ Kuzey Halklar Tarihi Serisi, İç Moğolistan Halk Yayınları) 1988, p. 24. 同时·由于突肤原先是柔然奴隶主政权的种族奴隶} Kimi araştırmacılar bunun Cücen toplumuna has 'vassallık' sistemi olabileceğini iddia etmiştir.^{[32]Larry W. Moses, "Relations with the Inner Asian Barbarian", ed. John Curtis Perry, Bardwell L. Smith, Essays on Tʻang society: the interplay of social, political and economic forces, Brill Archive, 1976, ISBN 978-90-04-04761-7, p. 65. Slave' probably meant vassalage to the Juan Juan confederation of Mongolia, whom they served in battle by providing iron weapons, and also marching with qaghan's armies.} Denis Sinor'a göre, A-na-kuei'nin bu kibirli ifadesi Türklerin demircilik sanatlarında uzmanlaşmış olduğunu göstermek için yeterli kanıttır.^{[21]Denis Sinor, Inner Asia: history-civilization-languages : a syllabus, Routledge, 1997, ISBN 978-0-7007-0380-7, p. 26. Contacts had already begun in 545 A.D. between the so-called "blacksmith-slave" Türk and certain of the small petty kingdom of north China[33]Denis Sinor, ibid, p. 101. Beyond A-na-kui's disdainful referance to his "blaksmith slaves" there is ample evidence ot show that the Türks were indeed specializing in metallurgy, though it is difficult to establish whether they were miners or rather blacksmiths.}

Bumin bu olay üzerine Cücenlerle tüm irtibatını derhal kesti.^{[34]Christopher I. Beckwith, Empires of the Silk Road: a history of Central Eurasia from the Bronze Age to the present, Princeton University Press, 2009, ISBN 978-0-691-13589-2, s.9. (You are my blacksmith slave. How dare you utter these words?)} Bazı kaynaklarda Bumin'in Cücen hükümdarının kızını böyle bir cevap alacağını bildiği için bilerek istediği ve bunu savaş nedeni sayacağı iddia edilmektedir. Ayrıca henüz erken olduğunu düşünerek vassalmış gibi görünmek için demirden boyunduruğu Cücen hükümdarına göndermiş olduğu söylenmektedir.^{[35]ERGENEKON : Şor Türkleri.[36]TURKKAGANBLGE.}

Kağan oluşu

Haziran 551'de Prenses Changle ile evlenmek suretiyle Batı Vey Hanedanlığı ile akrabalık kurdu. Ocak 552'de Huai-huang'ın ("Altı Kasaba"nın biri, bugünkü Ho-pei eyaleti chang-pei ili) kuzeyinde Cücenlere ağır ve ani bir darbe vurarak bu devleti ortadan kaldırdı. Cücen Kağanı A-na-kuei intihar etti.^{[13]Melek Tekin, Türk tarihi ansiklopedisi, Milliyet Yayınları, 1991.[23]Chou Kitabı Cilt 50.} Böylece Bumin, uzun süre bağlı kaldıkları bu federasyonu çökertti ve Ötüken merkezli Göktürk Kağanlığı'nı kurdu.^{[27]Meydan Larousse, Büyük Lügat ve Ansiklopedi, "Göktürkler" maddesi, cilt:8.}

Bumin bu büyük başarıları üzerine "İllig Kağan" (Devlet sahibi kağan) unvanı aldı. Devletinin batı kanadının yönetimini ve genişletilmesi işini küçük kardeşi İstemi Yabgu'ya verdi. İstemi göreceli olarak Bumin'in egemenliğine tabi idi. Bağımsız devleti kurduğu yıl olan 552'de ya da 553'te öldüğü düşünülmektedir.^{[37]The History of the Mongol Conquests.} Yerine oğlu İssik Kağan (Keluo / K'o-lo) geçti. Ertesi yıl İssik Kağan hayatını kaybedince yerine Mukan Kağan geçmiştir.^{[27]Meydan Larousse, Büyük Lügat ve Ansiklopedi, "Göktürkler" maddesi, cilt:8.[38]Hasan Celal Güzel, Ali Birinci, Genel Türk Tarihi, cilt 1, Yeni Türkiye, 2002.[39]İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, Ayyıldız matbaası, Ankara, 1977, s.78-80.}

Kül Tigin yazıtları

Moğolistan'da Orhun nehri yakınlarında bulunan Kül Tigin Yazıtı'nın doğu yüzünde; "Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutuvermiş, düzenleyi vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu salarak dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar, batıda Demir Kapı'ya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilâtsız Göktürk öylece oturuyormuş." şeklinde Bumin Kağan'dan bahsedilmektedir.^{[40]Kül Tigin Yazıtı Çevirisi (Okuma Metni).[41]Islamic Central Asia: An Anthology of Historical Sources.}