Bakırköy Baruthanesi

Bakırköy Baruthanesi (Baruthane-i Âmire, İstanbul Baruthanesi, Âsitâne-i Saadet Baruthanesi), İstanbul'da Bakırköy ilçesinde bulunan tarihî baruthane tesisi.

1701 yılından itibaren barut üretimi yapılan tesisin 1 numaralı cephanelik yapısı Bakırköy Belediyesi tarafından 1993'te Yunus Emre Kültür Merkezi'ne dönüştürülmüştür. Tesisin içine 1917'de inşa edilmiş olan İspirtohane, 2000'de müzik okulu ve kültür merkezi olarak yine Bakırköy Belediyesi tarafından hizmete açılmıştır. Günümüze ulaşabilmiş diğer cephanelik yapıları, sahil bölgesinde bulunan nöbet kulesi, çeşme ile Hünkâr Köşküdür (Baruthana Kulesi). Bu yapılar İBB Miras tarafından restore edilerek 2024'te kütüphane, müze gibi kültürel birimler içeren kamusal bir yaşam alanına dönüşmüştür.

Tarihçe

Şehremini semtindeki baruthanenin Eylül 1698'de patlaması üzerine yeni baruthane şehir dışındaki İskender Çelebi Bahçesi'nde (bugünkü Ataköy semti) inşa edilmiştir. Baruthane-i Âmire olarak adlandırılan yeni baruthane, iki yıl süren inşaat tamamlandıktan sonra 1701'de barut üretimine başladı.^{[1]Kütükoğlu, Mübahat. Baruthane-i Amire.}

22 Ağustos 1707 tarihinde meydana gelen büyük kazada Baruthanenin bütün binaları yıkıldı ve 8 çalışanı hayatını yitirdi.^{[2]Osmanlı Barut Üretim Merkezi: Baruthâne-i Âmire. 1 Haziran 2015.} Fabrika kısa sürede onarılıp, faaliyetine devam etti. 1725'te bir büyük yangın daha geçiren baruthane yeni baştan yapılıp Eylül 1727'de tekrar faaliyete geçti. 1765, 1785 senelerinde geniş çaplı tadilatlar yapıldı. Ekim 1791'de atlattığı yangın tehlikesinden sonra tamamen kâgir bir yapı olarak inşa edildi.^{[1]Kütükoğlu, Mübahat. Baruthane-i Amire.} 1793 ve 1806'da geniş çaplı tadilatlar oldu. Deniz kıyısındaki Baruthane Kulesi, III. Selim devrindeki tadilat sırasında seyir ve dinlenme köşkü olarak yaptırıldı. Osmanlı padişahlarından II. Mahmut ve Abdülmecid Baruthaneyi ziyarete geldiklerinde bu köşkte oturmuş, kahvelerini içip Baruthane'nin yöneticileriyle sohbet etmişlerdir.^{[3]Baruthane Kulesi.}

Bartuhane, Cuma hariç her gün çalışmakta idi. Çarkların döndürülmesinde hayvan gücünün kullanılması nedeniyle hem barut kalitesini düşük, hem de üretim maliyeti yüksekti.^{[4]Gölen, Zafer. İstanbul Baruthaneleri.} Barutçubaşı Hovahannes Dadyan'ın 1835'teki İngiltere'yi ziyaret etmesi ve oradaki baruthanelerde gördüğü makinelerin İstanbul'a getirilmesi gerektiği konusunda bir rapor sunması üzerine fabrikada yeni bir dönüşüm yaşandı.^{[5]Osmanlı’nın barut üretim merkezi: İstanbul Baruthanesi. 1 Haziran 2019.} 1854'teki Kırım Savaşı sırasında artan barut talebini karşılamak için baruthane gece gündüz çalıştı; yıpranan ekipmanları İngiltere'den getirilen ekipmanla yenilendi.^{[4]Gölen, Zafer. İstanbul Baruthaneleri.}

1886 yılında baruthane yine büyük bir yangınla tahrip oldu. Tahrip olan makineler yerine daha ileri teknoloji üretim makineleri getirilip prizmatik barut, pamuk barutu gibi barut çeşitleri üretilmeye başladı. Fabrikanın dumansız barut üretimine tahsis edilen kısmında 1896'da günde iki üç kilo kadar dumansız barut üretimi yapılmaktaydı. Üretim teknolojinisin yenilenip yeni makineler alınması ile dumansız barut üretimi günde 50 kiloya kadar çıkarıldı. Dumansız barutu yıkamakta kullanılan ispirtonun temini için I. Dünya Savaşı yıllarında tesisin içine bir ispirtohane inşa edildi.^{[6]20. Yüzyıl Başında Bakırköy: Tarihi Haritalarda Geçmişin İzini Sürmek1. Kış 2018.}

I. Dünya Savaşı'nın ardından İstanbul'un işgali esnasında işgal güçleri dumansız barut üretimine müsaade etmediğinden fabrikada sadece kara barut üretimi gerçekleşti.^{[5]Osmanlı’nın barut üretim merkezi: İstanbul Baruthanesi. 1 Haziran 2019.} Sonraları bu izin de kaldırılınca fabrikanın müdürü Binbaşı Azmi Bey'in girişimiyle fabrikada makarna, kibrit, kolonya, sabun, ayakkabı boyası imal edilmiş; hatta barut makinesi jeneratöre çevrilip elde edilen elektrikle Bakırköy aydınlatılmıştır. Bu sırada bir yandan da Anadolu'da başlayan Milli Mücadele için gizlice barut üretimine devam edilmekteydi.^{[5]Osmanlı’nın barut üretim merkezi: İstanbul Baruthanesi. 1 Haziran 2019.}

Fabrika, Cumhuriyet döneminde Askeri Fabrikalar İdaresi'ne geçti. 1953'te elektrik kontağından çıkan bir yangın sonucu kullanılamaz hale geldi.^{[7]Bir zamanların “barut kokan semti” şimdi kitap kokuyor !. 16 Ocak 2024.} 1955'te Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu‘na devredildi. 314.000.000m²'lik baruthane arazisi 1958-1959 yılları arasında Türkiye Emlak Kredi Bankası'nın mülkiyetine geçti, üzerine siteler yapıldı.^{[6]20. Yüzyıl Başında Bakırköy: Tarihi Haritalarda Geçmişin İzini Sürmek1. Kış 2018.} Baruthanenin ana binası, 1972 yılında Barut Fıçısı adıyla diskotek olarak işletildi; kısa süre sonra terk edildi.^{[4]Gölen, Zafer. İstanbul Baruthaneleri.}

Bakırköy Belediyesi, mimar Haydar Karabey önderliğinde iki yıl süren restorasyon sürecinin ardından Baruthane ana binasını 3 Mart 1993'te Yunus Emre Kültür Merkezi adıyla hizmete açtı.^{[8]Atakoy Yunus Emre Kultur Merkezi Hakkinda.} İçinde iki adet tiyatro salonu ve sanat galerisi bulunan kültür merkezinde Bakırköy Belediye Tiyatroları burada oyunlarını sergilemektedir.

1997'de Bakırköy Belediyesi İspirtohane binasını 49 yıllığına Emlak Kredi Bankası'ndan kiraladı.^{[6]20. Yüzyıl Başında Bakırköy: Tarihi Haritalarda Geçmişin İzini Sürmek1. Kış 2018.} Yapı, masrafları Bakırköy Belediyesince karşılanarak, bir konservatuvar ve kültür merkezi olarak kullanılmak üzere İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi öğretim üyelerinden oluşan Nur Akın önderliğindeki bir ekip tarafından restore edildi ve 2000'de açılışı yapıldı.^{[6]20. Yüzyıl Başında Bakırköy: Tarihi Haritalarda Geçmişin İzini Sürmek1. Kış 2018.[9]İspirtohane Kültür Merkezi.}

Baruthaneden günümüze ana binası ve ispirtohane dışında sahil kesimindeki bazı cephanelik yapıları, nöbet kulesi, çeşme ile Hünkâr Köşkü (Baruthane Kulesi) ulaşmıştır. Bu binalar, İBB Miras tarafından restore edilerek 2024'te Ataköy Baruthanesi adıyla kamusal bir yaşam alanı olarak hizmete girmiştir.^{[10]Ataköy Baruthanesi. 9 Ocak 2024.[11]Uzun Aydın, Birsen. Yeniden işlevlendirilerek halkın kullanımına açılan endüstri mirası: Baruthane. 21 Şubat 2024.} Ataköy Marina'daki saat kulesi de baruthane kulelerinden biridir.^{[4]Gölen, Zafer. İstanbul Baruthaneleri.}

Dış bağlantılar

• Baruthane: İstanbul 'un Mirası, Ekrem İmamoğlu Youtube Kanalı, 17 Ağustos 2024