Afganistan Kızılbaşları

Afgan Kızılbaşları, (Darice: قزلباش‌های افغان) Afganistan'da yaşayan bir Türk etnik grubudur. Afgan Kızılbaşları, çoğunluğu Türkmenlerden oluşan militan bir grup olan Kızılbaşların torunlarıdır.^{[1]Terry Glavin. Come from the Shadows: The Long and Lonely Struggle for Peace in Afghanistan. — Douglas & McIntyre, 2011. — С. 62[2]Afghanistan Foreign Policy and Government Guide. — С. 172.[3]Конституции государств Азии: в 3 т.. — Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма, 2010. — Т. 2: Средняя Азия и Индостан. — С. 17. ISBN 978-5-91768-124-5, 978-5-91768-126-9.} Dilleri Darice'dir.^{[4]КЫЗЫЛБА́ШИ.[5]Qizilbash in Afghanistan.[6]Rəsmi dövlət dilindən biri olması ilə əlaqədar bu dildən istifadə edirlər.} Oniki İmamcı Şii İslam'ı takip ediyorlar.^{[5]Qizilbash in Afghanistan.}

Yapıları

Kızılbaşlar, 7 Türk kabilesi ve Kürtlerden (Şamlu, Rumlu, Ustaclu, Tekeli, Afşar, Kaçar, Zulkadir, Baharlu) oluşan bir konfederasyondu.^{[7]Edward Balfour. Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial, Industrial and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures. — Vol.II, Third Edition. — 1885. — С. 190.[8]Afghanistan, Ethnic Groups.}

Afgan Kızılbaşları çeşitli kabilelere mensuptur: Afşarlar, Cevanşirler, Muradhanlar^{[7]Edward Balfour. Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial, Industrial and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures. — Vol.II, Third Edition. — 1885. — С. 190.} ve ayrıca Bayat, Şahseven, Ensarlu ve Şahağa.^{[5]Qizilbash in Afghanistan.} Cevanşirler aslen Şuşalıdır ve Afgan Kızılbaşlarının büyük kısmını oluştururlar.^{[7]Edward Balfour. Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial, Industrial and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures. — Vol.II, Third Edition. — 1885. — С. 190.} Kabil'deki Afşar Bala mahallesi, Kabil ile Herat arasındaki Nahagçi ve Tepe köyleri ise Afşarlarla bağlantılıdır. Herat çevresindeki Abşar ve Abşara köyleri de Afşarlarla ilişkilidir.^{[9]Adnan Menderes Kaya. Avsar Turkmenleri. — 2004. — С. 242.} Kabil'in Çindavol mahallesinde Hazaralarla birlikte yaşayan çok sayıda Kızılbaş var. 19. yüzyılın sonlarına ait kaynaklarda Kızılbaşların Kabil, Herat, Kandehar ve Afgan Türkistan'na yayıldıklarından bahsedilmektedir.^{[10]Howard Hensman. The Afghan War, 1879–1880. — С. 408}

1885'te kendi Türk dillerini korudukları ve aynı zamanda Farsçayı da iki dilli olarak bildikleri bildirildi.^{[7]Edward Balfour. Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial, Industrial and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures. — Vol.II, Third Edition. — 1885. — С. 190.}

Tarih

Kızılbaşların bir kısmı Safevilerin^{[11]Dupree, Louis. U.S. Library of Congress, Country Studies: Afghanistan. Oxford University Press, 1980, s. 331-332.} ve Afşarilerin geride bıraktığı birliklerden gelmektedir. Diğerleri Dürrani İmparatorluğu döneminde ülkeye geldi.^{[12]Noelle-Karimi, Christine. The Interaction Between State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863). University of California, Berkeley, 1995.[13]Noelle, Christine. State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863). Routledge, 25 Haziran 2012.} Afgan Kızılbaşları, tarihte hükûmette birçok önemli görevler üstlendi.^{[14]Social Structure. — Ethnic Groups, page 104. // Afghanistan: A Country Study . Editors: Richard F. Nyrop, Donald M. Seekins. Baton Rouge: Claitor's Law Books and Publishing Division, 2001, 226 pages.}

Sir Mountstuart Elphinstone, 19. yüzyılın başlarında Kabil'deki Afgan Kızılbaşlarını, "Farsça ve kendi aralarında Türkçe " konuşan "bir Türk kolonisi " olarak tanımlamıştı.^{[15]Mountstuart Elphinstone, An Account of the Kingdom of Caubul, pp. 320–321} Ayrıca "aslında Farslaşmış Türkler" olarak da tanımlanıyorlardı.^{[16]Henry Yule, "Hobson-Jobson", London, 1886, p. 380}

Kızılbaşların Afgan hükûmetindeki büyük ve güçlü rolleri, iktidardaki Peştun kabileleri arasında memnuniyetsizliğe neden oldu ve Birinci İngiliz-Afgan Savaşı sırasında Kızılbaşların İngilizlerin yanında yer almasının ardından bu durum daha da kötüleşti.^{[17]U.S. Library of Congress, "Afghanistan: The society and its environment", index s.v. Qizilbash, (Link )}

Monarşinin kişisel hizmetkarları ve muhafızları arasında Kızılbaşlar çoğunluktaydı.^{[18]Mountstuart Elphinstone. Vol.II // An Account of the Kingdom of Caubul, and Its Dependencies in Persia, Tartary, and India. — 1839. — С. 325.} İngiliz gezgin Alexander Byors, Kızılbaşların kralların kişisel muhafızları olduğunu ve devletin önde gelen güçlerinden biri olduğunu kaydetti.^{[19]Alexander Burnes. Volume I // Travels into Bukhara. — С. 156–157.}

Y. Gankovsky, Dürrani İmparatorluğu'nun en yüksek mevkilerinde Nadir Şah'ın yakın akrabalarının ve Avadh'ın eski Nevvablarının varlığından bahsetti. Avadh'ın Nevvabları, Kızılbaşlarla akraba olan Karakoyunluların torunlarıydı.^{[20]Ю. В. Ганковский. Дурранийская империя. Очерки административной и военной системы. — М.: Издательство восточной литературы, 1958. — С. 51—55. — 173 с.[21]AVADH.} Kızılbaş memurlarının küçük erkek kardeşleri ve çocukları, Herat'ın kraliyet mahkemesinin temelini oluşturuyordu.^{[22]Ю. В. Ганковский. Дурранийская империя. Очерки административной и военной системы. — М.: Издательство восточной литературы, 1958. — С. 78. — 173 с.}

Lahor Nizamı, Timur Şah Dürrani'nin şah olmasından önce 1757'de atandı. O dönemde ordusu Kızılbaşların yanı sıra yerel Lahor Müslümanlarından da oluşuyordu.^{[23]Ю. В. Ганковский. Дурранийская империя. Очерки административной и военной системы. — М.: Издательство восточной литературы, 1958. — С. 132. — 173 с.}

Kızılbaşlar bir noktada Kabil'in en zengin, en eğitimli ve en güçlü insanları olarak görülüyordu. Süvari birliklerinin ve topçu birliklerinin temelini oluşturdular. Ayrıca bazı Hint düzensiz süvari birimlerinde de bulundular. Bunların arasında tüccarlar, küçük ticaretle uğraşanlar, doktorlar, sekreterler ve diğer memurlar vardı.^{[7]Edward Balfour. Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial, Industrial and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures. — Vol.II, Third Edition. — 1885. — С. 190.}

1857 gibi erken bir tarihte Kızılbaşlar güçlerini korumayı başardılar ve Kabil hükûmetinde büyük bir gruba liderlik ettiler.^{[24]Journal of a political mission to Afghanistan in 1857. — С. 16–17.} Binbaşı Hastings'e göre 19. yüzyılın ikinci yarısında Kızılbaşların etkisi ve gücü hâlâ güçlüydü, ancak önceki döneme göre azalmıştı.^{[10]Howard Hensman. The Afghan War, 1879–1880. — С. 408}

Daha sonra Şii Müslüman olan Kızılbaşlar, kendilerini ve Hazaraları "devlet düşmanı" ilan eden Abdurrahman Han'ın terör ve baskısına maruz kaldı. Çok daha sonra Afgan Kızılbaşları da Taliban'ın saldırılarının kurbanı olacaktı. Kızılbaşlar Abdurrahman Han'ın yönetimi sırasında güçlerinin çoğunu kaybetmiş, geri kalanını ise Taliban döneminde kaybetmişlerdir. Ancak 2001 yılında Taliban'ın devrilmesinden sonra ortaya çıkan Afganistan İslam Cumhuriyeti döneminde de Kızılbaşları yüksek mevkilerde görmek mümkündü.^{[25]Terry Glavin. Come from the Shadows: The Long and Lonely Struggle for Peace in Afghanistan. — С. 62.}