İstraker Reşid Paşa

İstraker Reşid Paşa ya da doğum adıyla Wilhelm Strecker (8 Haziran 1830, Bamberg – 18 Ocak 1890, İstanbul), Alman asıllı Prusya astsubayı, Britanyalı konsolos, Osmanlı topçu ferîği, devlet adamı, coğrafyacı ve yazardır. Osmanlı ordusuna yaklaşık 35 yıl hizmet verdi.

Hayatı

Gençliği

Wilhelm Strecker, 8 Haziran 1830'da Alman Konfederasyonu'na bağlı Bavyera Krallığı'ndaki Bamberg şehrinde Katolik Alman bir âileye doğdu. 1848'de Prusya ordusunun bir Jäger taburuna katıldı, Baden Seferi ardından topçu sınıfına nakledilerek burada uzman çavuş oldu. 1854'te görevinden ayrılarak Osmanlı hizmetine girdi.

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı

İlk yılları

1855'te Kırım Savaşı sırasında Britanya İmparatorluğu tarafından oluşturulan Türk Birliği'ne katılıp kısa süre sonra cepheye sevk edilmişse de, oraya ulaşamadan savaş sona ermişti. 1856'da Osmanlı ordusuna kabul edilen Strecker, kaymakam rütbesiyle 4. Ordu'da topçu subayı olarak özellikle Erzurum ve Erzincan'da neredeyse 10 yıl görev yaptı. Burada bulunduğu süre zarfında Türkçe'yi ve dönemin politik ile sosyal koşullarını derinlemesine öğrendi; zaman zaman Britanya konsolosu olarak da görev yapardı.

Akabinde merkezi Şumnu'da bulunan 2. Ordu'ya nakledildi. Burada şehrin en yeni tahkîmatlarının inşâsını denetledi ve dış savunmalarını Kraków'daki Wawel Kalesi modeli doğrultusunda tasarladı.^{[1]Unsere Zeit: Die türkischen Heerführer im Kriege von 1877. F. M. Brockhaus, 1878, s. 11.} Aynı zamanda Tuna ile Edirne vilâyetlerindeki topçu birliklerini tâlim ettirdi. Bu birlikler daha sonra Plevne'de görev aldı ve önemli başarılara imzâ attılar; bu sebeple Plevne Savunması'ndaki zaferler yabancı basında genellikle Strecker'e atfedilirdi.^{[2]Militär-Zeitung: Fremde Officiere in der türkischen Armee. 4 Ocak 1887, s. 4.} 1875'te mirliva mertebesine terfî etti.

93 Harbi

Artık İstraker Reşid Paşa olarak anılan Strecker, 93 Harbi esnâsında Varna'daki topçu birliklerine kumanda etti. Kale hiç kuşatılmadığı için düşmanla doğrudan çatışma fırsatı bulamadı; görevi, sahadaki ve kalelerdeki askerlerin ihtiyaç duyduğu malzeme ve teçhîzatın Varna'dan sağlanıp her zaman hazır bulunmasını temin etmekle sınırlıydı. Kendisine daha fiilî komuta verilmediği için derin bir üzüntü duyduğu aktarılmaktadır.^{[3]Das Echo: Deutschtum im Auslande. Verlag J. H. Schorer, 30 Ocak 1890, s. 145.}

İstanbul'un olası bir düşman saldırısıyla tehdit altında olması üzerine savunma hazırlıkları yapıldı ve İstraker, Deli Fuad Paşa komutasındaki savunma ordusunun topçu müfettişi olarak atandı. Ayastefanos Antlaşması nedeniyle bu kuvvetler harekete geçmedi. Bunun arkasından İstraker, Osmanlı ordusunun yeniden düzenlenmesi amacıyla yürütülen çalışmalara katıldı. Ağustos 1878'de Ahmed Muhtar Paşa ile berâber Eduard Totleben liderliğindeki Rus heyetiyle müzâkerelerde bulundu.

Doğu Rumeli

Sultan'ın yâverlerinden biri olan İstraker Reşid Paşa, Aleko Paşa'nın isteğiyle 10 Ağustos 1879'da Doğu Rumeli Vilâyeti'nin milis ve jandarma kumandanlığına getirildi. Görevini oldukça ciddiye aldığından dolayı, selefi Vitalis Paşa'dan daha faaldi. 1881'de vilâyete (özellikle Kırcaali'ye) dönen Müslüman mülteciler üzerinde zulümde bulunan birtakım Bulgar milisleri askerî mahkemeye sevk etti; verilen cezâlar, miliste disiplini yeniden sağlamaya yardımcı oldu.^{[4]Gopčević, Spiridon. Bulgarien und Ostrumelien mit besonderer berücksichtigung des zeitraumes von 1878-1886. Verlag von B. Elischer, 1886, s. 274.} Olaylar boyunca Aleko Paşa ile sık sık ihtilâfa düştü.

Reşid Paşa, engellere karşı gösterdiği üstün çabalarla kendini kanıtladı ve her yönden gelen entrikalar neredeyse tamamen ortadan kaldırıldı. Fakat, "Tâyin olunduğundan beri dâimâ keyifsizlikten kurtulamadığını, bu durumun sıhhat ve vücûdunu vahim bir sûrette tehdid ettiğini" öne sürerek 4 Aralık 1883'te Sultan'a istifâ dilekçesini yolladı; isteği kabul edilerek 14 Şubat 1884'te İstanbul'a çağrıldı ve yerine Mâhir Paşa tâyin edildi. Reşid Paşa'nın taktik zekâsı ve askerî dehâsı, kişiliğinin ağırlığı ve her yerde bıraktığı etki, İmparator III. Friedrich'i andıran etkileyici fiziksel görünümüyle daha da güç kazanıyordu.

1883'te Rüstem Mariani Paşa'nın yerine Cebel-i Lübnan Sancağı mutasarrıflığına aday gösterilmişse de, Fransızların îtirazı yüzünden bu tâyin gerçekleşemedi.^{[5]Politics in the Lebanon. Littell & Co., 13 Ekim 1883, s. 69.}

Son yılları

Eylül 1885'te Edirne'deki ordunun kolordu kurmay başkanlığına getirildi.^{[6]The New York Times: The Roumelian Troubles. George Jones, 28 Eylül 1885, s. 1.} Az müddet sonra İstanbul'a döndü ve ferîk rütbesiyle Harbiye Nezâreti Topçu ve Mühendislik Komitesi'ne üye yapıldı. 1889'da diğer paşalar eşliğinde İmparator II. Wilhelm'i İstanbul'da karşılayıp rehberlik etmekle vazîfelendirildi.^{[7]Fremden-Blatt. Elbemühl Verlag, 1889.} İstraker Reşid Paşa, 18 Ocak 1890'da 59 yaşındayken grip kaynaklı zatürre nedeniyle öldü.

Mecîdiye Nişanı başta olmak üzere çeşitli nişanlarla taltif edilmiştir.

Özel hayatı

İstraker Reşid Paşa'nın Bamberg'deki âilesi sonradan Münih'e göçtü.^{[8]Bayerische Krieger-Zeitung: Heer und Flotte. Stahl, 1890, s. 15.} Kendisi Makriköy'de İngiliz eşiyle bir villada yaşıyordu. Devlet adamlığı yanı sıra coğrafyacı ve yazardır. İlk çalışması olan Zur Geographie von Hocharmenien adlı makâlesi 1869'da yayımlandı; bu çalışmasıyla Batı Ermenistan'ın doğru ve sistematik ilk topografik tasvirini ortaya koyan kişi oldu.

1886'de yayımlanan Ueber den Rückzug der Zehntausend eseri ise Ksenofon'un askerî harekâtlarını konu alır. 1892'de yayımlanan ve yarıda kalan Bemerkungen über den Russisch-Türkischen Krieg 1877-78 und Beitrag zur Geschichte desselben yapıtı 93 Harbi hakkındadır; bu eserinde, târihçilerin yeterince kullanmadığına inandığı Osmanlı kaynaklarından olabildiğince yararlanmaya çalıştı.