İkbal

İkbal (Osmanlı Türkçesi: اقبال), Osmanlı İmparatorluğu padişahının kadın rütbesinin altında yer alan padişah eşine verilen ünvandı.^{[1]Davis, R.. Comments on Axion Strings. 1 Mart 1986.}^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.}^{[3]Bayındır, Abdullah. Sultan Sencer (Sancar) Dönemi (1119-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. 31 Ocak 2017, s. 115-115.}^{[4]Chevalier, Jean-Marie. L’épistémologie sociale de Peirce. 17 Ağustos 2015, s. 107-120.}

Etimoloji

İkbal (اقبال) kelimesi Arapça bir kelime olup, uğurlu,^{[5]Spuler, Bertold. (Sir) HAMILTON A. R. GIBB [und] HAROLD BOWEN, Islamic Society and the West. A Study of the Impact of Western Civilization on Moslem Culture in the Near East, Band I: Islamic Society in the eighteenth century, Teil II.—London, Neuyork, Toronto, Oxford University Press 1957. VII, 286 S.. 18 Ocak 1958, s. 252-253.} veya talihli^{[6]Oxford Arabic dictionary: Arabic-English/English-Arabic. 24 Şubat 2015, s. 52-3403-52-3403.} anlamına gelir. Tarihçiler bunu 'şanslı olan' ya da 'favori' olarak tercüme ettiler.^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.}

Rütbeler ve ünvanlar

İkbal, ünvanlı bir eşti ve padişah tarafından da bu şekilde tanınmıştı.[10] İkballerin sayısı değişiyordu. Baş ikbal (kıdemli ikbal, kıdemli favori, kıdemli şanslı'), ikinci ikbal ('ikinci ikbal, ikinci favori, ikinci şanslı'), üçüncü ikbal ('üçüncü ikbal, üçüncü favori, üçüncü şanslı') .), dördüncü ikbal ("dördüncü ikbal, dördüncü favori, dördüncü talihli") vb. şeklinde sıralandılar.^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.}^{[3]Bayındır, Abdullah. Sultan Sencer (Sancar) Dönemi (1119-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. 31 Ocak 2017, s. 115-115.} pozisyonları padişahın gözüne girme sırasına göre^{[1]Davis, R.. Comments on Axion Strings. 1 Mart 1986.} yükseltilirdi.^{[7]Türkan Yalçın, SANCAR. Prof. Dr. Eralp ÖZGEN anısına…. 2007, s. 1.}

İkballer genellikle iffetlü^{[8]Karateke, Hakan T.. Padişahım çok yaşa! Osmanlı devletinin son yüz yılında merasimler. Kitap Yayınevi, 2004.} (dürüst, erdemli),^{[9]Karateke, Hakan Tuğrul. An Ottoman protocol register: containing ceremonies from 1736 to 1808 BEO Sadaret defterleri 350 In the Prime Ministry Ottoman State Archives, Istanbul. the Ottoman bank archive and research centre, 2007.} ve ismetlü^{[8]Karateke, Hakan T.. Padişahım çok yaşa! Osmanlı devletinin son yüz yılında merasimler. Kitap Yayınevi, 2004.} (erdemli), ön ek ünvanlarını ve hanım^{[9]Karateke, Hakan Tuğrul. An Ottoman protocol register: containing ceremonies from 1736 to 1808 BEO Sadaret defterleri 350 In the Prime Ministry Ottoman State Archives, Istanbul. the Ottoman bank archive and research centre, 2007.}^{[10]Karakuş, Fulya Çağlı- Fulya Çağlı, Savaş. Obezite ve Kadın İnfertilitesi. 2020, s. 165-168.} hatun,^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.}^{[11]BAYCAR, Hamdullah. Evliya Çelebi Seyahatnamesine göre 17. Yüzyıl Osmanlı Kadınları. 30 Nisan 2022, s. 773-797.} ve kadın.^{[12]Demirci, Osman. Son Dönem Osmanlı Kelam Düşüncesinde Kadın Meselesi: İslamcılar-Türkçüler-Batıcılar. Akademisyen Kitabevi, 2020.}^{[13]Pertev Edhem Paşa.} son ek ünvanlarını taşırlardı.

Tarihçe

18. yüzyıl

Rütbe ilk olarak 17.yüzyılın sonlarına doğru,^{[3]Bayındır, Abdullah. Sultan Sencer (Sancar) Dönemi (1119-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. 31 Ocak 2017, s. 115-115.} Sultan II. Mustafa'nın hükümdarlığı (1695 - 1703) sırasında ortaya çıktı.^{[14]Edwards, C. Martin. Peirce gradings and Peirce inner ideals in JBW*-triple factors. 15 Ağustos 2008, s. 307-317.} 18.yüzyıl padişahlarından I. Mahmud (1730 – 1754) ve III. Mustafa (1757 – 1773) da ikballere sahipti.^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.}

18. yüzyılda ikballer 'efendi yardımcısı, hanımefendi' anlamına gelen kalfa ünvanını taşıyorlardı.^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.} Bu, o dönemde her iki türden de üst düzey harem kariyerine uygun olduklarını gösteriyor.^{[4]Chevalier, Jean-Marie. L’épistémologie sociale de Peirce. 17 Ağustos 2015, s. 107-120.} Ayrıca padişah kadınlarının veya ketkhüda kadınlarının veya daye hatunlarının yer almadığı cariyeler listesinde de yer almaları, 18. yüzyılda aileden ziyade evin bir parçası olarak kimliklerini vurgulamaktadır. 19. yüzyılda kalfa teriminin yalnızca ev personeli için kullanıldığı görülmektedir.^{[15]Astronomy. 15 Mayıs 1993, s. 319.}

18. yüzyılda ikballerin özel hizmetçileri vardı ve üç ayda bir 250 kuruş maaş alıyorlardı.^{[1]Davis, R.. Comments on Axion Strings. 1 Mart 1986.}

19. yüzyıl

Bu ikbal alma geleneği on dokuzuncu yüzyıla kadar devam etti.^{[3]Bayındır, Abdullah. Sultan Sencer (Sancar) Dönemi (1119-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. 31 Ocak 2017, s. 115-115.} İkballer gedikliler arasından seçilirdi.^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.} Her ikbalin kendine ait bir "nöbet gecesi" vardı. Maaşları^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.} 20.000 kuruştu.^{[16]Hattaway, Herman. The Long Surrender.. Ocak 1986, s. 57.} Kişisel hizmetkarları vardı.^{[3]Bayındır, Abdullah. Sultan Sencer (Sancar) Dönemi (1119-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. 31 Ocak 2017, s. 115-115.} Kıyafetler kadının harem hiyerarşisindeki konumunu yansıttığından, ikballer zengin kumaşlar giyerlerdi ve kışın da yüksek statülerinin göstergesi olan dolgun elbiseler^{[2]Argit, Betül Ipsirli. Life after the Harem. Cambridge University Press, 8 Ekim 2020.} giyerlerdi.^{[3]Bayındır, Abdullah. Sultan Sencer (Sancar) Dönemi (1119-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. 31 Ocak 2017, s. 115-115.}

Her ikbal kendi dairesinde ya da bazen köşklerde^{[17]John Strahan, M.D. 1 Şubat 1896, s. 312-312.} ikamet ediyordu. 19. yüzyılda sarayın ikinci katında biri Boğaz'a bakan ve salon olarak kullanılan, diğeri ise saray bahçelerine bakan ve yatak odası olarak hizmet veren iki odaları vardı.^{[7]Türkan Yalçın, SANCAR. Prof. Dr. Eralp ÖZGEN anısına…. 2007, s. 1.} Padişahlar bir ikbal'i, hastaysa veya yeni doğum yaptıysa ziyarete gelirlerdi.

Önceleri bir ikbalin hamile kaldıktan sonra kadın rütbesine yükseltildiği düşünülse de durum böyle değildi.^{[1]Davis, R.. Comments on Axion Strings. 1 Mart 1986.} Kadınların yerini ancak kadınlardan birinin ölmesi veya boşanmış olması durumunda alabilirdi. Kadınlar arasında boşluk oluşması durumunda kıdemli ikbal, kadın statüsüne yükseltilirdi.^{[3]Bayındır, Abdullah. Sultan Sencer (Sancar) Dönemi (1119-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. 31 Ocak 2017, s. 115-115.} Bir padişahın vefatı üzerine, onun çocuk doğurmayan ikballerinden herhangi biri, bir devlet adamıyla evlendirilirdi. Diğerleri ise Eski Saray'a çekilirdi.^{[1]Davis, R.. Comments on Axion Strings. 1 Mart 1986.}

İkballer de haremdeki diğer kadınlarla aynı miras hukukuna tabiydi. Ancak genellikle şeref yerlerine gömülürlerdi.^{[1]Davis, R.. Comments on Axion Strings. 1 Mart 1986.}

Onursal

Geleneksel olarak ikbal olarak anılan imparatorluk eşleri:

Nükhetsezâ Hanım (1827–1850), padişah I. Abdülmecid'in eşi
Navekmisal Hanım (1827–1854), padişah I. Abdülmecid'in eşi
Şayeste Hanım (1836–1912), padişah I. Abdülmecid'in eşi
Serfiraz Hanım (1837–1905), padişah I. Abdülmecid'in eşi
Müşfika Kadın (1867–1961), padişah II. Abdülhamid'in eşi
Peyveste Hanım (1873–1943), Sultan II. Abdülhamid'in eşi
Fatma Pesend Hanım (1876–1928), Sultan II. Abdülhamid'in eşi
Behice Hanım (1882–1969), Sultan II. Abdülhamid'in eşi
Nevvare Hanım (1901–1992), padişah VI. Mehmed'in eşi
Nevzad Hanım (1902–1992), padişah VI. Mehmed'in eşi