Çadır Mehterleri

Çadır mehterleri veya teşkilattaki resmî adlarıyla Mehterân-ı Hayme ve Hayme-i Hâssa, Osmanlı askerî teşkilatında padişaha, devlet ricaline ve orduya ait çadırların dikilmesi, taşınması, kurulması, bakımı ve muhafazasından sorumlu lojistik ve istihkâm sınıfıdır. Teşkilat, askerî mûsikî icra eden çalıcı mehterlerden (Mehterân-ı Tabl-ı Âlem) farklı olarak doğrudan ordugâh levazımatı, istihkâm hizmetleri ve saray mefruşatının idaresiyle görevlendirilmiştir.

Tarihçe

Çadır mehterleri teşkilatı ilk defa II. Mehmed devrinde "Mehterân-ı Hayme Cemaati" adıyla kurulmuştur. Teşkilat ilk ihdas edildiğinde günlük yevmiyesi 7 akçe olan bir kethüdanın idaresinde yaklaşık 37 personelden oluşmaktaydı. İlerleyen dönemlerde teşkilatın yönetici kadrosuna; kethüdâ-yı mehteranbaşı, sermehterhâne-i hayme, sermehterhâne-i hayme-i hâssa, hayme mehterbaşısı, mehterhâne nâzırı, mühimmât-ı hayme nâzırı ve hassa mehterbaşısı unvanları verilmiştir. Teşkilatın diğer görevlileri ise mehter şâkirdi, mehterhâne-i âmire zâbiti, mehterhâne-i âmire neferi ve haymedûz şâkirdi unvanlarını taşımıştır.

Teşkilatın personel mevcudu yüzyıllar içinde askerî seferlerin genişlemesine paralel olarak hızla artmıştır:

• 17. yüzyıl başlarında kadro 835 kişiye ulaşmıştır.

• 17. yüzyılın sonlarına doğru personel sayısı 2.000 kişilik bir büyüklüğe erişmiştir.

• 18. yüzyıl sonlarında her birinde 861 kişi bulunan dört bölük halinde teşkilatlanmış ve toplam mevcut 3.444 kişiye ulaşmıştır.

1826 yılında II. Mahmud tarafından Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması (Vaka-i Hayriye) sırasında çalıcı mehterler lağvedilirken, çadır mehterleri istihkâm ve lojistik vazifelerinin zaruriyeti sebebiyle kapatılmamış; "Hıyâmiye Nezâreti" adını alarak kurumsal varlığını sürdürmüştür.

Teşkilat yapısı ve kışlaları

Sefer veya göçlerde görev alan Hayme-i Hâssa teşkilatı, "oda" tabir edilen dört ana bölüğe ayrılmaktaydı. Bu dört bölüğün dışında teşkilat bünyesinde ihtisaslaşmış zanaatkârlar bulunmaktaydı:

• 7 otakçı

• 2 nakışçı

• 16 çadır dikici (haymedûz)

• 2 perdeci

Ayrıca çadır mehterleri arasında cellatlık görevi icra eden özel bir sınıf da yer almaktaydı. Bu gruptan dörder veya beşer kişilik nöbetçiler, her gün sarayın orta kapısında (Bâbüsselâm) bekleyerek padişahın yahut sadrazamın emirlerini yerine getirmek üzere nöbet tutardı.

Çadır mehterlerinin ikamet ettiği kışlaya "Mehterhâne-i Hâssa Kışlası" veya "Hayme Mehterleri Kışlası" denilmekteydi. Çadır mühimmatı ve malzemelerinin depolandığı binalara ise "Mehterhâne-i Mühimmât Ambarı" veya "Hassa Mühimmât Ambarı" adı verilirdi.

Bu kışlaların Atmeydanı'nın batısında yer alan Aslanhane'nin bitişiğindeki terziler cemaatinin iş yerleri civarında konuşlandığı kabul edilmektedir. Sultanahmet Tapu Dairesi yakınlarında bulunan Mehterhâne-i Âmire Kasr-ı Hümâyunu da bu kışlanın yakınında yer almaktaydı. 1807 yılında çıkan bir yangında ahşap kışla ve Mehterhâne Kasrı tamamen yanmış; içerisindeki çok sayıda çadır, taht, halı ve murassa madenî eşya zayi olmuştur. 1816 yılında masraf defterlerine göre yeniden inşa edilen kasır ve kışla, yaklaşık on yıl sonra bir yangın daha geçirmiştir.

Görev ve işleyişleri

Çadır mehterlerinin başlıca vazifesi; başta Otağ-ı Hümâyun olmak üzere bütün saray ve ordu çadırlarını imal etmek, muhafaza etmek, seferlerde ve törenlerde nakledip kurmak, düzenli aralıklarla havalandırıp temizlemektir. Çadırların iç mefruşatının dikimi, tamiri ve saray köşklerinin mefruşatının korunması da bu teşkilatın sorumluluğundaydı.

Çadır imali ve tedarik zinciri

Çadırların dikimi için gerekli olan kumaş ve malzemelerin temini mehter ambarları vasıtasıyla sağlanırdı. Saray bünyesindeki haymedûzların (çadır dikicileri) yetersiz kaldığı yoğun sefer dönemlerinde Bursa, Edirne ve Şam gibi tekstil merkezlerinden ustalar getirtilir veya doğrudan bu şehirlere çadır siparişleri verilirdi (örneğin 1750 yılında Halep'te bir Otağ-ı Hümâyun diktirilmiştir). Vefat eden veya azledilen sadrazam ve paşaların geride kalan kaliteli çadırları bedeli mukabilinde satın alınarak ambarlara aktarılırdı. Ambarlarda her daim kirpas çeşitleri, atlas, astar kumaşları, pamuk bezleri, çuha, yün, sim, sırma, kolan ve urgan çeşitleri hazır bulundurulurdu.

Sefer ve intikal nizamı

Sefer organizasyonlarında aksama yaşanmaması adına Otağ-ı Hümâyun daima iki takım (çift) halinde hazır bulundurulurdu. Çadır mehterleri, sefere çıkan padişah ve serdâr-ı ekrem birliklerinden bir menzil önce hareket eder ve padişah daha ordugâha ulaşmadan bir sonraki konaklama yerinde otağ kompleksini eksiksiz biçimde kurardı.

Çadır mehterlerinin en yakın iş birliği yaptığı kurum Has Ahur teşkilatıydı. Hac kervanlarının intikalinde ve askerî seferlerde yüzlerce çadır ve lojistik levazım, Has Ahur seyislerinin sevk ve idaresindeki at, deve ve katır gibi binek hayvanlarıyla nakledilirdi. Büyük ve küçük mîrâhur emrindeki bu görevlilerden küçük mîrâhura bağlı olan ve doğrudan çadır mehterlerine lojistik destek sağlayan sınıfa "mehterân-ı âhûr-ı küçük" adı verilirdi. Teşkilat ayrıca biniş törenleri, elçi kabulleri ve hac kafilesi uğurlama merasimlerinde de çadır kurma görevlerini icra ederdi.