Veliyyüddin Cârullah

Veliyyüddin Cârullah Efendi (1660?-1738), Osmanlı Hanefi bir hukukçu^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.} ve ilahiyatçıdır.^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.} Hadis, fıkıh, akide, tefsir, mantık, tasavvuf ve astronomi üzerine eserler yazmıştır.

Erken dönem

Veliyyüddin, 1659-60 (veya muhtemelen 1658-59) yıllarında Yenişehir kalesinin arkasındaki bir köyde doğmuştur. Babası, Ali'nin oğlu Mustafa idi. Veliyyüddin eğitimine köyde başlamış ve 15 yaşında Yenişehir'deki Taşmektep medresesinde eğitimine devam etmiştir. 1682'de İstanbul'a eğitim için gidene kadar orada okumuştur. İstanbul'da " usta "sı Abdülvehhâb Efendi ile çalışmış ve Çatalcalı Ali Efendi ile mülâzemetini tamamlamıştır.^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.}

1688 yılında Veliyyüddin İstanbul'dan ayrılmış ve yaklaşık 32 yaşında Mekke'ye taşınmıştır. Orada 7 yıl kaldı ve bu nedenle (lakap) Cârullah ("Allah'ın komşusu") ek adını almıştır.^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.}^{[2]Carullah. Nişanyan Adlar.} Mekke'de, Nakşibendiyye tarikatının Müceddidiyye kolundan Ahmed Yekdest Cüryânî'nin takipçisi olmuştur. Ayrıca Medine, Halep, Şam ve Bağdat'a seyahat etmiş, Halveti, Bektaşi ve Mevlevi tarikatlarından icazet almış ve ayrıca Kadiri ve Ömeri tarikatlarıyla da ilişkilendirilmiştir.^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.}

Olgunluk

1698 veya 1702'de Cârullah, İstanbul'a dönmüş ve ders vermeye başlamıştır.^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.}

Aralık 1702'de Edirne'ye gitmiştir ve orada 1703 yeniçeri isyanının olaylarına tanık olmuş olabilir.^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.}

1706-07'den önce Fatih'teki Feyzullah Efendi'nin Feyziye Medresesi'nde; 1707'de Saçlı Emir Medresesi'nde; 1716'da tekrar Feyziye Medresesi'nde ve 1726-27'de Ayasofya Medresesi'nde ders veriyordu. 1727-28'de Süleymaniye Darülhadis'te (hadis okulu) ders vermeye başlamıştır.^{[1]Kalaycı, Mehmet. Veliyyüddîn Cârullah Efendi’nin (ö. 1151/1738) 'Terceme-i Hâli'ne Bir Katkı. Journal of Islamic Review, 12 Mart 2021, s. 357-388.}

Daha sonra Galata ve Edirne'de kadılık yapmıştır.

Ölüm ve cenaze

Cârullah, Eylül 1738'de ölmüş ve inşa ettirdiği bir medresenin mezarlığına gömülmüştür.

Mirası

Eserleri

Çarullah Efendi çeşitli konularda önemli miktarda eser yazmıştır. Eserleri arasında şunlar yer almaktadır:

Tuḥfetü'l-erîb; Fahreddin er-Râzî'nin Mefâtîḥu'l-ġayb adlı eserinde teolojik bir tartışma üzerine risale.
Ḥâşiye ʿalâ Câmiʿi'r-rumûz; Hanefi fıkıhına dair bir eserin notasyonu.
Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi Ḥikmeti'l-ʿayn; mantık üzerine bir eser üzerine yorum.
Hâşiye alâ Şerhi'l-Hidaye fi'l-hikme;^{[3]Arıcı, Müstakim. Sahn-ı Semân'dan Dârülfünûn'a: Osmanlı'da İlim ve Fikir Dünyası: Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler, XVIII. Yüzyıl. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2018, s. 9-21.} Cârullah Efendi'nin filozof İbn Sina ve Fârâbî'yi dalalet suçlamalarına karşı savunduğu felsefeyle ilgili bir eser^{[3]Arıcı, Müstakim. Sahn-ı Semân'dan Dârülfünûn'a: Osmanlı'da İlim ve Fikir Dünyası: Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler, XVIII. Yüzyıl. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2018, s. 9-21.}^{[4]Balıkçıoğlu, Efe Murat. Verifying the Truth on Their Own Terms: Ottoman Philosophical Culture and the Court Debate between Zeyrek (d. 903/1497-98 [?]) and Ḫocazāde (d. 893/1488). Edizioni Ca' Foscari, 7 Mart 2023, s. 75.}

Kütüphane

1722 yılında Cârullah, Feyzullah Efendi medresesine 800 kitap bağışladı. Bunlar 1734 yılında Cârullah'ın Fatih Camii külliyesindeki Ayak Medreseleri yakınlarında inşa ettirdiği bir kütüphaneye nakledilmiştir. Sonunda bağışladığı toplam kitap sayısı 2200 olmuştur. Bunlar daha sonra Beyazıt Camii'ne, ardından bir milli kütüphaneye ve nihayet 1963 yılında Süleymaniye Kütüphanesi'nin Cârullah Efendi Bölümü'ne nakledilmiştir.