Terken Hatun (I. Melikşah'ın eşi)

Terken Hatun veya Celâliye Hatun, (d. ? - ö. 1094, İsfahan) Selçuklu hükümdarı I. Melikşah'ın eşi ve I. Mahmud'un annesi.

Erken Yaşamı

Gerçek adı bilinmemektedir; Terken unvanıdır. Muhtemelen Melikşah’ın “Celâlüddevle ve’d-dîn” lakabına nispetle Celâliye Hatun diye anılır. Babasıyla ilgili farklı rivayetler vardır. İbnü’l-Esîr bir yerde onun Karahanlı Hükümdarı Şemsülmülk Nasr Han’ın amcası Îsâ Han’ın kızı olarak tanıtır; diğer bir yerde de Ahmed Han b. Hızır b. İbrâhim’in Terken Hatun’un kardeşinin oğlu olduğunu söyler. Hızır Han, Şemsülmülk’ün Terken Hatun’un kardeşi olduğuna dair iki kayıt diğer kaynaklarca da teyit edildiğinden Terken Hatun’un Batı Karahanlılar’ın kurucusu ve ilk hükümdarı İbrâhim Tamgaç Han’ın kızı olduğu anlaşılmaktadır. Terken Hatun ile Melikşah’ın evlenme tarihi de tartışmalıdır. Melikşah’ın Terken Hatun’dan doğan oğlu Ahmed, 1088 yılında on bir yaşında iken öldüğüne göre 1077-78 yılından önceki bir tarihte evlenmeleri gerekir, İbnü’l-Esîr bu evliliğin 1064 yılında gerçekleştiğini kaydeder. Sıbt İbnü’l-Cevzî ise Alparslan’ın, oğlu Melikşah’ı 1068 yılında Celâliye Hatun ile evlendirdiğini söyler. Müstevfî’nin Melikşah’ın evlilik tarihi diye verdiği 1078-79 yılı yanlıştır. Terken Hatun’un Melikşah’tan Davud, Ahmed, Mâh-Melek Hatun ve Mahmud adı dört çocuğu olmuştur.^{[1]Bezer, Gülay Öğün. TERKEN HATUN.}

Devlet İşleriyle İlgilenmesi ve Vezir ile olan çekişmesi

Devrin kaynaklarında Terken Hatun’a dair ilk bilgiler kızı Mâh-Melek Hatun’a Halife Muktedî-Biemrillâh’ın talip olmasıyla ilgilidir. Buna göre halifenin veziri bu talebi bildirmek üzere İsfahan’a gelmiş, Terken Hatun kendisine kızı Kahramanlı ve Gazne sultanlarının da istediğini, 400.000 dinar başlık vermesi halinde kızını vereceğini söylemiş olsa da, halife ile bu tür pazarlığın yakışık almadığının hatırlatılması üzerine 50.000 dinar üst hakkı, 100.000 dinar mehir ödemesi, ayrıca halifenin başka bir eşi ve câriyesi olmaması kaydıyla kızını vermeye rıza göstermiştir. Düğün 1087 yılında yapılmış, düğünün ertesi günü bir ziyafet veren Halife Muktedî, Terken Hatun, Terken Hatun ile yanındaki kadınlara hil‘atler göndermiştir.^{[1]Bezer, Gülay Öğün. TERKEN HATUN.}

Terken Hatun siyasi olaylarda aktif rol almıştır. Onun küçük oğlu Mahmud’u, Nizâmülmülk’ün ise Sultan Melikşah’ın büyük oğlu Berkyaruk’u veliaht tayin ettirmek istemesi çatışmayı kaçınılmaz hale getirdi. Terken Hatun, sultan ile Nizâmülmülk'ün arasına nifak sokuyor ve onun yerine kendi veziri Tâcülmülk’ü getirtmek istiyordu. Neticede Melikşah ile Nizâmülmülk’ün arası açıldı. Melikşah Bağdat’a giderken Nizâmülmülk’ün bir Bâtınî fedaisi tarafından öldürülmesi Terken Hatun’u hedefine biraz daha yaklaştırdı.^{[1]Bezer, Gülay Öğün. TERKEN HATUN.}

Melihşah'ın ölümü ve sonrasında yaptıkları

Melikşah ile Terken Hatun’un İsfahan’da bir hilâfet sarayı inşa ederek Mâh-Melek Hatun’dan olan torunları Câfer’i orada halife ilan etmeyi planladıkları ve Terken Hatun’un Câfer’e babası Muktedî-Biemrillâh hayatta olmasına rağmen “emîrü’l-mü’minîn” diye hitap etmekten çekinmediği kaydedilmektedir.^{[1]Bezer, Gülay Öğün. TERKEN HATUN.}

Urfalı Mateos dışında kaynaklarda açık bir itham bulunmamasına rağmen bazı araştırmacılar Sultan Melikşah’ın yediği etinden zehirlenip şüpheli bir şekilde ölmesinden Terken Hatun’u da sorumlu tutmaktadır. Beş yaşındaki oğlu Mahmud’u veliaht yapmak ve daha sonra tahta çıkarmak için giriştiği mücadele bu suçlamanın başlıca sebebi olmalıdır.^{[1]Bezer, Gülay Öğün. TERKEN HATUN.}

Yönetimde kontrolü kaybetmemek için Sultan Melikşah’ın ölümünü gizleyen Terken Hatun, Halife Muktedî’den oğlu Mahmud adına hutbe okutmasını istedi. Gazzâlî’nin çocuğun yaşının küçüklüğünden dolayı sultan olamayacağına dair fetvasına ve halifenin itirazına rağmen baskı yaparak Mahmud adına hutbe okutmayı başardı.^{[1]Bezer, Gülay Öğün. TERKEN HATUN.}

Berkyaruk ile mücadalesi ve ölümü

25 Kasım 1092 de Berkyaruk’u yakalatmak için kocasının yüzüğünü verdiği Kırboğa’yı İsfahan’a gönderdikten sonra kendisi oğlu Mahmud ile birlikte Bağdat’tan ayrıldı. İsfahan’ı teslim aldı. Daha sonra Nizâmülmülk taraftarlarınca Rey’e götürülen Berkyaruk üzerine bir ordu gönderdi. Bu ordu Burûcird savaşında yenilgiye uğrayınca 17 Ocak 1093 tarihinde Berkyaruk İsfahan’ı kuşattı. Terken Hatun ona 500.000 dinar verip İsfahan ve Fars dışındaki yerlerde saltanatını kabul etmek zorunda kaldı. Mücadeleden yılmayan Terken Hatun, Berkyaruk’un dayısı ve Azerbaycan Meliki İsmâil b. Alp Sungur Yâkûtî’ye evlenme teklif etti ve saltanatta ortaklık önerdi; ayrıca ordusuna her türlü yardımda bulundu. Ancak İsmâil, Kerec yakınlarında Berkyaruk’a karşı girdiği savaşı kaybederek Şubat 1093 de İsfahan’a sığındı. Terken Hatun burada onu çok iyi karşıladı; Mahmud ile birlikte adına hutbe okutup para bastırdı hatta onunla evlenmeyi düşündü. Fakat kumandanlar İsmâil’in Terken Hatun ile evlenmesine karşı çıktığından evlilik gerçekleşmedi. Ertesi yıl komutan Emir Öner idaresinde gönderdiği yeni bir ordunun yenilgiye uğraması da (Haziran-Temmuz 1094) Terken Hatun’u yıldırmadı. Tahtı ele geçirmek için harekete geçen kayınbiraderi Tâcüddevle Tutuş ile gücünü birleştirmek üzere (onu kendi safına çekmek için evlilik yapmayı ve beraber yönetmeyi teklif etti) İsfahan’dan hareket etti; fakat yolda hastalanarak öldü. Bir süre sonra İsfahan’da öldü (Eylül-Ekim 1094). Bağdat’ta Hanefiler için Terken Hatun Medresesi yapıldığı gibi İsfahan Cuma Camii avlusunun kuzey tarafında yer alan, teknik ve estetik özellikleri bakımından kusursuz sayılan kubbeli bölüm de Terken Hatun adına 1088’de inşa edilmiştir.^{[1]Bezer, Gülay Öğün. TERKEN HATUN.}

Popüler kültürde

TRT 1'de yayınlanan Uyanış: Büyük Selçuklu dizisinde Hatice Şendil tarafından canlandırılmıştır.