Taniel Varujan

Taniel Varujan veya Çubukkâryan (دانيال چوبوقکاریان, Դանիէլ Չպուքքարեան) (20 Nisan 1884, Çayboyu - 26 Ağustos 1915) Osmanlı Ermenisi yazar ve şair.

Yaşadığı dönemin en önemli Ermeni şairlerinden birisidir. En ünlü eseri, ölümünden sonra yayımlanan "Hatsin Yerkı” (Ekmeğin Şarkısı) adlı şiir kitabıdır.

Yaşamı

Ailesi, gençlik yılları ve öğrenimi

20 Nisan 1884 tarihinde Sivas Vilayeti'nde Katlolik Ermenilerin yaşadığı Periknik köyünde (bugünkü Dörteylül) doğdu. Annesi Takuhi Bağdigyan, babası Krikor Çabukkâryan'dır. Taniel Varujan, dört çocuklu ailesinin ilk çocuğudur. Kardeşlerinin adları Vahan (d.1900), Arşag ve Bedrus'dur (d.1908).

Köyündeki ilkokulu bitirdikten sonra12 yaşında İstanbul'a giden Varujan, 1896-1898 yıllarında Venedik Mıhitarist Rahipleri'nin Beyoğlu'nun Sakızağacı semtindeki okulunda, 1908-1902 yıllarında Mıhitaryanların Kadıköy'ün Moda semtindeki yatılı okulunda eğitim gördü. Yeteneği bu okulda Mıhitarist rahipler, bilhassa okul müdürü Peder Arisdages Kaskandilyan tarafından fark edilince 1902'de Venedik'teki Murat-Rafaelyan Koleji'ne gönderildi. Venedik'te kolejin ardından Belçika'da üniversite öğrenimi gördü. 1905 yılında bir sanayi kenti olan Gent şehrindeki Gent Üniversitesi'ne yollandı. Siyaset bilimi, felsefe, sosyoloji, edebiyat ve ekonomi eğitimi aldı.

Gent şehrinde işçi sınıfının çalışma koşullarını gören Varujan, komünist hareketten etkilendi.^{[1]Kayıran, Yücel. Taniel Varujan: Bir Osmanlı şairi - K24. 2 Temmuz 2020.} Yüksek tahsili sırasında Fransız ve İtalyan edebiyatıyla, Flaman sanatıyla tanıştı. Yoksulluk, alın teri, emek, aşk ve yurtseverlik üstüne şiirler yazdı. Çocukluğunun geçtiği köyü ve Anadolu'nun basit köy yaşantısını da birçok şiirine konu edinen^{[2]Anılar ve Taniel Varujan. 20 Ocak 2010.} Varujan, 20. yüzyıl başında Ermeni toplumunun umutlarını şiirlerinde dile getirdi. Üniversite yıllarında şiirleri Pazaveb, Anahid, Keğuni, Razmig, Şirag, Hayrenig gazetelerinde yayımlandı.^{[3]Taniel Varujan Kimdir?.}

İlk şiir kitabı "Ürperişler" (Sarsurner), 1906'da Venedik'te; ikinci kitabı "Kırım" (Çartı) Paris'te 1908'de yayımlandı.^{[1]Kayıran, Yücel. Taniel Varujan: Bir Osmanlı şairi - K24. 2 Temmuz 2020.} Aynı yıl İstanbul'da "Kavmin Yüreği" (Tseğin sirdi) adlı kitabı yayımlandı.^{[4]Şair Taniel Varujan ve ‘Ekmeğin Şarkısı’ - Aras Yayıncılık.} Bu eserde 19. yüzyılda Ermeni halkı üzerindeki baskılar sonucu halkın bütün ümitlerinin yok edildiğini anlattı.^{[2]Anılar ve Taniel Varujan. 20 Ocak 2010.}

Öğretmenlik yılları

1909 yılında üniversiteyi bitirip doğduğu köye döndü. Anadili dışında Fransızca, İtalyanca, Latince ve klasik Ermenice konuşan Varujan, öğrenimi sırasında diplomat olmayı düşünüyordu.^{[3]Taniel Varujan Kimdir?.} Ancak yurda dönünce radikal bir karar değişikliği ile öğretmenliğe başladı.^{[3]Taniel Varujan Kimdir?.} Sivas Aramyan Okulu'nda (1909-1911) ve Tokat'ta (1911-1912) öğretmenlik yaptı.

Öğrencilerinden Araksi Taşçıyan'a (d. 1892 - ö. 1967) aşık oldu.^{[2]Anılar ve Taniel Varujan. 20 Ocak 2010.} 1910 yılında, Tokat'ta evlenen çiftin üç çocuğu oldu (kızları Veronika ile oğulları Hayk ve Armen).

1912 yılından itibaren İstanbul'da yaşadı. Beyoğlu'nda bulunan Lusavoriçyan Ermeni Katolik Okulunun müdür olarak atandı ve bu okulda birçok öğrenci yetiştirdi.

1912'de çıkan "Pagan Şarkılar” (Hetanos yerker), hayattayken yayımlanan son kitabı oldu. Politik nitelikli şiirlerinin yer aldığı bu kitapta yer alan ve daha önce 1 Mayıs 1912 tarihinde, Azadamart gazetesinin 874. sayısında yayınlanan "1 Mayıs" şiirinin 1 Mayıs ile ilgili olarak Osmanlı coğrafyasında yayımlanan ilk şiir olduğu düşünülür.^{[1]Kayıran, Yücel. Taniel Varujan: Bir Osmanlı şairi - K24. 2 Temmuz 2020.}^{[5]Taniel Varujan’ın 'Bir Mayıs'ı. 5 Ocak 2020.}

İstanbul'a yerleştikten sonra zamanın önemli Ermeni aydınlarından oluşan geniş bir çevre edindi.^{[2]Anılar ve Taniel Varujan. 20 Ocak 2010.} 1914'te Mehyan (Tapınak) adlı edebi derginin yazı işlerinde yer aldı.^{[6]Yeni yıla Antasdan. 24 Aralık 2014.} Yedi sayı çıkan Mehyan, "Golgotha Çiçekleri" (Golghgotayi Dzağikner) adlı edebî topluluğun yayın organıdır.

Tutuklanması ve öldürülmesi

Taniel Varujan'ın adı, 1915'te İttihat ve Terakki hükûmetinin hazırladığı tutuklanacak Ermeni aydınlarının adını içeren 235 kişilik listede yer aldı. 24 Nisan 1915'te Elmadağ'da Yeni Nalbant Sokak'ta, Karavela Apartmanı'ndaki evinde^{[7]Değirmenciyan, Sevan. Yeni Kentin Sakinleri: Şişli’de Ermeniler. Mart 2022.} tutuklandı ve Çankırı'ya sürgün edildi. Şiirlerinin yer aldığı deftere de el konuldu.

Birkaç ay sonra Dâhiliye Nazırı Talat Bey, Çankırı'ya gönderilen Ermeni aydınlarının serbest bırakılıp İstanbul dışında diledikleri yere gidebilmeleri için şartlı af getirdi.^{[1]Kayıran, Yücel. Taniel Varujan: Bir Osmanlı şairi - K24. 2 Temmuz 2020.} Ancak bir karışıklık sonucu serbest bırakılacakların listesinde, daha önce serbest kalmış 5 kişinin ismi yer almış, halen tutuklu bulunan ve aralarında Varujan ve bir başka Ermeni şair Rupen Sevag'ın da olduğu 5 kişinin ismi ise listede yer almamıştı.^{[1]Kayıran, Yücel. Taniel Varujan: Bir Osmanlı şairi - K24. 2 Temmuz 2020.}

Varujan tutuklandıktan dört ay sonra şair Rupen Sevag, demirci Vahan Kahyayan, mücellit Onnik Mağazacıyan, fırıncı Artin Boğosyan ile birlikte^{[8]Makriküği, Ardziv. Taniel Varujan ve Anma Gecesi. 30 Nisan 2015.} resmî görevliler eşliğinde Çankırı'dan Ayaş'a götürülürken yolda Kürt eşkıya reisi Halo ve çetesinin saldırısına uğradı ve Tüney köyü civarında işkence edilerek öldürüldü.^{[4]Şair Taniel Varujan ve ‘Ekmeğin Şarkısı’ - Aras Yayıncılık.}^{[9]Ghazarian, Gurgen Mahari ; translated by Dickran and Haig Tahta and Hasmik. Burning orchards. Black Apollo Press, 2007.} refn|Çete ile ilişkisi olan Çankırı İttihat ve Terakki Fırkası’nın parti sekreteri Cemal (Oğuz) ile Çankırı askerî komutanı Yüzbaşı Nureddin, bu cinayetten sorumlu tutulup, 1919 yılında yargılanmıştır.^{[1]Kayıran, Yücel. Taniel Varujan: Bir Osmanlı şairi - K24. 2 Temmuz 2020.}|group="not"

Ekmeğin Şarkısı

Öldürülmeden önce yeni bir şiir kitabı üzerinde çalışan Varujan'n şiirlerinin bulunduğu defter, eşi Araksi Çubukkâryan'ın ısrarlı çabaları sonucu 1919 yılında, belli bir bedel karşılığında polisin elinden kurtarılmıştır.^{[4]Şair Taniel Varujan ve ‘Ekmeğin Şarkısı’ - Aras Yayıncılık.}

Defterdeki şiirleri, 1921'de İstanbul'da "Hatsin Yerkı" (Ekmeğin Şarkısı) adıyla yayımlandı. 29 şiirin yer aldığı eser, şairin köy yaşamını konu alan şiirlerden oluşur.^{[10]Hatsin Yerkı-Ekmeğin Şarkısı.} Kitapta son şiir olarak yer alması planlanan "Ekmeğin Şarkısı" adlı şiir ile "Un", "Ahır", "Maya", "Fırın", "Memleket Sofrası" adlı şiirler kayıptır.^{[11]Topuz, Ali Duran. Ekmeğin Şarkısı ya da agoslardaki kan. Mayıs 2020.}

Türkçesi Ohannes Şaşkal çevirisiyle 2020'de yayımlanmıştır.^{[12]Maktul Ermeni şairin “Ekmeğin Şarkısı” "Aras Yayıncılık"tan çıktı. 6 Mayıs 2020.}

Eserleri

Sarsurner (Ürpertiler), 1906 Venedik
Çart (Kıyım), 1908 Paris
Drdunçk Y. Demircibaşyani (Yeğiya Demircibaşyan'ın Yakınmaları), Sivas
Tseğin Sirdı (Kavmin Yüreği), 1908 İstanbul
Hetanos Yerker (Putperest Şarkılar), 1912, İstanbul
Hatsin Yerkı (Ekmeğin Şarkısı), 1921, İstanbul

Hakkında yazılanlar

Esajanian, Levon. Anmahner Taniel Varoujan (geankue yev kortzue) (Constantinople: Berberian, 1919). Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20140203023529/http://books.google.com.tr/books/about/Anmahner_Daniel_Varoujan_geankue_yev_kor.html?id=BdqsGwAACAAJ&redir_esc=y |tarih=3 Şubat 2014

Popüler kültür

Yönetmenliğini Garo Berberian'ın yaptığı Taniel (2018) adlı 20 dakikalık kısa film, şair ve yazar Varujan'ın hikâyesini anlatır.^[13]Taniel.