Tahtacılar

Tarihsel olarak Osmanlı döneminden beri ağaç işçiliğiyle uğraşan Tahtacılar, kökenlerini Üçok Türkmenlerine dayandıran bir Alevi Türkmen topluluğudur. Genellikle Ege ve Akdeniz bölgelerinin ormanlık ve dağlık kesimlerinde yaşamışlardır. Tahtacılar, Bektaşîlik ve Anadolu Aleviliği ile ortak yönler taşısalar da, kendilerine özgü inanç anlayışları ve ritüelleriyle farklı bir kimlik oluşturmuşlardır. Şamanist öğelerle Alevi-Bektaşi geleneklerinin harmanlandığı bu kültürel yapı; el sanatlarında, inanç pratiklerinde ve doğayla kurdukları sıkı ilişkide açıkça görülmektedir.^{[1]Duran, Erol. Disclosing an Authentic Culture for Tourists’ Discovery: The Tahtaci Turkmens. 29 Ağustos 2024, s. 925-941.[2]Agency, Anadolu. Turkmen culture comes alive at Tahtacı museum. 8 Kasım 2017.[3]Efe, Recep. Geographical Symbols in Beliefs of the Tahtacı Turkomans Around Kaz Mountain, W Turkey. 19 Mart 2014, s. 46-52.}

Kökenleri

Osmanlı döneminde Toros Dağları’nda yaşayan Tahtacılar, bölgedeki ormanlarda kereste üretimiyle uğraşmışlardır. Kesilen ağaçlar Antalya, Alanya, Finike ve çevresindeki limanlardan sevk edilirdi. Kereste ihracatı devletin tekelinde bulunmaktaydı ve 1477 yılına ait kayıtlara göre, kereste ve reçineden elde edilen gümrük gelirleri yaklaşık 3.500 altın dukaya ulaşmıştır.^{[4]İnalcık, Halil. The Ottoman Empire : the classical age, 1300-1600. New Rochelle, N.Y. : Aristide D. Caratzas, Publisher, 1969.}

Timur, Türkistan ve Horasan'ı egemenliği altına alınca, yurtlarını terk etmek zorunda kalan Ağaçeriler'in bir bölümü İran'a, çoğunluğu da Anadolu'ya yerleşti. Diğer bazı kaynaklara göre, 466 yılında büyük bir göç dalgası meydana geldi ve Hunlara ait Ağaçeri kabileleri gelerek Anadolu'ya yerleşmiştir.

Moğolların Anadolu'yu işgal etmesi üzerine, buraya gelmiş olan Ağaçeriler bu kez Suriye ve Irak'a göç ettiler. Bunlardan bazılarının Timur'un ölümünden sonra 1405 yılında yeniden Anadolu'ya döndüğü ve bu dönemlerden itibaren 'Tahtacılar' olarak anıldığı kabul edilir. Fatih Sultan Mehmed' in, 1453 yılında İstanbul'un fethi sırasında kullanılan gemilerin yapımı için, Balıkesir' in Kaz Dağları'ndaki köylerden Tahtacıları da getirdiği bilinir.^{[5]Tactacılar Kimdir ve Kökenleri Nereden Gelir? - Bölüm 3.} Tahtacılar, araştırmacıların bir kesimi tarafından Yörükler ile aynı sosyal yapıda değerlendirilmişlerdir.^{[6]Dr. İsmail Engin, Tahtacılar, Tahtacı Kimliğine ve Demografisine Giriş, Ant Yayınları, 1998.}

Yazılı kaynaklarda Tahtacı adına ise ilk olarak 16. yüzyılda Osmanlı vergi nüfusu tahrir defterlerinde “Cemāat-ı Tahtacıyān” şeklinde rastlanmaktadır.^{[7]Çıblak, Nilgün (2003). “Mersin Tahtacı Kültüründeki Terimler Üzerine Bir Deneme” , Folklor / Edebiyat, C.IX, S. XXXIII, ss.217-238.}

Türkiye'de Yerleşim Yerleri

Zamanla yerleşik yaşama geçmeye başlayan Tahtacılar günümüzde daha çok Adana, Mersin, Antalya, Muğla, Denizli, Isparta, Burdur, Aydın, İzmir, Manisa, Balıkesir, Çanakkale, Afyonkarahisar gibi illerde yaşamaktadırlar.

Adana'daki Tahtacı köyleri:

• Pozantı: Belemedik

• Karaisalı: Nergizlik

• İmamoğlu: Uluçınar

• Seyhan:Yeşiloba

• Çukurova:Bahçeşehir

Mersin'deki Tahtacı köyleri:

• Toroslar: Dalakderesi, Düğdüören, Bekiralanı

• Erdemli: Tömük

• Silifke: Sayağzı, Kırtıl

• Mut: Yazalanı, Kayabaşı, Keleceköy, Kamaçukuru

• Tarsus: Çamalan, Kaburgediği

• Mezitli: Kuzucubelen

• Anamur: Kaşdişlen

• Bozyazı: Çubukkoyağı, Bahçekoyağı, Tekedüzü

Antalya'daki Tahtacı köyleri:

• Elmalı: Akçaeniş

• Finike: Alacadağ, Arifköy, Gökbük

• Kumluca: Beşikçi, Hızırkahya, Toptaş

• Manavgat: Dolbazlar, Sağırin

Muğla'daki Tahtacı köyleri:

• Fethiye: Foça

• Ortaca: Kemaliye

Balıkesir'deki Tahtacı köyleri:

• Balıkesir: Türkali

• Burhaniye: Pelitköy, Tahtacı

• Edremit: Arıtaşı, Çamcı, Doyran, Kavlaklar, Mehmetalan, Tahtakuşlar

• Kepsut: Mehmetler

• Savaştepe: Kongurca

Çanakkale'deki Tahtacı köyleri:

• Çanakkale: Akçeşme, Çiftlikdere, Denizgöründü, Elmacık, Gürecik, Kayadere

• Ayvacık: Bahçedere, Güzelköy, Uzunalan

• Bayramiç: Karıncalı

• Ezine: Derbentbaşı, Koşuburun

• Denizli'deki Tahtacı köyleri:

• Sarayköy: Yeşilyurt

İzmir'deki Tahtacı köyleri:

• Bayındır: Turan, Yakapınar

• Bergama: Yerlitahtacı

Dil ve Din

İnançlarında ve yaşam biçimlerinde Şamanizm'e ilişkin kanıtlar bulunmasıyla birlikte, korudukları bu kültür, Alevilik inanç ve töreleri ile harmanlanmıştır. İçinde Öz Türkçe'den pek çok kelimeler barındıran, günümüze kadar muhafaza edebildikleri bir günlük konuşma dili kullanmaktadırlar. Kullandıkları ağız, yaşadıkları bölgelerin ağız özelliklerinden de beslenmiş, etkileşime girmiştir.

Kültür

Tahtacılar tarih boyunca hep doğayla iç içe yaşamışlardır. Giyim kuşamları, el sanatları, yemek kültürleri ile büyük bir kültürel zenginliğe sahiptirler. Örf, adet ve gelenekler bakımından Orta Asya Türk kültüründen izler taşırlar. Zanaat olarak sürdürdükleri ağaç işçiliğinde kadın - erkek birlikte çalışırlar. Tahtacıların bir kısmı, Cumhuriyet ilan edildikten sonra azalan kamusal baskı nedeniyle ziraat, esnaflık, memurluk, serbest meslek vb. meslek gruplarına da ayrılmıştır. Eskiden bu yana süregelen önemli geleneklerinden birisi de bir düğünün hemen sonrası, yeni gelin olmuş kadınlar için yapılan 'Baş Bağlama' ritüelidir.^{[8]Veli Asan, Tahtacı Türkmenlerde Baş Bağlama, Cem Dergisi, S. 71, 1997.}

Ünlü Tahtacılar

• Musa Eroğlu: Türk halk müziği sanatçısı ve bağlama virtüözü. Mersin Tahtacılarından olan Eroğlu, genellikle Tahtacı türküleri derlemektedir.

• Ahmet Günday: Türk halk müziği sanatçısı. Muğla Fethiye Tahtacılarından olan Günday, genellikle Tahtacı türküleri derlemiş ve seslendirmiştir. 13 Mart 2021 tarihinde vefat etmiştir.

Ayrıca bakınız

• Ortaca Olayları

Dış bağlantılar

• Ege Bölgesi Tahtacı Dernekleri