Stanislas Saint Clair

Hidâyet Paşa veya doğum adıyla Stanislas Graham Bower Saint Clair, kısaltılmışı Stanislas Sinclair (; d. 24 Şubat 1835, Vepriai – ö. 24 Ocak 1887, Ligneuville), Leh-İskoç asıllı Britanyalı subay ve diplomat, sonradan Osmanlı devlet adamı ile ferîk-i evvelidir. 93 Harbi'nin akabinde Rodop Dağları'nda II. Abdülhamid'in desteklediği geniş çaplı bir ayaklanma düzenledi; bu süreçte, simgesel olarak Osmanlı'ya bağlı ve kısa ömürlü olan Rodop Türk Mukavemet Hükûmeti'ni kurdu.

Hayatı

Gençliği

Stanislas Graham Bower Saint Clair, 24 Şubat 1835'te Rus İmparatorluğu'nun Vilnius Guberniyası'ndaki Vepriai'de büyükbabasının köşkünde doğdu. Babası, Britanya Hindistanı Ordusu'nun deniz kuvvetleri kolunda görev yapan İskoç asıllı bir soylu olan Alexander Bower de Saint-Clair (1800-1880); annesi ise Mazovyalı Leh kökenli Kossakowski hânedanından gelen ve tanınan komutan Józef Dominik Kossakowski'nin kızı Pelagia Kossakowski (1798-1881) idi. Saint Clair'in iki erkek kardeşi vardı: Britanya'nın Yaş başkonsolosu Aleksander (1834-1880) ve önce Nice'de, sonra Montrésor'da yaşayan Feliks (1839-1897); ayrıca Olga adında bir kız kardeşi de bulunuyordu.

Bir süre sonra Paris'te halası Zofia Kisielewa (Potocka) tarafından büyütülen Saint Clair, 1852'de eğitimine devam etmek için Londra'ya göçtü. Kırım Savaşı sırasında Britanya ordusunda yüzbaşı rütbesiyle Çernaya Nehri Muharebesi ve Sivastopol Kuşatması'nda gösterdiği başarılar sebebiyle Mecîdiye Nişanı ve bir Fransız madalyası kazandı. 1857'de Rus kontrolündeki Litvanya'ya dönerek 1859'a kadar tanınmış diplomat Stanisław Szczęsny Kossakowski ile Ulkimierz yakınlarındaki Wojtuszki'de berâber yaşadı. 1862'de, Burgaz'daki Britanya Konsolosluğu'nda yazman olarak çalışmaya başladı; iki yıl sonra Varna'daki Britanya Konsolosu olduğu söyleniyor ancak net bir şekilde kanıtlanan detay değildir. Saint Clair, 1863'te Ocak Ayaklanması'na iştirak ederek Józef Hauke Bosak ve Marian Langiewicz'in birliklerinde savaştı (Langiewicz, 1867'de Langie Bey adıyla Osmanlı ordusuna katıldı ve 1887'deki ölümüne kadar imparatorlukta kaldı).^{[1]Karagiannis, Evangelos. Zur Ethnizität der Pomaken Bulgariens. LIT Verlag, 1997, s. 24.}

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı

Akdere'deki çiftliği

Ayaklanmanın bastırılmasının ardından Saint Clair, Osmanlı'ya bağlı bir devlet olan Romanya Prensliği'ndeki Yaş'ta kardeşi Aleksander ile bir süre yaşadı. Daha sonra Osmanlı Bulgaristanı'na yerleşti ve 1865'ten 1877'ye kadar Akdere'de satın aldığı bir çiftlik'te yaşadı. Bu sırada Ali Suavi'yle arkadaşlık edindi.^{[2]Çıkar, Jutta R. M.. Türkischer Biographischer Index. K. G. Saur Verlag, 2004, s. 869.}

A Residency in Bulgaria adlı eseri

1869'da Charles Brophy ile birlikte A Residence in Bulgaria [Bulgaristan'da İkamet] adlı bir kitap yayınladı.^{[3]St. Clair, S. G. B.. A Residence in Bulgaria. John Murray, 1869.} William Ewart Gladstone'un Liberal hükûmeti, sözde ezilen "vahşi, inatçı ve medeniyetsiz" Slavlar lehine harekete geçmek için artan baskıyla karşılaşırken, Brophy ve Saint Clair'in yayınları bu tutuma karşı çıktı. Eserde, Türklere karşı kin tutmasıyla bilinen Gladstone kabinesinin, dönemin modası olan Osmanlı'yı kötüleme eğilimine kapılmamalarını ve hem Osmanlı İmparatorluğu'na destek olacak hem de "dünya çapında medeniyetin gerçek menfaatlerine hizmet edecek" bir politika izlemesi çağrısında bulundular.^{[4]Blumi, Isa. Nostalgia, Loss and Creativity in South-East Europe: Political and Cultural Representations of the Past. Palgrave Macmillan, 2018, s. 55.} Ayrıca Slavların meşhur paranoyasının, aşılanmış korkaklıktan kaynaklandığını öne sürdüler. Bu kitap, Hristiyanların Osmanlı'yı Bulgarlara karşı savunmasının ender bir örneği olarak dikkat çekti.^{[5]Anglo-Bulgarian Symposium, July 1982: Proceedings. Londra Üniversitesi, 1982, s. 135.}

93 Harbi

93 Harbi'nin patlak vermesiyle Bulgaristan cephesinde çatışmak üzere Mehmed Ali Paşa'nın ordusuna nakledildi. Ferîk-i evvel Hidâyet Paşa olarak anılmaya başladı. Mehmed Ali Paşa'nın azlinden sonra Süleyman Hüsnü Paşa'nın kuvvetlerinde bulundu. Kara Lom Operasyonu, Eski Zağra Muharebesi ve birkaç tane daha çarpışmaya katıldı. Savaş sırasında bir Polonya Lejyonu kurmak istedi fakat beceremedi; yine de Yosef Yagmin önderliğinde Polonyalılardan oluşan bölükler mevcuttu.^{[6]Sokulski, Franciszek. W kraju i nad Bosforem: Fragmenty życia i listy. Ossolineum, 1951, s. 123.}

Türk târihçi Nurullah Aydın'ın araştırmalarının sonucunda Saint Clair'in Yıldız Sarayı'na sızmış bir Britanya ajanı olduğu öğrenildi. Sultan II. Abdülhamid, onun câsusluk faaliyetlerini fark ederek gece vakti gizlice görüşür ve Yıldız İstihbârat Teşkilâtı'nda görev teklif eder; Saint Clair, Sultan'ın şartlarını kabul etti. Kuruluşun lideri sıfatıyla, Sultan'ın emriyle diğer ajanlarla birlikte Rodop Dağları'na gönderildi. Rusya'nın Balkanlar'da asırlarca yaptığı gibi, bölgedeki yerel kuvvetleri örgütleyerek Rus ve Bulgar askerlerine karşı gerilla saldırıları düzenlemekle sorumlandırıldılar.^{[7]Aydın, Nurullah. Osmanlı İmparatorluğu'nda İstihbarat. Paraf Yayınları, 2010, s. 123-124.}

Rodop Dağları Ayaklanması

Rodop Türk Mukavemet Hükûmeti'nin kuruluşu

Hidâyet Paşa, Mart'tan beri Rodop Dağları'ndaki mültecileri organize ediyordu. 16 Mayıs 1878'de, merkezi Kara Tarla olan dört milyon Türk'ün yaşadığı bölgede Rodop Türk Mukavemet Hükûmeti'ni (RTMH) kurdu. Simgesel olarak Osmanlı'ya bağlı olan hükûmetin amacı, Ayastefanos Antlaşması'nın revize edilmesiydi.^{[1]Karagiannis, Evangelos. Zur Ethnizität der Pomaken Bulgariens. LIT Verlag, 1997, s. 24.} Ülkede üç il vardı; Sultanyeri, Kırcaali ve Paşmaklı illeri. RTMH, dört üyeden müteşekkil kurucu komitesi (Hidâyet Paşa, Kara Yusuf Çavuş, Ahmet Ağa Timiriski ve Hacı İsmâil Efendi) ile 30 kişilik Temsilciler Meclisi'yle teşkil edildi.^{[8]Sarısakal, Baki. Belge ve Tanıklarla Samsun'da Mübadele. Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2007, s. 183-184.} Vergi toplama, askere alma, yemek dağıtımı, adlî hizmetlerin yanı sıra eğitim ve sağlık hizmetleri de dâhil olmak üzere bütün devlet faaliyetlerini üstlendi.^{[7]Aydın, Nurullah. Osmanlı İmparatorluğu'nda İstihbarat. Paraf Yayınları, 2010, s. 123-124.} Devletin sınırları içerisindeki Dimetoka-Nevrokop aralarında Rus-Bulgar zulmünden kaçan ve kendilerini Türk olarak tanımlayan 150.000 Pomak mülteci bulunuyordu.^{[9]Turan, Ömer. The Turkish Minority in Bulgaria, 1878-1908. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1998, s. 157, 160.}

Ayaklanmaya katılanların kahir ekseriyeti Pomaklarken, birkaç yabancı emir subayları da vardı; Severin Trzcinski (Sever Bey), Henri Trzcinski (Konrad Bey), Mr. Paget vs. ve çoğu Polonyalı ile Macarlardan oluşan onlarca ecnebi askerler).^{[10]von Mach, Richard. Elf Jahre Balkan: Erinnerungen eines preussischen Officiers aus den Jahren 1876 bis 1887. J. U. Kern's Verlag, 1889, s. 186.} Ayaklanmayı destekleyen çok fazla Rum, hatta Bulgarlar da vardı.

Çatışmalar

Direnişle karşılaşacağını ummayan Ruslar, bölgede çatışmak istemiyordu.^{[11]Çokbankir, Ercan. Balkan Türklerinin Kökleri: (Arnavutlar, Boşnaklar ve Pomaklar). Etki Yayınevi, 2008, s. 124.} İlk ciddî muharebeler Nisan'da gerçekleşti. Rus birlikleri, Eduard Totleben'in genel komutası altındayken,^{[12]Taki, Victor. Russia’s Turkish Wars: The Tsarist Army and the Balkan Peoples in the Nineteenth Century. University of Toronto Press, 2024, s. 190.} Bulgarlar ise Petko Voyvoda'nın emrindeydi. Zaman geçtikçe mıntıkadaki Rus ve Bulgar orduları zayıfladı.^{[7]Aydın, Nurullah. Osmanlı İmparatorluğu'nda İstihbarat. Paraf Yayınları, 2010, s. 123-124.} Osmanlı İmparatorluğu resmen destek açıklayamasa da binlerce silah göndererek RTMH'ye yardım sağladı.^{[13]Aydın, Mahir. Şarkı̂ Rumeli Vilâyeti. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992, s. 26.} Ordusu 40.000 büyüklüğündeydi.

Rodop Uluslararası Komisyonu

Berlin Kongresi'nin 18. oturumunda, Lord Salisbury'nin baskısıyla, ayaklanmanın sebeplerini araştırmak nedeniyle uluslararası bir komisyonun Rodop Dağları'na yollanmasına karar verildi. Komisyon bölgeye giderek Kara Tarla kasabasındaki karargâhında Saint Clair ile görüştü. Çalışmaları sırasında Batılı komisyon üyeleri, Güney Bulgaristan'daki Rus hâkimiyetinin mülteci sorununu çözmek amacıyla uluslararası bir yönetimle değiştirilmesini savunacak deliller bulmaya çalıştı. Komisyonun sonucunda Ruslar ve Bulgarlar'ın Müslümanlara karşı katliamlar düzenledikleri ispat edilebildi, ancak komisyon sonuçsuz kaldı.

Sonuç

Komisyonun başarısızlığı ve Berlin Kongresi'nin ardından alınan kararlar hayal kırıklığı ve şüphecilik yarattı. Birtakım kimseler, Hidâyet Paşa'yı Ruslarla iş birliği yapmakla haksız yere suçladı. Bunun üzerine, başlattığı ayaklanmayı terk etmek zorunda kalarak, Mr. Paget ile Ekim'de İstanbul'a sığındı. Bu durum, devletin askerî kuvvetlerinin ikiye bölünmesine yol açtı. Böylece hareket, gelecek vadetmediği için dağıldı.^{[8]Sarısakal, Baki. Belge ve Tanıklarla Samsun'da Mübadele. Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2007, s. 183-184.} Hâlbuki Hidâyet Paşa, Karadağ gibi müstakil bir prenslik kurabilecek derecede nüfuz kazanmıştı.

Sadrazam Safvet Paşa, Saint Clair'i Osmanlı Devleti için büyük bir sıkıntı ve utanç kaynağı olarak nitelendirdi ve onun ülkeden ayrılmasının son derece arzu edilir olduğunu belirtti.

Son yılları

Yeni kurulan Doğu Rumeli'nin vâliliği talebinin dikkate alınmadığında, 1879'da Prusya'daki Ligneuville'e yerleşti ve 24 Ocak 1887'deki ölümüne kadar orada yaşadı.

Özel hayatı

Presbiteryen olan Saint Clair, 1863'te Julie Dresser'la (ö. 1926) evlendi; bu evlilikten Pelagia adında bir kızları oldu. 1882'de Anne Ambros'la (1859-1927) evlendi; bu birliktelikten ise Evelyne (1883-1958) ve Yolande (1883-1945) isimli iki kızı oldu.^{[14]Stanisław Graham Saint-Clair-St. Clair. sejm-wielki.pl.}