Saruhan Bey

Saruhan Bey (ö.1346) 14. yüzyılda Batı Anadolu'da merkezi Manisa olan Saruhanoğulları Beyliği'nin kurucusu, Harezmli bir Türkmen beyidir.^{[1]Ελισάβετ Α Ζαχαριάδου. The Ottoman Emirate (1300-1389): Halcyon Days in Crete 1 : a Symposium Held in Rethymnon 11-13 January 1991. Crete University Press, 1993.[2]Cultural atlas of the Turkish world. Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, Turkish Cultural Service Foundation, 1997.[3]Ali Akar. Türk dili tarihi: dönem, eser, bibliyografya. Ötüken, 2005.[4]Eren Sarı. Çocuklara Osmanlı Tarihi: Tarihin en büyük Türk-İslam Devleti. Dünyanın en soylu, en şerefli ve en uzun ömürlü hanedanının kurduğu son cihanşûmul imparatorluk. Asr-ı seâdet ve Hulefâ-i Râşidîn devirlerinden sonra Hak ve adâlete riâyette en üstün seviyeye yükselen Müslüman Türk Devleti.. noktaekitap, 28 Temmuz 2016, s. 54-.[5]Osmanlı tarihi: cilt. Uzançarşılı, İ.H. Kuruluştan İstanbul'un fethine kadar (1947). Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1947.[6]Türkiye tarihi. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1990.} Başka bir iddiaya göre Saruhan Bey'in kökeninin İznik İmparatoru III. İoannis Vatatzes'in döneminde 1241-1250’lerde Trakya’dan getirtilip Batı Anadolu'ya, Menderes vadisi ve Frigya, Bitinya olmak üzere sınırlara yerleştirilmiş olan Kuman/Kıpçaklarla ilgili olduğu öne sürülmektedir.^{[7]Sencer Divitçioğlu, “Saruhanlı Beyliği’nin Kıpçak Kökenli Olma İhtimali (XI-XIV. Yüzyıllar)”, Doğu Batı, sy. 33, Ankara 2005, s. 287-297.[8]İbrahim ŞAHİN, Saruhan ve Saruhanoğullarının Adları Üzerine, Dil Araştırmaları, Bahar 2016, Sayı 18 s. 219-233.}

Hayatı

Babası Alpagu Bey, onun babası da Saruhan'dır.^{[9]Yılmaz Öztuna. Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Yayınevi, 1977.[10]Emecen, Feridun. Anadolu Beylikleri El Kitabı- SARUHAN OĞULLARI BEYLİĞİ. Grafiker Yayınları, s. 143.} Bilinen kardeşleri Çoğa Bey ve Ali Paşa'dır. Saruhan Bey'in, Selçuklu Hanedanı'nın uç beyi beyi olduğu ve/veya emrindeki komutanlardan (nökerlerden) biri olduğu düşünülmektedir.^{[11]Feridun Mustafa Emecen. İlk Osmanlılar ve batı Anadolu beylikler dünyası. Kitabevi, 2001.[12]Enver Behnan Şapolyo. Selçuklu İmparatorluğu tarihi. Güven Matbaasi, 1972.[13]Prof. Dr. Fikret Işıltan'a 80. doğum yılı armağanı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1995.} Manisa'yı 3 yıllık bir ablukadan sonra Bizanslılar'ın elinden almıştır. Mezarı, Manisa'daki Saruhan Bey Türbesi'ndedir (halk arasında Saruhan Baba Türbesi, Körhane veya Gürhane türbesi de olarak anılmaktadır) olarak da adlandırılan).^{[14]Celil Ender. Karesi, Saruhan, Aydın ve Menteşe beylikleri paraları. Ender Nümismatik Yayınları, 2000.}

Manisa'nın fethi

Manisa’nın fetih süreci ve nasıl ele geçirildiği ile ilgili kaynaklarda yeteri kadar bilgi yoktur. Ancak günümüze kadar ulaşan rivayetler bulunmaktadır, bunlardan ilki; Saruhan Bey'in Manisa’ya doğu yönünden saldırmış olduğu, askerlerini çok göstermek için ise keçilerin boynuzlarına mum (veya meşale) taktığı ve Manisa Kalesi'ne doğru gönderdiğidir. Doğuda yapılan bu savaşın sonunda Manisa'nın alındığı rivayet edilir. Manisa'da tarif edilen alanın adı Kırtıktır, halk bu kelimenin düşmanı kırdıktan geldiğini söylemektedir, bahsedilen alanda önceleri aynı isimli bir köy bulunsa da günümüzde Kırtık Mezarlığı bulunmaktadır.^{[15]Saruhanoğulları ve Osmanlı klasik döneminde Manisa'da yaşayan kültürel izleri. Manisa Valiliği, 1999.[16]Alim Can. Oğuzlardan Yatağan Mahmud Sultan. Uyum Yayıncılık Pazarlama Turizm Limited Şti., 1997.[17]Prof. Dr. Fikret Türkmen armağanı. Kanyılmaz matbaası, 2005.[18]Manisa'nın kültür ve tabiat varlıkları: Manisa merkezdeki taşınmaz kültür varlıklarının korunması ve restorasyonu paneli, 28 Nisan 1992. Manisa Belediye Başkanlığı, 1993.} İkincisi ise; savaşın sabaha kadar sürdüğü, günün ilk ışıklarıyla beraber Bizanslılar yenilmiş ve şehrin batısındaki günümüzde Horozköy olarak bilinen semte kadar püskürtülmüştür, köye gelindiğinde de horozlar ötmeye başlamış olduğu bu yüzden de buraya Horozköy dendiği rivayet edilir.^{[15]Saruhanoğulları ve Osmanlı klasik döneminde Manisa'da yaşayan kültürel izleri. Manisa Valiliği, 1999.[19]Manisa tarihi. Resimli Ay Matbaası, 1939.[20]Türkmen Parlak. Ege Denizinde ilk Türk derya beyleri. Yaşar Eğitim Kültür Vakfı Yayınları, 1979.} Manisa'nın fethi eskiden bayram olarak kutlanmakta iken bu gelenek tamamen unutulmuştur.

İbn Batuta ile karşılaşması

Manisa'yı ziyaret eden İbn Batuta seyahatnamesine Saruhan Bey hakkında şunları yazmıştır; “Şehrin hükümdarı Saruhan adında biridir. Buraya girdiğimizde onu birkaç ay evvel ölmüş oğlunun türbesinde bulduk, Bayram gecesi ile sabahını anne baba bu türbede geçirmişler. Çocuğun cesedi yıkanıp hazırlanmış (tahnit edilmiş) kalaylı, demir kaplı tahta bir tabut içine konmuş ve cesetten çıkan kokunun kaybolması için çatısı açık bir kubbeye asılmıştı. Bir süre sonra çatı örülecek, tabut yere indirilecek, üstüne de ölünün elbiseleri örtülecekti. Pek çok hükümdar için böyle yapıldığını daha önce görmüştüm ben.”^{[21]Mehmet Eröz. Eski Türk dini (gök tanrı inancı) ve Alevîlik-Bektaşilik. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1992.} Aktarılan olaydan da anlaşılacağı üzere detayı verilen yas ve defin işlemi, Saruhan Bey ve eşinin henüz Şamanizm etkisinde oldukları, İslamiyet'in Türkler tarafından kabulünden sonra da bunun etkisinin devam ettiğini göstermesi bakımından ilginçtir. İbn Batuta'nın “daha önce görmüştüm ben” diye bahsetmesi, Türkler'in hala Şamanizme olan bağlılıklarını belirtir bir dipnottur.^{[22]A. Munis Armağan. Hepimiz biraz şamanız. A. Munis Armağan, 2008.[23]A. Munis Armağan. Asya'dan Anadolu'ya Türkler'in anı defteri. Bilkar, 2006.[24]İbrahim Sarı. TÜRK GELENEKLERİ: Türklerin Yaşam Tarzı.... noktaekitap, 1 Temmuz 2018, s. 155-.}

Mimari çalışmalar

Saruhan Bey'in bilinen tek eseri Manisa Kalesi içinde yer alıp 710 yıl sonra 2023 yılında yeniden ihya edilen mescide Kale Mescidi`de denilir daha çok bilinen adı Saruhan Bey Mescidi'dir (Hacet Mescidi).^{[25]M. Çağatay Uluçay. Saruhanoğulları ve eserlerine dair vesikalar (773 H.-1220 H.). Resimli Ay Matbaası, 1946.[26]VI. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Sempozyomu: bildiriler. Erciyes Üniversitesi, 2002.}