Süreyya İlmen

Süreyya İlmen (1874, Podgorica – 6 Şubat 1955, İstanbul), Osmanlı ordusunda görev yapmış asker, askerî havacılığın kuruluş sürecinde rol alan kurmay subay, sanayici, siyasetçi ve yazardır. Hayatı, Osmanlı ordusundaki kurmaylık ve havacılık teşkilatlanmasından Cumhuriyet dönemindeki sanayi, belediyecilik ve kültür girişimlerine uzanır. III. Dönem İstanbul milletvekili olarak görev yaptı.^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.} 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası’na katıldı ve partinin İstanbul teşkilatlanmasında görev aldı.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}

Hayatı

Doğumu ve askerî eğitimi (1874–1890’lar)

Süreyya İlmen, Rıza Paşa ile Adviye Hanım’ın oğlu olarak 1874’te Podgorica’da doğdu. Doğum günü bazı kaynaklarda 10 Nisan, bazı kaynaklarda ise 12 Nisan olarak verilmektedir. Bu nedenle gün ve ay bilgisi kaynaklar arasında kesinleşmiş değildir.^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}^{[3]Cumhuriyet, 7 Şubat 1955. Cumhuriyet.}^{[4]Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi.}

1889’da Kuleli Askerî Lisesi’ne, 1892’de Pangaltı’daki Harp Okulu’na kaydolduğu aktarılır. Harp Okulu ve kurmaylık eğitiminin tamamlanma tarihi kaynaklarda farklı biçimlerde verilir: Ökkeş Kürşad Karacagil 1894’te mezun olup kurmay sınıfına geçtiğini yazarken, bazı üniversite katalog özetlerinde 1897 tarihi görülmektedir.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}^{[5]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya İlmen’in Hayatı, Faaliyetleri ve Eserleri (doktora tezi), s. 146–152, 263–266. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2011.}

Askerlik ve askerî yazarlık (1890’lar–1910)

Karacagil’in çalışmasına göre İlmen 1900’de 27 yaşındayken mirliva rütbesine yükseldi ve 1906’da ferik oldu. II. Meşrutiyet’in ardından Erkân-ı Harbiye’nin 2. Şubesinde görev yaptı. Askerî konular üzerine yazılar kaleme aldı ve 1910’da Askerî Cep Takvimini yayımladı. TBMM’nin biyografik kaydında ayrıca 31. Tümen komutanlığı yaptığı belirtilmektedir.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}

Askerî havacılık teşkilatlanması (1911–1912)

1911’de Harbiye Nazırı Mahmud Şevket Paşa tarafından Osmanlı ordusundaki havacılık işlerini yürütmekle görevlendirildi. Atatürk Ansiklopedisi’nin anlatımına göre İlmen’in başkanlığında dört kişilik bir Tayyare Komisyonu göreve başladı ve komisyonun göreve başlama tarihi olan 1 Haziran 1911, Türk Hava Kuvvetlerinin resmî kuruluş günü olarak kabul edildi.^{[6]Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri. Atatürk Ansiklopedisi.}

Deniz Kurt ve Erdal Korkmaz’ın ATASE belgelerine dayanan araştırması ise bu anlatıyı ayrıştırır. Araştırmaya göre 1 Haziran 1911’deki ilk Tayyare Komisyonu, Erkân-ı Harbiye Dairesi 2. Şubesinde görevli Kurmay Yarbay İsmail Bey’in başkanlığında kuruldu; 13 Şubat 1911 tarihli Avrupa’ya pilotaj eğitimi için personel seçimine ilişkin emir ile 29 Haziran 1911 tarihli sınav kaydı bu teşkilatlanmada İsmail Bey’in rolünü gösterir (ATASE BHK K:328, D:2319, F:2-7 ve F:2-22). Süreyya İlmen bu ilk kuruluş sürecinde görev aldı; ancak İlmen’in başkanlığındaki ikinci komisyon, Tayyare Mektebi ve Merkezi’nin kurulması amacıyla Mart 1912’de oluşturuldu. 5 Mart 1912 tarihli yazı ve İlmen’in 18 Mart 1912 tarihli raporu, onun başkanlığındaki komisyonun havacılık araştırmaları, uçak ve balon seçimi, hava meydanı ve tesislerin düzenlenmesiyle görevlendirildiğini gösterir (ATASE BHK K:328, D:2319, F:2-42; K:179, D:92, F:1-08, F:13 ve F:1).^{[7]Deniz Kurt ve Erdal Korkmaz. Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911–1912). Savunma Bilimleri Dergisi, 2018, s. 207–251.}

Bu dönemde pilotaj eğitimi için seçilen Yüzbaşı Fesa ve Üsteğmen Yusuf Kenan 9 Temmuz 1911’de Fransa’ya gönderildi; iki Deperdussin uçağı satın alındı ve uçakların İstanbul’da konuşlandırılması için çalışmalar yürütüldü. Mart 1912’de Tayyare Mektebi ve Merkezi için 40.000 liralık tahsisat kararlaştırıldı; İlmen’in komisyonu Yeşilköy civarında, Kalitarya (Şenlikköy) ile Ayamama Çiftliği arasındaki araziyi uygun buldu ve Fransa’daki Robert Esnault-Pelterie (R.E.P.) Tayyare Fabrikası’nın tayyare mektebi ve havacılık merkezi kurulmasına ilişkin projesini değerlendirdi. Bu gelişmeler, İlmen’in askerî havacılığın tek başına kurucusu olduğu yönündeki genellemeyi desteklemez; kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde, onun ilk teşkilatlanma ile okul ve merkez projesinin hayata geçirilmesi süreçlerinde rol aldığı görülür. İlmen daha sonra bu döneme ilişkin görüş ve hatıralarını Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi adlı eserinde yayımladı.^{[6]Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri. Atatürk Ansiklopedisi.}^{[7]Deniz Kurt ve Erdal Korkmaz. Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911–1912). Savunma Bilimleri Dergisi, 2018, s. 207–251.}^{[8]Süreyya İlmen. Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi. Hilmi Kitabevi, 1947.}

Askerlikten sanayiciliğe geçiş ve fabrika faaliyetleri (1910’ların ortası–1943)

İlmen’in ordudan ayrılış tarihi kaynaklarda aynı biçimde yer almaz. Bazı kaynaklar 1913’ü, akademik ve ikincil bazı çalışmalar ise 1914 veya 1916’yı verir. Bu farklılık, aktif askerî görevden ayrılma ile resmî emekliliğin farklı tarihler olabilmesi nedeniyle ayrıca değerlendirilmelidir. Kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde, İlmen’in 1910’ların ortalarında özel teşebbüs ve sanayi faaliyetlerine yöneldiği anlaşılmaktadır.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}^{[5]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya İlmen’in Hayatı, Faaliyetleri ve Eserleri (doktora tezi), s. 146–152, 263–266. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2011.}

Askerî görevlerinden ayrılmasının ardından Balat’ta dokuma ve tekstil alanında faaliyet gösteren bir fabrika kurarak sanayiciliğe yöneldi. Sevecen Tunç’un çalışmasına göre bu girişimin temeli, İlmen’in I. Dünya Savaşı öncesinde “Kantar” adlı bir tüccarla ortak kurduğu yün ipliği işletmesine dayanıyordu; işletme 1916’da faaliyete geçti, İlmen daha sonra ortağının hisselerini aldı ve fabrika 1920’lerde kumaş üretimine yöneldi. Çalışmada bu işletme İstanbul’un erken özel yün ipliği girişimlerinden biri olarak değerlendirilir. 1920’lerin ortalarından itibaren fabrika İlmen’in oğulları Atıf ve Hayri tarafından yönetildi; 1927’de milletvekili seçilen İlmen ise siyasete daha fazla zaman ayırdı. 1930’ların ortasında vergi borçları ve işçi ücretlerindeki gecikmeler nedeniyle mali sorunlar yaşayan fabrika, 1936’dan sonra Bursa’da faaliyet gösteren İpek-İş dokuma şirketi (1925’te Bursa Dokumacılık ve Trikotaj Anonim Şirketi adıyla kurulmuştu) tarafından bir süre işletildi; 1943’te İlmen ailesine döndü ve Adalet Mensucat Fabrikası adını aldı. TBMM Albümü bu işletmeyi “İstanbul Süreyya Paşa Mensucat Fabrikası” olarak kaydeder. Karacagil’in doktora tezinde, İlmen’in İstanbul sanayi ve ticaret kuruluşlarında görev aldığı ve madencilik faaliyetleri yürüttüğü belirtilir.^{[4]Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi.}^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}^{[5]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya İlmen’in Hayatı, Faaliyetleri ve Eserleri (doktora tezi), s. 146–152, 263–266. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2011.}^{[9]Sevecen Tunç. Profesyonelliğin Erken Çağında Sıradışı Bir Fabrika Takımı: Adalet (1946–1965). İletişim Yayınları, 2014, s. 157–174.}^{[10]Nezahat Belen; Nurcan Kutlu. Sürdürülebilir Bir Tasarım Kültürünün İzinde: İpekiş. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2023, s. 62–82.}

Millî Mücadele ve siyasete giriş (1921–1927)

İlmen’in siyasi görünürlüğü, Millî Mücadele yıllarında İstanbul’daki yardım ve örgütlenme faaliyetleriyle başladı. 1921–1927 yılları arasında başkanlığını yürüttüğü Kadıköy Hilâl-i Ahmer Şubesi aracılığıyla Anadolu’ya yardım gönderdi; Kadıköy Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Caferağa Mahallesi şubesine başkanlık etti ve Kadıköy ile Üsküdar halkını Millî Mücadele’ye katılmaya teşvik etti. Cumhuriyet’in kurulmasının ardından 2 Şubat 1924’te Halk Fırkası’na üye oldu. 1924’te Üsküdar ilçe idare meclisine seçildi. 1925 Şubat’ında Abdurrahman Şeref Bey’in ölümüyle boşalan İstanbul milletvekilliği için adı geçse de seçilemedi.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}

1 Mayıs 1925’teki ilk Cumhuriyet Halk Fırkası İstanbul kongresinde kongre başkanlığına seçildi. Üsküdar’ın İstanbul’dan ayrılarak müstakil bir şehir yapılması yönündeki görüşü, Emin Erkul, İstanbul Belediye Başkanı ile anlaşmazlığa yol açtı; Ağustos 1925’te belediye fahri danışmanlığı görevinden alındı. 18 Kasım 1925’te CHF Üsküdar idare heyeti başkanlığına getirildi. Bu dönemde Üsküdar, Kadıköy, Beykoz, Ömerli, Şile, Kartal ve Gebze teşkilatlarının kurulmasına çalıştı ve yerel teşkilatların görüşlerini parti merkezine iletti.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}

Girişimcilik, belediyecilik ve Süreyya Operası (1924–1927)

İlmen’in en tanınmış girişimlerinden biri, bugün Süreyya Operası olarak bilinen yapıdır. Yapı opera, tiyatro ve balo salonu olarak tasarlandı; 1924’te başlayan inşaat 1927’de tamamlandı. Dönemin adlandırmalarında “Süreyya Paşa Tiyatro ve Sineması” ve “Süreyya Sineması” ifadeleri de kullanıldı.^{[11]Süreyya Operası. Kadıköy Belediyesi.}^{[12]Bir İstanbul Klasiği: Süreyya Operası. İstanbul Valiliği.} Yapı opera temsillerine uygun düşünülmüş olmakla birlikte, özgün yapıda gerekli sahne, kulis ve teknik birimler tamamlanamadığı için 1927’den sonra uzun süre sinema olarak işletildi. Sinema işlevi, Kadıköy Belediyesi’nin binayı 2005’te uzun süreli kiralayarak restorasyona başlamasıyla sona erdi. Yaklaşık iki yıl süren çalışmalarda orkestra çukuru ile sanatçıların çalışma ve giyinme odaları eklendi; restorasyonun ardından ilk opera temsili Ekim 2007’de Adnan Saygun’un Yunus Emre Oratoryosu ile gerçekleştirildi.^{[12]Bir İstanbul Klasiği: Süreyya Operası. İstanbul Valiliği.}^{[13]Süreyya Operası: Kültür ve Sanatın Mirası. Darüşşafaka Cemiyeti.}

11 Şubat 1926’da Cemiyet-i Umumiye-i Belediye’ye Üsküdar üyesi olarak seçildi. Belediye meclisinde özellikle Üsküdar, Kadıköy ve çevresinin imarı, belediye gelirleri ve şehir hizmetlerinin belediyelerin denetimine verilmesi hakkında önergeler sundu. Dönemin gazeteleri bu önerileri “Süreyya Paşa’nın Meşhur Takrirleri” olarak adlandırdı. 1924 tarihli Şehremaneti Mecmuasında yayımlanan yazısında İstanbul’un ticaret, sanayi, eğlence, seyahat ve sayfiye potansiyelini ayrı ayrı tartıştı.^{[14]Şehremaneti Mecmuası 3: “Süreyya Paşa’nın Lâyihası”, s. 42–46. İBB Atatürk Kitaplığı.} Aynı lâyiha, İstanbul’un imarından önce bir ana plan hazırlanmasını ve bunun on yıllık bir uygulama programına dönüştürülmesini önerdi. İlmen, belediyenin sınırlı gelirleri nedeniyle düşük maliyetli ve uygulanabilir projelere öncelik verilmesini; İstanbul, Beyoğlu ve Üsküdar’ın farklı özellikleri dikkate alınarak planlanmasını savundu. Şehri ticaret, sanayi, eğlence, tarihî eser ve sayfiye işlevlerini birlikte taşıyan bir bütün olarak değerlendirdi; ticaret için Eminönü-Galata’yı, sanayi için Haliç ve kıyı bölgelerini, eğlence için Beyoğlu’nu, tarihî dokunun korunması için tarihî merkez İstanbul’u (Suriçi; günümüzde Fatih ilçesinin kapsadığı tarihî yarımada), sayfiye için Boğaziçi ve Üsküdar çevresini öne çıkardı. Tramvay ve rıhtım bağlantılarının genişletilmesini, ulaşım ağlarının yeni yerleşim ve dinlenme alanlarına bağlanmasını, cami, çeşme, sebil, sur ve mezarlıkların toptan yıkılmamasını önerdi.^{[14]Şehremaneti Mecmuası 3: “Süreyya Paşa’nın Lâyihası”, s. 42–46. İBB Atatürk Kitaplığı.}^{[15]Bugünkü Fatih. Fatih Belediyesi.} TBMM kayıtlarında bankacılık, tapu ve istimlak, belediye gelirleri, şehir şirketleri, belediye kanunu, köprü geçiş ücretleri ve tiyatro-sinema vergileri gibi başlıklarda teklifleri yer alır. Galata ve Unkapanı köprülerindeki müruriye ücretlerinin kaldırılmasını ve belediyelerin şehir şirketleri üzerindeki yetkisinin artırılmasını önermesi bu çizginin örneklerindendir. Tekliflerin tümünün yasalaştığı sonucuna varılamaz; TBMM kayıtları öncelikle tekliflerin sunulduğunu gösterir.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}^{[16]TBMM tutanak arama sonuçları: Süreyya Paşa (Süreyya İlmen) teklifleri. Türkiye Büyük Millet Meclisi.} Karacagil’in doktora tezinde, danışmanlık ve belediye meclisi dönemindeki başlıca imar başlıkları arasında Kayışdağı suyunun Kadıköy’e taşınması, Anadolu yakası tramvayları, Haydarpaşa Tren Köprüsü, kanalizasyon, parke yollar, meydan ve kıyı düzenlemeleri sayılır.^{[5]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya İlmen’in Hayatı, Faaliyetleri ve Eserleri (doktora tezi), s. 146–152, 263–266. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2011.}

III. Dönem milletvekilliği ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1927–1930)

Milletvekilliği ve şehircilik önergeleri (1927–1930)

2 Eylül 1927’de III. Dönem İstanbul milletvekili seçildi. TBMM Milletvekilleri Albümü onu CHF–SCF–Müstakil çizgisinde, 15 Aralık 1930 tarihli istifa kaydıyla gösterir.^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.} TBMM’nin resmî teklif dizininde Süreyya Paşa (Süreyya İlmen) adına 10 teklif listelenir: bankaların yabancı parayla işlem ve kredi vermesi, tapu ve istimlak değerleri, belediyelere gelir aktarılması, şehir şirketlerinin belediyelere bağlanması, ziraat bölükleri, belediye kanununun değiştirilmesi, belediye vergi ve resimleri, köprü geçiş ücretleri, tiyatro ve sinema vergileri ve müsakkafat vergisi.^{[16]TBMM tutanak arama sonuçları: Süreyya Paşa (Süreyya İlmen) teklifleri. Türkiye Büyük Millet Meclisi.} Bu kayıtlar tekliflerin sunulduğunu kanıtlar; tek başına yasalaştığını göstermez.

Tutanaklarda tekliflerin akıbeti birbirinden farklı görünür. 13 Mart 1930’da belediye vergileri, köprü geçiş ücreti ve tiyatro-sinema vergisi teklifleri ilgili encümenlere havale edildi. Süreyya Paşa’nın köprü geçiş ücretlerinin kaldırılmasına ilişkin 2/122 numaralı teklifi Dâhiliye Encümeni tarafından, ücretin kaldırılmasının İstanbul Belediyesi’ni gelirsiz bırakacağı gerekçesiyle reddedildi; aynı konuda hükûmet lâyihası farklı bir düzenleme üzerinden ilerledi.^{[17]TBMM Zabıt Ceridesi, 13 Mart 1930, Cilt 17, İçtima 35. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}^{[18]TBMM Zabıt Ceridesi, Süreyya Paşa’nın köprülerden müruriye resmi teklifi ve encümen mazbataları. Türkiye Büyük Millet Meclisi.} Tiyatro ve sinema biletlerindeki vergiyi yüzde 10’la sınırlama teklifi ise ilgili encümenlerde reddedildi; 19 Ocak 1931’de Meclis, komisyon raporunu kabul etti. Raporlarda vergi tahsilinin sadeleştirilmesi ve sinema filmlerinin düzenlenmesi yönünde temenniler yer aldı.^{[19]TBMM Zabıt Ceridesi, Süreyya Paşa’nın tiyatro ve sinema vergisi teklifi. Türkiye Büyük Millet Meclisi.} Belediye kanunu teklifi de hükûmet lâyihası ve encümen raporlarıyla birlikte görüşüldü; bu kayıtlardan Süreyya Paşa’nın münferit değişikliklerinin tümünün kabul edildiği sonucuna varılamaz.^{[20]TBMM Zabıt Ceridesi, Belediye kanunu lâyihası ve Süreyya Paşa’nın teklifi, 20 Mart 1930. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}

Serbest Cumhuriyet Fırkası dönemi (1930)

1930’da CHF yönetimine yönelik eleştirileri belirginleşti. İlmen’in 15 Şubat 1946’da kaleme alıp 1951’de yayımladığı Dört Ay Yaşamış Olan Zavallı Serbest Fırka başlıklı anısında, milletvekillerinin hükümeti yeterince denetleyemediğini, şehircilik tekliflerinin parti veya hükümet ön onayına bağlandığını, CHF’nin belirgin bir programdan yoksun olduğunu ve parti disiplini gerekçesiyle farklı görüşlerin susturulduğunu yazdı. CHF’nin halktan uzaklaştığını, parti teşkilatında devlet memurları ile hükümetle işi bulunan kişilerin ağırlıkta olduğunu düşündüğünü de belirtti.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}^{[21]Süreyya İlmen. Dört Ay Yaşamış Olan Zavallı Serbest Fırka. Internet Archive, 1951.}

Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) 13 Ağustos 1930’da kuruldu. İlmen, Fethi Okyar’ın teklifi üzerine ve CHF ile Gazi Mustafa Kemal’in onayını aldıktan sonra 31 Ağustos’ta partiye katıldı. 1 Eylül tarihli Cumhuriyet, İlmen’in yeni fırkaya katıldığını ve İstanbul teşkilatına dahil olduğunu bildirdi.^{[22]Cumhuriyet, 1 Eylül 1930, s. 2. Gaste Arşivi.} SCF içinde en aktif isimlerden biri oldu ve İstanbul’un Anadolu yakasındaki teşkilatlanmayı üstlendi. Kadıköy, Bostancı, Üsküdar, Beykoz, Ömerli, Kartal, Şile ve Gebze’de şubeler açılmasına öncülük etti. Ökkeş Kürşad Karacagil’in aktardığına göre İlmen, şube ve ocak teşkilatlarının tabelalarını kendi sinemasındaki bir atölyede hazırlattı, teşkilatlanma giderlerinin bir bölümünü karşıladı, propaganda faaliyetlerinde kendi otomobilini kullandırdı ve gençleri örgütledi.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.} Basına “artık ağızdaki kilit çözüldü” şeklinde açıklama yaptı.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}

İlmen, SCF’nin 1930 belediye seçimlerine hemen girmesine karşıydı; partinin bir yıl teşkilatlanıp daha sonra daha güçlü biçimde seçime katılmasını savundu. Buna rağmen seçim çalışmalarında aktif görev aldı. Olası seçim usulsüzlüklerini önlemek için sandık başlarında gece gündüz nöbet tutulmasını önerdi. Seçim döneminde, kaynakta “kamyon” olarak geçen iki araç kiralanarak Kadıköy’ün farklı semtlerinden seçmenlerin seçim yerlerine taşındığı aktarılır.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}

SCF, İzmir olayları ve belediye seçimleri sonrasındaki siyasi gerilim ortamında 17 Kasım 1930’da feshedildi; İçişleri Bakanlığı kapanışı 18 Kasım’da bildirdi. 18 Kasım tarihli Vakit, “Süreyya Paşa Ne Diyor?” başlığı altında İlmen’in hastalığını ve partiyle son dönemde ilgisinin sınırlı olduğunu aktardı.^{[23]Vakit, 18 Kasım 1930, s. 5. Gaste Arşivi.} İlmen, sağlık sorunları nedeniyle kapanış sürecinin tamamına Meclis’te katılamadı. Kapanıştan sonra partinin birkaç yöneticinin kararıyla feshedilemeyeceğini, kongre yapılması gerektiğini savundu; ilerleyen yıllarda partinin kapanmasından Fethi Okyar’ı ve Gazi’yi sorumlu tuttu. Bu değerlendirmeler onun kendi anılarına dayandığından, kişisel siyasi yorumu olarak verilmelidir.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}

Milletvekilliğinden istifası (1930)

İlmen, sağlık raporuyla iki aylık izin istemesine rağmen izin verilmemesi üzerine 10 Aralık 1930’da TBMM’ye istifa yazısı gönderdi. İstifasında, hastalığının Meclis çalışmalarına elvermediğini ve meşru izin talebinin reddedildiğini belirtti. İstifası 14 Aralık’ta Meclis’te kabul edildi; 17 Aralık’ta yerine İstanbul’dan başka bir milletvekili seçilmesine karar verildi. Dönemin kayıtlarında 14–15 Aralık tarihlerinin farklı belge türleri nedeniyle birlikte geçtiği görülür. İlmen daha sonra ticari hayatında yaşadığı zorlukları SCF’de yer almasına bağladı.^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}^{[24]Vakit, 14 Aralık 1930. Gaste Arşivi.}

Nâzım Hikmet’le hukukî gerilim (1933)

Gerilimin konusu, Nâzım Hikmet’in 1933’te yayımlanan Gece Gelen Telgraf kitabındaki “Hiciv vadisinde bir tecrübei kalemiye” başlıklı manzumeydi. Süreyya Paşa, manzumede hem kendisine hem de babası eski serasker Rıza Paşa’ya hakaret edildiği gerekçesiyle dava açtı. 9 Mayıs 1933 tarihli Cumhuriyet, Nâzım’ın duruşmada Rıza Paşa’yı kastetmediğini savunduğunu; 12 Mayıs tarihli Vakit ise davanın manzumede Rıza Paşa ve Süreyya Paşa’ya yönelik imalar bulunduğu iddiasına dayandığını aktardı.^{[25]Cumhuriyet, 9 Mayıs 1933, s. 1. Gaste Arşivi.}^{[26]Vakit, 12 Mayıs 1933, s. 4. Gaste Arşivi.} 27 Temmuz tarihli Cumhuriyet haberine göre savunma, metnin daha önce yazıldığını ve davacılara yönelik kasıt içermediğini ileri sürdü.^{[27]Cumhuriyet, 27 Temmuz 1933, s. 2. Gaste Arşivi.} 28 Ağustos tarihli Son Posta, mahkemenin Nâzım Hikmet’i Ceza Kanunu’nun 480. maddesinin 2. fıkrası uyarınca bir yıl hapis, 200 lira ağır para cezası ve Süreyya Paşa’ya 500 lira tazminat ödemeye mahkûm ettiğini bildirdi; Atatürk Ansiklopedisi de bu hükmü doğrular.^{[28]Son Posta, 28 Ağustos 1933, s. 2. Gaste Arşivi.}^{[29]Nâzım Hikmet Ran (1902–1963). Atatürk Ansiklopedisi.} Nâzım’ın bu iki davada aldığı cezalar toplam bir yıl altı ay üç gündü; ancak 1933’te çıkarılan 2330 sayılı Af Kanunu kapsamında bu cezaların kaldırıldığı belirtilmektedir. Buna karşılık Nâzım, aynı dönemdeki ayrı bir komünizm propagandası davası nedeniyle 1933’te tutuklu olarak Bursa Cezaevi’nde bulundu ve 1934’te tahliye edildi.^{[30]Mehmet Güneş. Atatürk Dönemi Cumhuriyetin 10. Yıldönümünde Siyasi Suçluların Affı. Atatürk Araştırma Merkezi.}^{[31]Nâzım Hikmet kronolojisi. Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı.}

Sosyal girişimler ve Süreyya Plajı (1939–1946)

Zümrüt Kuru ve Zeynep Yazıcıoğlu Halu’nun araştırmasına göre, Süreyya İlmen 1939’da Maltepe sahilindeki sebze bahçesinin yerine bir plaj yaptırmaya karar verdi ve inşaatı 20 Haziran 1939’da başlattı; II. Dünya Savaşı nedeniyle kesintiye uğrayan Süreyya Plajı’nın yapımı 1946’da tamamlandı ve plaj aynı yıl hizmete açıldı.^{[32]Zümrüt Kuru ve Zeynep Yazıcıoğlu Halu. Sayfiye Yerleşimlerinin Tarihsel Süreç İçerisindeki Değişimine Yönelik Bir Araştırma: Dragos, Orhantepe Mahallesi Örneği. Mediterranean Journal of Humanities, 2020, s. 345–346.} 7 Haziran 1946 tarihli Cumhuriyet ilanında açılış 9 Haziran Pazar günü olarak duyurulurken, aynı döneme ait demiryolu ilanında 8 Haziran’dan itibaren plaj önünde trenlerin duracağı bildirildi.^{[33]Cumhuriyet, 7 Haziran 1946, s. 4. Gaste Arşivi.} Bu tarih farkı nedeniyle açılış günü, kaynaklarda farklı biçimde yer almaktadır. Aynı kurumsal biyografide, İlmen’in Adalet Spor Kulübü’nün kurulmasıyla da ilişkilendirildiği belirtilir.^{[4]Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi.}

Adalet Mensucat ve Adalet Spor (1943–1965)

Sevecen Tunç’un araştırmasına göre kulübün 1943’te kurulduğu, 1946’da ise tescil edildiği aktarılır; takım fabrika işçi ve memurlarından oluşuyordu. Kulübün kuruluşu, 1938’de yürürlüğe giren ve 500’den fazla çalışanı bulunan fabrikalarda spor alanı ve kulüp kurulmasını öngören Beden Terbiyesi Mükellefiyeti çerçevesinde şekillendi; İlmen ailesinin rızası veya teşvikiyle resmîleştiği değerlendirilmektedir. Adalet 1951–1952 sezonunda ikinci küme A grubunu yenilgisiz tamamladı ve 1952–1953 sezonundan itibaren İstanbul Profesyonel Küme’de oynadı. 1955’te Atatürk Kupası’nı kazandı. Kulüp, profesyonel futbolculara fabrikada iş veya meslek edinme imkânı sunması ve transfer edilen bazı futbolculara dokuma tezgâhı tahsis etmesiyle fabrika, istihdam ve spor arasındaki ilişkiyi görünür kıldı. Fabrikanın 1965’te kapanmasının ardından kulüp de Alibeyköyspor’a satıldı; 1980’lerden sonra “Adalet” adı kulübün isminden çıkarıldı.^{[9]Sevecen Tunç. Profesyonelliğin Erken Çağında Sıradışı Bir Fabrika Takımı: Adalet (1946–1965). İletişim Yayınları, 2014, s. 157–174.}

T.E.S.T. Partisi ve son yılları (1946–1955)

Milletvekilliğinden ayrılmasına rağmen siyasi faaliyetlerini tamamen bırakmadı. 1946’da faaliyete geçen Gayrimenkul Sahipleri Derneği çevresinde, Millî Korunma Kanunu’nun kira sınırlamalarına ve bunun mülk sahipleri üzerindeki etkilerine karşı yürütülen çalışmalarda yer aldı. Bu hareket, 30 Eylül 1949’da Toprak, Emlak ve Serbest Teşebbüs (T.E.S.T.) Partisi’ne dönüştü. İlmen partinin genel başkanıydı. Parti, mülkiyet ve tasarruf haklarının korunmasını, özel teşebbüsün geliştirilmesini, sermaye sahipleri ile işçiler arasında işbirliğini ve demokratik ilerlemeyi savunuyordu. Program kendisini ılımlı liberal, cumhuriyetçi, milliyetçi ve muhafazakâr bir yapı olarak tanımlıyor; sosyal adaletin özel teşebbüs ve millî servet artışı yoluyla sağlanacağını ileri sürüyordu. Milli Korunma Kanunu’nun kira hükümleri partinin temel siyasi itirazıydı.^{[34]Ayça Yenilmez Koyuncu. Dernekten Siyasal Partiye: Toprak, Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi (T.E.S.T.). Atatürk Yolu Dergisi.}

T.E.S.T. Partisi 22 Ekim 1949’da Süreyya Sineması’ndaki açılış toplantısını yaptı; İlmen burada partinin hedefleri hakkında konuştu.^{[34]Ayça Yenilmez Koyuncu. Dernekten Siyasal Partiye: Toprak, Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi (T.E.S.T.). Atatürk Yolu Dergisi.} 4 Mayıs 1950 tarihli Yeni İstanbulda yayımlanan aday listesinde İlmen’in adı yer aldı.^{[35]Yeni İstanbul, 4 Mayıs 1950, s. 2. Gaste Arşivi.} Ancak araştırmalar, partinin ne 16 Ekim 1949 İstanbul ara seçimine ne de 14 Mayıs 1950 genel seçimine fiilen katıldığını göstermektedir.^{[34]Ayça Yenilmez Koyuncu. Dernekten Siyasal Partiye: Toprak, Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi (T.E.S.T.). Atatürk Yolu Dergisi.} Parti fazla siyasi faaliyet gösteremedi ve 26 Temmuz 1950’de kendini feshetti; ardından Müstakiller Birliği ile birlikte Liberal Köylü Partisi’nin kuruluşuna katılan bir kadro ortaya çıktı. İlmen’in bu sonraki birleşmedeki doğrudan rolü kaynaklarda net değildir; bu nedenle siyasi hayatının belgelenmiş son parti başkanlığı T.E.S.T. Partisi’dir.^{[34]Ayça Yenilmez Koyuncu. Dernekten Siyasal Partiye: Toprak, Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi (T.E.S.T.). Atatürk Yolu Dergisi.}

İlmen, 6 Şubat 1955’te İstanbul’un Moda semtindeki evinde öldü. Dönemin ölüm haberi, bir süredir hasta olduğunu bildirir ancak hastalığının veya ölüm nedeninin ne olduğunu belirtmez; mevcut biyografik kaynaklarda da belirli bir ölüm nedeni yer almamaktadır.^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}^{[3]Cumhuriyet, 7 Şubat 1955. Cumhuriyet.}

Yazarlık ve eserleri (1910–1952)

İlmen’in eserleri askerî teknik konulardan havacılık tarihine, şehircilikten maliye ve siyasi hatırata kadar farklı alanlara uzanır. Kataloglarda üç yıllık Osmanlıca Yeni Askerî Cep Takvimi serisi görülür: 1326 cildi (1910; 544 sayfa), 1327 cildi (1911; ikinci sene, 9+534+8 sayfa ve resimli) ve 1328 cildi (1912; üçüncü sene, 555 sayfa). İlk iki ciltte yazar adı “M. Süreyya (İlmen)”, üçüncü ciltte ise “M. Süreyya” olarak kaydedilmiştir.^{[36]1326 senesine mahsus yeni askeri cep takvimi / M. Süreyya; nâşir, İbrahim Hilmi. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi.}^{[37]Yeni askerî ceb takvimi / Süreyya M.. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi.}^{[38]Osman Özen. Artin Asaduryan’ın Hayatı ve Basın Faaliyetleri, Ek 1, s. 142–143. Marmara Üniversitesi.} Bu kataloglar eserlerin varlığını ve bazı baskı künyelerini doğrular; nüshaların içeriği ayrıca okunmadan İlmen’in askerî görüşleri veya kullandığı veriler hakkında kesin sonuç çıkarılamaz. Aşağıdaki liste iki grupta verilmiştir. İlk grupta katalog kaydı veya erişilebilir bir nüshası bulunan eserler, ikinci grupta ise bibliyografyalarda İlmen’e atfedilen ancak bu taslakta tam baskı künyesi doğrulanmamış başlıklar yer alır:^{[4]Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi.}^{[2]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası. Tarih Dergisi, 2014, s. 127–145.}

Bibliyografik künyesi doğrulanan eserler

Katalog kaydı veya erişilebilir bir nüshası bulunan başlıca eserler şunlardır:

1326 Senesine Mahsus Yeni Askerî Cep Takvimi (1326/1910, Osmanlıca; Bir Senelik Takvimi ve Mâlûmât-ı Mütenevvia-i Askeriyeyi Câmîdir)^{[36]1326 senesine mahsus yeni askeri cep takvimi / M. Süreyya; nâşir, İbrahim Hilmi. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi.}
1327 Senesine Mahsus Yeni Askerî Cep Takvimi (1327/1911, Osmanlıca)^{[38]Osman Özen. Artin Asaduryan’ın Hayatı ve Basın Faaliyetleri, Ek 1, s. 142–143. Marmara Üniversitesi.}
1328 Senesine Mahsus Yeni Askerî Cep Takvimi (1328/1912, Osmanlıca)^{[37]Yeni askerî ceb takvimi / Süreyya M.. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi.}^{[38]Osman Özen. Artin Asaduryan’ın Hayatı ve Basın Faaliyetleri, Ek 1, s. 142–143. Marmara Üniversitesi.}
Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi (1947)^{[8]Süreyya İlmen. Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi. Hilmi Kitabevi, 1947.}
Dört Ay Yaşamış Olan Zavallı Serbest Fırka (1951)^{[21]Süreyya İlmen. Dört Ay Yaşamış Olan Zavallı Serbest Fırka. Internet Archive, 1951.}

İlmen’e atfedilen diğer eserler

Aşağıdaki başlıklar bibliyografyalarda İlmen’e ait eserler arasında yer almakla birlikte, bu taslakta tam baskı künyeleri ayrıca doğrulanmamıştır:

Müntahabat-ı Usul-i Ta‘biye
İtalya Ordusu
Yüz Sayfada Askerlik
Fransa ve Almanya Sahra Topçusunun Suret-i İstihdamı
Balkan Harbi Münasebetiyle (Ordumuz Hakkında Bir, İki Söz)
Donanma mı? Şimendifer mi?
Üsküdar’ın İmarına Âid Bir Fikr-i Umumî ve Hulâsa-i Mütâlaât
Sanayimiz
Teşebbüslerim, Reisliklerim (1949)
Maliyemize Armağan (1951)
Cumhuriyet Adliyesine Armağan (1952)
Hayat Bilançom

Bibliyografyalarda ayrıca Ordumuz Terakki Etmedi (İstatistik Daima İstatistik), Sanayi Odası İçin Vaktiyle Ne Kadar Çalıştım, 1947 Süreyya Takvimi, Millî Korunma Kanunu Gayrimenkul Sahipleri Derneği ve 13 Sene Mahrum Bırakıldığımız Mukaddes Tasarruf Haklarımıza 3 Sene Sonra Kavuşacağız başlıkları da İlmen’e atfedilir. Bu başlıkların bir bölümü için tam basım tarihi ve künye ayrıca doğrulanmadığından yalnızca eser adı olarak kaydedilmiştir.^{[4]Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi.}

İlmen’in kendi eserleri, olayları ve siyasi düşüncelerini onun bakış açısından izlemek için önemlidir. Bununla birlikte hatırat niteliğindeki metinler, çağdaş resmî kayıt ve akademik araştırmalarla birlikte değerlendirilmelidir.

Ailesi ve mirası

İlmen, Adalet Hanım ile evlendi. TBMM Albümü babasının Rıza Paşa, annesinin ise Adviye olduğunu ve İlmen’in “evli, üç çocuk” olduğunu kaydeder. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nin biyografisi Adalet Hanım’dan Atıf, Hayri, Ali ve Melahat adlı dört çocuğu sayar. Karacagil’in doktora tezinde ise bu dört çocuğa ek olarak Mari Violet’ten Suat Galip, Mehmet Vedat ve Fuat Şükrü adlı üç çocuğun bulunduğu ve bu çocuklarla ilgili miras uyuşmazlıklarının 1940’lardan sonra mahkemelere taşındığı aktarılır. Kaynaklar arasındaki bu fark ve tezdeki bilgilerin dönem gazeteleri ile aile görüşmeleriyle birlikte sunulması nedeniyle aile ilişkileri burada ihtiyatlı biçimde verilmektedir.^{[1]Milletvekilleri Albümü, Cilt 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi.}^{[4]Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi.}^{[5]Ö. Kürşad Karacagil. Süreyya İlmen’in Hayatı, Faaliyetleri ve Eserleri (doktora tezi), s. 146–152, 263–266. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2011.}

İlmen’in ölümünden sonra Süreyya Operası’nın Darüşşafaka’ya bırakıldığı, Süreyyapaşa sağlık mirasının ise Maltepe’deki arazi ve sağlık hizmetleriyle ilişkilendirildiği Darüşşafaka ve sağlık kurumu kaynaklarında belirtilmektedir. Bağışların kesin hukuki biçimi ve tarihleri, kurumların tarihçeleri ile tapu/vasiyet belgeleri üzerinden ayrıca incelenmelidir.^{[13]Süreyya Operası: Kültür ve Sanatın Mirası. Darüşşafaka Cemiyeti.}^{[4]Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen. Süreyyapaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi.}

Süreyya İlmen’in adı günümüzde Kadıköy’deki Süreyya Operası, Maltepe’deki Süreyya Plajı ve Süreyyapaşa sağlık kurumuyla birlikte anılmaktadır.

Ayrıca bakınız

Serbest Cumhuriyet Fırkası
Süreyya Operası
Osmanlı askerî havacılığı