Osmanlı Arşivi

Osmanlı Arşivi, Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk yıllarından yıkılışına dek geçen sürede imparatorluğun imzaladığı anlaşmalar, tutulan defterler ve diğer tüm belgelerin yer aldığı bir arşivdir. Arşiv, günümüzde resmî olarak Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi olarak adlandırılmaktadır ve Devlet Arşivleri Başkanlığına bağlıdır. Arşivin muhafaza edildiği kompleks İstanbul'un Kâğıthane ilçesinde bulunmakta olup Osmanlı Arşivi Külliyesi adını taşımaktadır.^{[1]Yeni Osmanlı Arşivi Binası açıldı. akparti.org.tr, 1 Haziran 2013.}

Osmanlı İmparatorluğu'nun 600 yıldan uzun süre hüküm sürdüğü Balkanlardan Orta Doğu'ya, Kırım'dan Kuzey Afrika'ya uzanan topraklarda günümüzde varlığını sürdüren 40'tan fazla ülkenin geçmişiyle ilgili bilgiler barındırması yönüyle önemli bir bilgi kaynağıdır. 95 milyonu bulan belgelerin tamamı Osmanlı Türkçesi ile kaleme alınmıştır.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.}

Tarihçe

Osmanlı dönemi

Arşiv, ilk dönemde Yedikule'de saklanan arşivler daha sonraları Topkapı Sarayı'nın içinde ve Sultanahmet civarında bulunan binalara taşınmış, sağlıklı olmayan şekillerde muhafaza edilmiştir.^{[3]Osmanlı Arşivi. devletarsivleri.gov.tr.} İmparatorluğun ilk yıllarından 14. yüzyıl sonlarına kadar geçen sürede arşivlenen belge sayısı yok denecek kadar azdır. II. Mehmed'in saltanatının başlangıcı ile 16. yüzyıl ortalarına kadar geçen iki yüz yıllık sürede ise birkaç defter ve yaklaşık yüz kadar belge arşivlenmiştir. Osmanlı arşivciliğinin bir düzene oturtulması ancak I. Süleyman döneminde gerçekleşmiştir. I. Süleyman'ın saltanatı ve sonrasında her anlaşma, defter ve tüm belgeler korunmaya başlanmıştır.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.}

18. yüzyıl sonlarına dek arşiv için özel bir bina tahsis edilmemiş, belgeler gerektiğinde kolayca ulaşılması için kese, torba ve sandıklara yerleştirilmiş, muhafazaya elverişsiz mahzenlerde dağınık bir biçimde saklanmıştır.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.} Bu dönemde bir takım çalışmalar yapılsa da modern arşivciliğe ilk adım 1845 yılında atılmıştır. Tanzimat'la birlikte başlayan modernizasyon süreci arşivcilik anlayışına da yansımıştır. 1846 yılında Sadrazam Koca Mustafa Reşid Paşa tarafından Hazine-i Evrak Müdürlüğü kurulmuş, arşiv için de Bâb-ı Âli içerisinde bir bina inşa ettirilmiştir.^{[3]Osmanlı Arşivi. devletarsivleri.gov.tr.} 1848 yılında başlayan Hazine-i Evrak binası inşaatı Darülfünun'un mimarı Fossati Biraderler tarafından^{[4]Ortaylı, İlber. Osmanlı arşivleri. milliyet.com.tr, 10 Mart 2013.} 1849'da tamamlanmasına rağmen nemini iyice çekmesi için bir yıl boş bırakılmış, belgeler 1850 yılında yeni binaya taşınarak tasnif edilmiştir. Koca Mustafa Reşid Paşa böylelikle modern Osmanlı arşivciliğinin öncüsü olmuştur.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.}

Cumhuriyet dönemi

Cumhuriyet sonrasında da belgelerin tasnif işlemleri yıllarca sürmüştür. 1925'te Hazine-i Evrak'ın kısıtlı kadrosu tarafından tasnif devam etmiş, 1932'de Muallim Cevdet başkanlığında yeni bir heyet kurulmuş, 1936'da ise Layoş Fekete'nin çalışmalarıyla^{[5]Ortaylı, İlber. Dört asır arayla iki büyük zafer. milliyet.com.tr, 29 Ağustos 2009.} yeni bir tasnif sistemi yaratılmıştır. Son büyük tasnif işlemi 1987 yılında başlamış, arşiv bu çalışmalarla dijital ortama geçirilmeye başlanmıştır. 1987-1992 arası dönemde tasnif edilen belge miktarı daha önceki 140 yıllık sürede tasnif edilen belgeler ile eşit miktardadır.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.} 1987 ve 2012 yılları arasında geçen sürede ise 45 milyon belge tasnif edilmiştir. Bunların 5 milyonu ise dijital ortama aktarılmıştır.^{[6]Yeter, Recep. Osmanlı 167 yıl sonra yeni binada. yenisafak.com.tr, 31 Mayıs 2013.}

Osmanlı Arşivi cumhuriyet döneminde çeşitli isimler almış, 1927 yılında başbakanlığa bağlanmış ve 1984'te Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı adını almıştır.^{[3]Osmanlı Arşivi. devletarsivleri.gov.tr.} Son olarak 2017 Türkiye anayasa değişikliği referandumu neticesinde başbakanlığın ilgasıyla birlikte cumhurbaşkanlığına bağlanarak Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi adını almıştır.^{[7]Gündoğmuş, Yıldız Nevin. Osmanlıca arşiv belgeleri tek çatı altında toplanacak. Anadolu Ajansı, 24 Ekim 2019.}

2011 yılında yeni arşiv binası inşaatı başlamış, 1 Haziran 2013 tarihinde ise açılışı yapılarak hizmet vermeye başlamıştır.^{[1]Yeni Osmanlı Arşivi Binası açıldı. akparti.org.tr, 1 Haziran 2013.[8]TOKİ'den Osmanlı arşivi için dev bina. hurriyet.com.tr, 27 Ocak 2011.[9]Osmanlı arşivleri korunacak. toki.gov.tr.} Dere yatağına inşa edilen bina zaman zaman taşkın tehlikesi yaşamaktadır.^{[10]Demir, Yusuf. Osmanlı arşivi sulandı. Sözcü, 14 Kasım 2019.}

Arşivdeki malzemeler

95 milyon farklı belge bulunan Osmanlı Arşivi'nde üç ana malzeme türü vardır. Bunların en geniş yer tutanı 93 milyona yakın kayıt ile evraklardır.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.} Dîvân-ı Hümâyun kayıtları, sadaret, nezaret, yerel yönetim yazışmaları, tebaanın devlet büyüklerine gönderdiği istek mektupları, yabancı devletlerle yapılan görüşmeler ve padişah fermanları da dahil olmak üzere tüm devlet yazışmaları evraklara dahildir. Evrakların ardından 366 bin kayıt ile defterler arşivin ikinci geniş bölümünü oluşturmaktadır.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.} Divan-ı Hümayun kararlarının kaydedildiği Mühimme Defterleri, devletin asker sayısı, vergi gelirleri gibi istatistiklerinin kaydedildiği Tapu Tahrir Defterleri ve 19. yüzyıldan sonra tutulmaya başlanan etnik, nüfus yapılarının kaydedildiği Nüfus Defterleri en önemli defter serileridir.^{[2]Osmanlı Arşivi: 600 yıllık tarih 95 milyon belge. Doğuş Yayın Grubu, 2013, s. 66-72.} Üçüncü malzeme türü ise haritalar, projeler ve fotoğraflardır. Dönem haritaları, inşa edilecek demiryolu, dinî bina, köprü vs. inşa planları bunlara dahildir.