Nuriye Ulviye Mevlan Civelek

Nuriye Ulviye Mevlan Civelek (1893 Gönen, Balıkesir - 9 Nisan 1964 Kırıkhan, Hatay, Türkiye), Türk gazeteci ve Türkiye'nin ilk kadın hakları savunucularından biridir. Osmanlı'nın ilk feminist dergisi olan Kadınlar Dünyasının ve kadın hakları örgütü Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti'nin kurucusudur.^{[1]Kadınlar Dünyası'nda Bir Saraylı. bianet.org, 14 Temmuz 2012.[2]Çakır, Serpil. Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 336-339.}

Hayatı

Nuriye Ulviye Yediç, 1893 yılında Safiye Hanım ve Çerkes^{[2]Çakır, Serpil. Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 336-339.} olan Mahmut Yediç'in kızı olarak Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı Gönen, Balıkesir'de dünyaya geldi.^{[3]Kimi kaynaklara göre Suriye'de, kimi kaynaklara göre de Göreme'de dünyaya geldiği bilgisi verilmekte.[4]Çakır, Serpil. Nuriye Ulviye Civelek Hayati. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2016.[5]Özden, Zuhal. Osmanlı'da İlk Kadın Feminist Ulviye Nuriye Mevlan Civelek. Demokrat Haber, 9 Mart 2015.} Nuriye'nin ailesi Kafkasya'da yaşadığı dönemde Rus İmparatorluğu tarafından sürülmüştür.^{[1]Kadınlar Dünyası'nda Bir Saraylı. bianet.org, 14 Temmuz 2012.} Sürgün sonrası önce Trabzon'a oradan da Balıkesir, Gönen'e yerleşen aile mali sıkıntılar yaşamaktaydı.^{[1]Kadınlar Dünyası'nda Bir Saraylı. bianet.org, 14 Temmuz 2012.} Bu sebeple kızlarını altı yaşında Yıldız Sarayı'na gönderdi.^{[1]Kadınlar Dünyası'nda Bir Saraylı. bianet.org, 14 Temmuz 2012.} Nuriye, burada saray terbi­yesi aldı ve sarayın adetlerine uygun olarak kendisinden yaşça büyük II. Abdülhamid’in sütkardeşi Hulusi Bey^{[6]Koç, Duygu, Türk kadın hareketini kadınlar dünyası ve Türk kadın yolu dergileri üzerinden okumak, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2016, s. 31} ile 1906'da on üç yaşında evlendirildi.^{[1]Kadınlar Dünyası'nda Bir Saraylı. bianet.org, 14 Temmuz 2012.[4]Çakır, Serpil. Nuriye Ulviye Civelek Hayati. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2016.} Yaşlı olan eşi Hulusi bey bir süre sonra öldü ve Nuriye 20 yaşındayken dul kaldı.^{[1]Kadınlar Dünyası'nda Bir Saraylı. bianet.org, 14 Temmuz 2012.[2]Çakır, Serpil. Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 336-339.[7]Canbek, Serap. İlk Çerkes feminist Ulviye Mevlan Civelek. Jineps Gazetesi, Ağustos 2011.}

Kariyeri

Nuriye Ulviye, 4 Nisan 1913'te "Kadınlar Dünyası" adıyla ilk dergisini kurdu. Bir ay sonra da 28 Mayıs 1913'te kadınların eğitim ve istihdam olanaklarını iyileştirmek ve kıyafet haklarını iyileştirmek amacıyla Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti (Osmanlı Kadın Hakları Savunma Derneği)'ni kurdu.^{[8]Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Istanbul Kadin Müzesi, 2012.} Dernek önceleri sadece Müslüman kadınların örgütüydü, ancak zamanla etnik azınlık üyeleri ve Avrupalı gazeteciler de dahil oldu.^{[2]Çakır, Serpil. Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 336-339.}

Başlangıçta dergi günlük yayımlanmaktaydı. 100. sayıdan sonra haftalık olarak yayınlamaya başladı.^{[2]Çakır, Serpil. Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 336-339.} Nuriye Ulviye, derginin 108. sayısından itibaren^{[9]Tahmini 7 Eylül 1913 tarihine denk geliyor.} gazeteci ve politikacı olan yeni kocası Rifat Mevlan'ın^{[10]Mevlânzâde Rifat Bey olarak da biliniyor.} soyadı olan "Mevlan" soyadını kullanmaya başladı.^{[8]Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Istanbul Kadin Müzesi, 2012.}

Kadınlar Dünyası dergisi, Müslüman bir kadının fotoğrafını yayınlayan ilk dergidir. Dergi çalışanlarından hiçbiri erkek değildi; Nuriye, erkekleri özellikle dergide çalıştırmadı çünkü ona göre erkekler kadınları toplumdan dışlamaktaydı.^{[2]Çakır, Serpil. Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 336-339.}

Nuriye, dergide yazdığı her makalede kadınların yüksek öğretim hakkı, kadınların iş yerlerinde eşit ücret alması ve memuriyet hakları gibi konulara yoğunlaştı.^{[8]Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Istanbul Kadin Müzesi, 2012.} Ayrıca, kadınların peçe yerine başörtüsü takabilmeleri, evliliklerinde eşit haklara sahip olmaları ve düzenlenmiş evlilik uygulamalarına karşı çıkmaları gerektiğini savundu.^{[11]Altınöz, Vuslat Devrim. Women’s Press, Journals, Magazines and Newspapers from 1875 to 1923. Miami University, 2003.} Bu kampanyalar sonrası kadınlar önemli başarılar elde ettiler ve yedi kadın bir telefon bürosunda çalışmaya başladı^{[8]Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Istanbul Kadin Müzesi, 2012.} ve 1914 yılında kadınların yüksek öğrenim görebilmesi için İnâs Darülfünunu kuruldu.^{[12]İnas Darülfünunu ve Kadınlar Dünyası Dergisi. İstanbul Kadın Müzesi, Bianet, 2014.}

1918'de, Kadınlar Dünyasına sunmak üzere Mükemmel ve Mufassal Aş Ustası adlı yemek kitabını hazırladı. 368 sayfalık eser, 1918-1922 yılları arasına tekâbül eden Mütâreke döneminde basılmış ilk yemek kitabıydı. Kitapta et, balık, av etleri, sebze ve yumurta ile yapılan yemekler, çorbalar, salatalar reçeller, salçalar hakkında ayrıntılı tarifler veriyordu. Eser, her biri fasıl olarak adlandırılan otuz yedi ana başlıktan oluşuyordu.^{[13]Arşivlenmiş kopya.[13]Arşivlenmiş kopya.}

Kadınlar Dünyası dergisinin, 1913-1914 yılları arasında Avrupa feministleri ve dernekler üyeleri arasındaki diyaloğu artırması amacıyla bir Fransızca baskısı da yayınladı.^{[2]Çakır, Serpil. Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries. Central European University Press, 2006, s. 336-339.} Nuriye, dergiyi 1921 yılına kadar yönetti.^{[8]Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Istanbul Kadin Müzesi, 2012.}

Aynı dönemde Türk Kurtuluş Savaşı devam etmekteydi ve Nuriye'nin kocası Rifat Mevlan, Kürt bağımsızlık mücadelesini desteklemekteydi^{[14]Ozoglu, Hakan. Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press, 2012.} ve bu sebeple Yüzellilikler ile birlikte sürgüne gönderildi.^{[5]Özden, Zuhal. Osmanlı'da İlk Kadın Feminist Ulviye Nuriye Mevlan Civelek. Demokrat Haber, 9 Mart 2015.[7]Canbek, Serap. İlk Çerkes feminist Ulviye Mevlan Civelek. Jineps Gazetesi, Ağustos 2011.} Bu gelişme sonrası Nuriye, 1927'de eşinden boşandı ve öğrenci yurdu işletmeye başladı. Nuriye, işlettiği bu yurtta kalan, Antakyalı Tıp Fakültesi öğrencisi Ali Muharrem Civelek ile tanıştı ve 1931'de evlendi.^{[4]Çakır, Serpil. Nuriye Ulviye Civelek Hayati. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2016.} Daha sonra da İstanbul'dan ayrılarak Kırıkhan'a taşındılar.^{[5]Özden, Zuhal. Osmanlı'da İlk Kadın Feminist Ulviye Nuriye Mevlan Civelek. Demokrat Haber, 9 Mart 2015.}

Nuriye, 9 Nisan 1964'te Hatay'ın Kırıkhan ilçesinde öldü ve Hatay'ın Antakya ilçesinde bulunan Asri Mezarlığı'na gömüldü.^{[8]Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Istanbul Kadin Müzesi, 2012.}

Hatırası

Ölümünden sonra kocası, 1967 yılında Hatay'ın Kırıkhan ilçesinde adına bir kütüphane kurdu. Kütüphanede 2004 yılı itibarı ile 9000 kitap bulunmaktaydı.^{[15]Kırıkhan'daki tarihi kütüphane ilgi bekliyor. Cihan News Agency, 24 Temmuz 2004.} Aynı zamanda Kırıkhan'da adını taşıyan bir cadde ve çeşme de bulunmaktadır.^{[7]Canbek, Serap. İlk Çerkes feminist Ulviye Mevlan Civelek. Jineps Gazetesi, Ağustos 2011.} 1967 yılında mezarına, Türk Kadınlar Konseyi adına bir hatıra levhası asıldı.^{[8]Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Istanbul Kadin Müzesi, 2012.}