Mekteb-i Osmani

Mekteb-i Osmani, Osmanlı İmparatorluğu tarafından Fransa'nın başkenti Paris'te açılan ve 1857-1864 yılları arasında faaliyet gösteren bir eğitim kurumuydu. Kuruluş amacı, Fransa'ya öğrenim görmek üzere gönderilen Osmanlı öğrencilerini bir merkezde toplayarak Fransızca eğitimine hazırlamak, disiplinli bir eğitim ortamı sağlamak ve daha sonra askerî ve sivil yükseköğretim kurumlarına devam edecek öğrencileri yetiştirmekti.^{[1]Şişman, Adnan. Mekteb-i Osmani (1857-1864). DergiPark, 1986.[2]Şişman, Adnan. Egyptian and Armenian Schools Attended by Ottoman Students in Paris. 2009, s. 7.}

Tarihi

Arka plan

II. Mahmud döneminde Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi uygulaması başlamış, Tanzimat döneminde ise eğitim alanındaki yenileşme çalışmaları hız kazanmıştır. 28 Şubat 1856 tarihli Islahat Fermanı'nın ardından Osmanlı hükûmeti, çeşitli devlet daireleri ve askerî okullardan çok sayıda öğrenciyi eğitim için Fransa'ya göndermiştir. Ancak öğrencilerin farklı okullara dağılmış olmaları, yeterli denetimden uzak bulunmaları ve eğitim masraflarının artması üzerine bu öğrencilerin tek bir merkezde toplanması fikri ortaya çıkmıştır.^{[1]Şişman, Adnan. Mekteb-i Osmani (1857-1864). DergiPark, 1986.} Bununla birlikte, 1851 yılında Maarif-i Umumiye Nazırı Kemal Bey'in Paris'teki öğrencileri teftiş etmesi sonucunda öğrencilerin beklenen ilerlemeyi sağlayamadığını gözlemlemesi de Paris'te bir Osmanlı okulu açılmasına zemin hazırladı.^{[3]Osmanlı Mektepleri (Bir Modernleşme Çabası Olarak Osmanlı Eğitiminde Yeni Arayışlar). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2021, s. 36-37.}

Kuruluşu

Paris Büyükelçisi Mehmed Cemil Bey'in girişimleri üzerine Fransa Maarif Nazırı Gustave Rouland ile yapılan görüşmeler sonucunda okulun kuruluşu kararlaştırıldı. Paris Sefiri Mehmed Bey önce uygun bir bina kiralanmasını ve gerekli eşyaların alınmasını istemiş, ardından bu bina ve yönetim şekli padişah onayına sunulmuştur.^{[4]Ünal, Uğur. Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Eğitiminde Modernleşme. T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2014, s. 58-62.} Hazırlanan projede okulun yönetim biçimi, disiplin esasları ve öğrencilerin eğitim programları belirlendi. Bunun ardından Osmanlı ve Fransız yetkililerinden oluşan bir denetim komisyonu kuruldu ve öğrenciler eğitim seviyelerini belirlemek amacıyla sınava tabi tutuldu. Yapılan değerlendirmelerde birçok öğrencinin temel derslerde ve Fransızca bilgisinde yetersiz olduğu görülünce, bunların ortak bir hazırlık okulunda eğitim almaları uygun bulundu.^{[1]Şişman, Adnan. Mekteb-i Osmani (1857-1864). DergiPark, 1986.}

Sultan Abdülmecid'in onayıyla Mekteb-i Osmani, Paris'in Grenelle Mahallesi'ndeki Violet Sokağı 53 numaralı binada Fransa Maarif Nezareti'nin himayesinde Ekim 1857'de resmen açıldı.^{[5]Coşkun, Aynur. MEKTEB-i OSMÂNÎ.} Açılış töreni 6 Kasım 1857'de gerçekleştirildi. Dokuz yıllık kira sözleşmesiyle tutulan^{[3]Osmanlı Mektepleri (Bir Modernleşme Çabası Olarak Osmanlı Eğitiminde Yeni Arayışlar). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2021, s. 36-37.} okul binasının girişinde Osmanlı armasına yer verilmişti.^{[1]Şişman, Adnan. Mekteb-i Osmani (1857-1864). DergiPark, 1986.} Mekteb-i Osmani'nin kuruluşunda, Paris'te daha önce açılmış olan ve Mısırlı öğrencilerin eğitim gördüğü Mısır Mektebi örnek alınmıştır. Osmanlı hükûmeti de Fransa'nın başkentinde kendi öğrencileri için benzer bir kurum kurarak askerî subaylar, mühendisler ve devlet memurları yetiştirmeyi amaçlamıştır.^{[1]Şişman, Adnan. Mekteb-i Osmani (1857-1864). DergiPark, 1986.} Hoca Tahsin Efendi ve Selim Sabit Efendi yeni açılan bu okulda görevlendirilmiştir. Ayrıca ikisinin Paris üniversitelerinde matematik ve fen derslerini takip ederek ileride açılması planlanan Dârülfünûn için hazırlık yaptıkları belirtilmiştir.^{[3]Osmanlı Mektepleri (Bir Modernleşme Çabası Olarak Osmanlı Eğitiminde Yeni Arayışlar). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2021, s. 36-37.}

Kapatılması

1864 yılında Mekteb-i Osmani Müdürü Esad Bey, Paris Sefareti'ne sunduğu bir raporda okulun mevcut durumunu değerlendirerek çeşitli düzenleme önerilerinde bulundu. Esad Bey, Paris'e gönderilen öğrencilerden beklenen ölçüde yararlanılamadığını, bunun başlıca nedeninin okulun kötü yönetilmesi olduğunu belirtti. Çözüm olarak öğrencilerin daha küçük yaşlarda Fransa'ya gönderilmesini, Mekteb-i Osmani'nin geliştirilerek kapasitesinin artırılmasını ve okul yönetiminin askerî personelle güçlendirilmesini önerdi.^{[6]Ay, Mehtap. Paris Mekteb-i Osmanisi'nin kuruluş, amaç ve işlevi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitütüsü, 2007, s. 80-87.}

Esad Bey'in raporu Dar-ı Şûrâ-yı Askeriyye tarafından incelendi.^{[7]Köse, Metin Ziya. MEKTEB-i OSMÂNÎ.} Hazırlanan mazbatada, küçük yaştaki çocukların yabancı bir ülkede eğitim görmesinin dinî, ahlaki ve kültürel bakımdan sakıncalı olduğu ifade edilerek bu öneri uygun bulunmadı. Bunun yerine, Osmanlı askerî okullarında eğitimlerini tamamlayan başarılı öğrencilerin belirli alanlarda ihtisas yapmak üzere Avrupa'ya gönderilmesi tavsiye edildi. Ayrıca mülkî eğitim alanında Avrupa liseleri örnek alınarak İstanbul'da yeni okullar açılmasının daha uygun olacağı görüşü benimsendi.^{[6]Ay, Mehtap. Paris Mekteb-i Osmanisi'nin kuruluş, amaç ve işlevi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitütüsü, 2007, s. 80-87.}

Bu değerlendirmeler sonucunda 28 Şubat 1865'de^{[5]Coşkun, Aynur. MEKTEB-i OSMÂNÎ.} Mekteb-i Osmânî'nin lağvedilmesine ve öğrencilerinin Paris'teki mevcut liselere dağıtılmasına karar verildi. Okulun kapatılmasında yalnızca yüksek maliyet değil, beklenen eğitim başarısının sağlanamaması da etkili oldu.^{[6]Ay, Mehtap. Paris Mekteb-i Osmanisi'nin kuruluş, amaç ve işlevi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitütüsü, 2007, s. 80-87.[8]Hali, Servet. Türk Eğitim Tarihinde Mekteb-i Sultani. 2025, s. 7.} Fransa-Prusya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti'nin askerî eğitim bakımından Almanya'ya yönelmesinin ve İstanbul'da Fransız eğitim modelini esas alan Mekteb-i Sultânî'nin (Galatasaray Lisesi) açılacak olmasının da bu kararı etkileyen unsurlar arasında bulunduğu belirtilmektedir.^{[6]Ay, Mehtap. Paris Mekteb-i Osmanisi'nin kuruluş, amaç ve işlevi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitütüsü, 2007, s. 80-87.[8]Hali, Servet. Türk Eğitim Tarihinde Mekteb-i Sultani. 2025, s. 7.}

Kapatma kararına rağmen okul binası hemen boşaltılmadı. 1867 yılında binanın kullanılmaya devam edildiği, ancak 1869 yılı başlarında kira sözleşmesinin feshedilmesiyle öğrencilerin farklı okullara dağıtıldığı belirtilmektedir. Okulun kapatılmasının ardından Fransa ve Belçika'daki Osmanlı öğrencilerinin yönetimi için Talebe-i Osmaniyye Müdürlüğü kuruldu. Aynı dönemde, daha az masrafla daha fazla öğrenci yetiştirme amacı doğrultusunda İstanbul'da Batı tarzında bir okul kurulması düşüncesi benimsendi ve 1 Eylül 1868'de Mekteb-i Sultânî açıldı. 1869 yılında Paris'te eğitimini tamamlamasına az kalan öğrencilerin Fransa'da kalmasına, diğerlerinin ise İstanbul'a dönerek Mekteb-i Sultânî'ye devam etmesine karar verildi.^{[6]Ay, Mehtap. Paris Mekteb-i Osmanisi'nin kuruluş, amaç ve işlevi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitütüsü, 2007, s. 80-87.}

Eğitim

Mekteb-i Osmani'nin 1858 tarihli nizamnamesine göre okulun amacı, Fransa'da öğrenim görmek üzere gönderilen Osmanlı öğrencilerinin eğitimlerini tamamlamalarını sağlamaktı. Lise düzeyinde verilen eğitimin^{[3]Osmanlı Mektepleri (Bir Modernleşme Çabası Olarak Osmanlı Eğitiminde Yeni Arayışlar). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2021, s. 36-37.} süresi üç yıl olarak belirlenmişti. İlk yıl Fransızca, tarih, coğrafya ve hesap dersleri okutulurken, sonraki iki yılda Fransızcanın ileri düzeyiyle birlikte tarih, coğrafya, matematik ve doğa bilimleri dersleri veriliyordu.^{[4]Ünal, Uğur. Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Eğitiminde Modernleşme. T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2014, s. 58-62.} Kültürlerinden kopmamaları amacıyla öğrencilere aynı zamanda Türkçe ve din dersleri de veriliyordu.^{[3]Osmanlı Mektepleri (Bir Modernleşme Çabası Olarak Osmanlı Eğitiminde Yeni Arayışlar). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2021, s. 36-37.} Öğrenciler askerî ve kalemiye olmak üzere iki gruba ayrılıyor, bazı dersleri ise ortak takip ediyordu. Okul bir müdür ve idare meclisi tarafından yönetiliyor, yıllık ve mezuniyet sınavları bu meclis gözetiminde yapılıyordu. Nizamname ayrıca öğrencilere üniforma giyme zorunluluğu getiriyor, haftada yalnız iki gün izin tanıyor ve kumar ile içkiyi kesin olarak yasaklıyordu. Başarı durumuna göre bazı öğrencilere müstakil oda tahsis edilebiliyordu.^{[4]Ünal, Uğur. Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Eğitiminde Modernleşme. T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2014, s. 58-62.}

Osmanlı hükûmeti okula yakından ilgi göstermiştir. Hatta gayrimüslim öğrenciler için bir din adamı görevlendirilmiştir. Ermeni Patriği, Paris'teki Collège Arménian de Saint-Samuel Moorat ile Osmanlı Talebe Cemiyeti'ndeki gayrimüslim öğrencilere hizmet vermek üzere Osmanlı hükûmetinden bir Gregoryen rahibi talep etmiştir. Bu talep 1863 yılında kabul edilmiş ve Rahip Ohanes Hünkarbeyendiyan, aylık 400 frank maaşla Fransa'ya gönderilmiştir.^{[2]Şişman, Adnan. Egyptian and Armenian Schools Attended by Ottoman Students in Paris. 2009, s. 7.}

1867 yılına kadar din derslerinden Tahsin Efendi sorumluydu. Tahsin Efendi, Selim Sabit Efendi ile birlikte 1857 yılında tabiat bilimleri ve hesap öğrenimi görmek, Hristiyan öğrencilere Türkçe öğretmek ve Dârülfünûn için öğretmen yetiştirmek amacıyla Paris'e gönderildi. Burada ayrıca bir yüksekokul ile Collège de France'ta fizik ve kimya derslerine devam etmiş; Mekteb-i Osmani'de Doğu dilleri ve Ermeni lehçeleri okutmuştur.^{[2]Şişman, Adnan. Egyptian and Armenian Schools Attended by Ottoman Students in Paris. 2009, s. 7.}