Mehmed Emin Efendi

Mehmed Emin Efendi ya da asıl adıyla Johann Christian Franz Schulz (22 Ocak 1813, Hagenow - 19 Ekim 1892, İstanbul), Alman asıllı Türk hukukçu, hakim ve akademisyen.

Hayatı

Erken Dönem ve Tahsil Hayatı

Sonradan ihtida etmesi ve Osmanlı tebaası olması nedeniyle hayatının erken dönemi hakkındaki bilgiler çeşitlilik arz etmektedir. Bazı kaynaklara göre Bohemyalı veya Macar asıllı olduğu belirtilmiş ise de Alman Devlet Arşivleri kayıtlarına göre 22 Ocak 1813 tarihinde Prusya Krallığı sınırları içinde bulunan Hagenow'da Joachim Friedrich Schulz ve Ulrike Sophie'nin oğlu olarak dünyaya gelmiştir.^{[1]Osmanlı İmparatorluğu nezdinde görevli memurların sicil kayıtlarının tutulduğu Sicill-i Ahval Defterleri'nde ise 1825 yılında çiftçi Hermann Schultz'un oğlu olarak Sören'de doğduğu yazmaktadır.}

Liseden mezun olmasının ardından Rostock Üniversitesi’nde ilahiyat, felsefe ve hukuk eğitimi almış, ardından Staatswissenschaft (devlet ve siyaset bilimleri) alanında eğitimini tamamlamıştır. Mezuniyetinin ardından Londra'da giderek hukuk ve siyaset eğitimi almış; Cambridge Üniversitesi’nde ve Norwich’te bulunan “Büyük Mektep” isimli bir okulda ve Paris'te bir lisede hocalık yapmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu'na Gelişi ve İhtida Etmesi

Sicill-i Ahval kayıtlarına göre 1852 yılında İstanbul'a gelmiş ise de nasıl ve ne şekilde geldiği hususu da tartışmalıdır. Efdaleddin Tekiner'e göre Macar asıllı olan Ömer Lütfi Paşa ile beraber İstanbul'a gelmiş, geliş istikametinde konakladıkları bir Arnavut'un telkini ile ihtida etmiş ve Emin adını almıştır. Fakat Mehmed Emin Efendi'nin talebelerinden Abdurrahman Adil Eren'e göre ise Berlin'de elçi vekili olan Neşet Efendi aldığı emir üzerine Prusya'dan Osmanlı Devleti'nde çalışmak üzere bir hukuk-ı siyâsiye muallimi istemiş, bunun üzerine Prusya Hükûmeti tarafından Johann Schulz bu göreve tayin edilmiş ve İstanbul'a gelmiştir.

İstanbul'a geldikten sonra dönemin devlet adamlarından Dâmad Gürcü Halil Rifat Paşa'nın çevresine girmiş, bir süre onun himayesinde bulunmuş ve kendisiyle birlikte İzmir'e gitmiştir. Daha sonra İstanbul'a dönmüş ve hayatının geri kalanını burada geçirmiş, bir daha Almanya'ya dönmemiştir. Bu dönemde Müslüman olarak "Mehmed Emin" adını almıştır.

Memuriyet Hayatı

Halil Paşa'nın vefatından sonra Mehmed Emin Efendi'nin Osmanlı devlet hizmetindeki kariyeri daha belirgin bir şekle bürünmüştür. 1856 yılında Tercüme Odası’na hoca olarak atanmış, burada özellikle Fransızca, Almanca ve İngilizce dersleri vermiştir. Bu görev sonrasında çevresinde "Hoca Emin Efendi" namıyla tanınmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun önemli devlet adamlarından Münif Paşa, kendisinin Tercüme Odası'ndaki öğrencilerinden birisidir. Bir rivayete göre, Ahmed Cevdet Paşa'nın Fransızca hocalığını yapmıştır.

1859 yılında yeni kurulan Mekteb-i Mülkiye'de ders vermeye başlamıştır. Kendisine altı dersi birden okutmak üzere hocalık verilmiştir: istatistik usulü (usûl-i istatistikiye), milletler hukuku (hukuk-ı umumiye-i düvel), Osmanlı Devleti'nin uluslararası antlaşmaları (muâhedât-ı Devlet-i Âliyye), iktisat siyaseti, idare hukuku (idâre-i Memâlik-i Mütemeddine) ve ceza muhakemesi usulü (usûl-i muhâkemât-ı cezâiye).

Mehmed Emin Efendi'nin kariyerindeki dönüm noktalarından biri, Osmanlı yargı teşkilatına dahil olmasıdır. 18 Şubat 1874'te İstinaf Mahkemesi Hukuk Dairesi üyeliğine; 28 Ocak 1876 tarihinde ise Cinayet Dairesi üyeliğine getirilmiştir. Midhat Paşa'nın yargılanması esnasında da mahkeme üyesi olarak görev yapmıştır.

Mekteb-i Hukuk-ı Şahane Müdürlüğü

Mekteb-i Hukuk'un kuruluşu esnasında hukuk sahasındaki bilgi ve tecrübeleri (hocalık ve hâkimlik) nedeniyle müdürlük için akla gelen ilk isim olmuş; 4 Ocak 1879'da Mekteb-i Hukuk'un açılış hazırlıkları ve derslerin belirlenmesi gibi işleri yapmak üzere müdürlüğe getirilmiştir. Okulun resmî açılışı 17 Haziran 1880'de, dönemin Adliye Nazırı Ahmed Cevdet Paşa tarafından yapılmış, Mehmed Emin Efendi de bu açılışta hazır bulunmuştur.

Mehmed Emin Efendi'nin rolü yalnızca müdürlüğü yürütmekle sınırlı olmamış; okulun müfredatının oluşturulması, derslerin düzenlenmesi ve eğitim faaliyetlerinin örgütlenmesi üzerinde doğrudan etkisi olmuştur. Ahmed Cevdet Paşa tarafından Mehmed Emin Efendi'nin bilgi ve karakterine büyük değer verdiği bilinmekte olup, bir dönem çocuklarına özel ders verdiği de bilinmektedir.

Mehmed Emin Efendi, müdürü bulunduğu Mekteb-i Hukuk-ı Şahane'deki bazı öğrencileri kayırmasından^{[2]Mehmed Emin Efendi'nin azline kadar giden temel mesele; Mekteb-i Hukuk-ı Şahane'nin dönem birincisinin tespitinde ortaya çıkmıştır. Buna göre yapılan yazılı ve sözlü sınavlarda Halis Eşref Efendi ve Rum tebaasından Aristeidis Georgiadis aynı puanı almasına rağmen, Georgiadis dönem birincisi seçilmiştir. Bazı kesimler, Mehmed Emin Efendi'nin câlî bir Müslüman olduğunu ve eski bir dindaşlık gayreti güttüğünü, bu nedenle birincinin belirlenmesinde de Rum tebaasından olan Georgiadis lehine görüşünü açıkladığını iddia etmiştir.} ve kendisinin idareciliği döneminde gerek öğrencilere gerekse müderrislere karşı sert, inatçı ve despot hareketlerinden dolayı 4 Kasım 1888'de müdürlükten azledilmiş ve yerine Mehmed Aziz Bey tayin edilmiştir.

12 Ekim 1881 tarihinde kendisinde dördüncü rütbeden Mecidi nişanı almış ve kendisine rütbe-i ûlâ sınıf-ı sanisi tevcih edilmiştir. 27 Mayıs 1892'de emekliye ayrılmıştır.

Vefatı

Türkçeden başka Latince, Almanca, Danca, İngilizce ve Fransızca dillerini çok iyi düzeyde bilen Mehmed Emin Efendi, 19 Ekim 1892 tarihinde vefat etmiştir.