Mahmud Muhtar Katırcıoğlu

Mahmut Muhtar Paşa ya da Soyadı Kanunu sonrasında Mahmut Muhtar Katırcıoğlu, (6 Aralık 1867, İstanbul - 16 Mart 1935, Napoli, İtalya), Osmanlı İmparatorluğu'nda valilik, nazırlık gibi önemli devlet görevlerinde bulunmuş bürokrat.

Hayatı

Doğum tarihi konusunda kızı Emine Fuat Tugay 11 Aralık 1866'yı, babası Ahmed Muhtar Paşa ise 6 Aralık 1867 tarihini işaret eder. Genel kabule göre 1867 tarihinde İstanbul'da doğmuştur,^{[1]OLGUN, Said, Mahmud Muhtar Paşa (1867-1935) Hayatı, Askerî ve Siyasî Faaliyetleri, Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, ss. 16-17.[2]Şerifoğlu, Ömer Faruk, "Mahmud Muhtar Paşa (Katırcıoğlu)" (1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık C.2 s.69 ISBN 975-08-0072-9} 93 Harbi'nde Kafkas Cephesi Komutanı ve Sadrazam Ahmed Muhtar Paşa'nın oğludur. Soyu 17. yüzyıl Osmanlı paşalarından ve Celali isyanlarına da katılmış Katırcıoğlu Mehmed Paşa'ya dayanmaktadır.^{[3]OLGUN, Said, Mahmud Muhtar Paşa (1867-1935) Hayatı, Askerî ve Siyasî Faaliyetleri, Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, s. 11.} Mekteb-i Sultani'de yatılı okuduktan sonra 1885'te Harbiye'ye girdi, daha sonra Almanya'ya gönderilerek 1888'de Metz Harbiyesi'ni bitirdi. Teğmen olarak Prusya Kraliyet Ordusu'nda görev aldı. İstanbul'a döndüğünde Harbiye'de, Erkân-ı Harbiye'nin Görevleri dersini okuttu.

1897 Osmanlı-Yunan Savaşı'nda miralay rütbesiyle Velestin, Çatalca ve Dömeke savaşlarında bulundu. 1900 yıllarında Fransız Büyük Manevralarında Osmanlı Ordusu'nu temsil etti. Aynı yıl piyade dairesi ikinci başkanlığına getirildi. 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilânından sonra ferik-î evvel rütbesi ile Hassa Ordusu Birinci Fırkasının komutanlığına getirildi, 31 Mart Vakası'nın bastırılmasında başarılar gösterdi.^{[2]Şerifoğlu, Ömer Faruk, "Mahmud Muhtar Paşa (Katırcıoğlu)" (1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık C.2 s.69 ISBN 975-08-0072-9}

1909 yılında rütbe tasfiyesi kanunuyla generalliği alınarak rütbesi Miralaylığa düşürüldü.^{[4]SİMAVİ, Lütfi, Sarayda Gördüklerim, Timaş Yayınları, Mart 2022, s. 104.} Bu karardan sonra 17 Eylül 1909 tarihinde Aydın valiliğine atandı. Bahriye Nazırlığından istifa etmiş olan Salih Paşa yerine 2 Ekim 1910 tarihinde dönemin Harbiye Nazırı Mahmud Şevket Paşa'nın itirazlarına rağmen^{[4]SİMAVİ, Lütfi, Sarayda Gördüklerim, Timaş Yayınları, Mart 2022, s. 104.} bahriye nazırlığına getirildi ve generalliği 1911'de geri verilerek Mirliva rütbesine terfi etti.^{[5]OLGUN, Said, Mahmud Muhtar Paşa (1867-1935) Hayatı, Askerî ve Siyasî Faaliyetleri, Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, s. 118.} İbrahim Hakkı Paşa kabinesiyle birlikte nazırlık görevinden de ayrıldı. 1912 ortalarında babası Gazi Ahmet Muhtar Paşa reisliğindeki kabinede tekrar bahriye nazırlığına getirildi, Balkan Savaşları'nde Şark Ordusu'na bağlı 3. Ordu'yu komuta etti. Kırkkilise Muharebesi, Lüleburgaz Muharebesi ve Birinci Çatalca Muharebesi'nde çarpışmalara katıldı. Birinci Çatalca Muharebesi'nde savaş esnasında savunmadaki birliklerini denetlerken Bulgar saldırısı neticesi ağır şekilde yaralandı ve gazi unvanıyla görevinden ayrıldı. 1913'te Berlin'e büyükelçi olarak tayin edildi.^{[2]Şerifoğlu, Ömer Faruk, "Mahmud Muhtar Paşa (Katırcıoğlu)" (1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık C.2 s.69 ISBN 975-08-0072-9}

Esasen kendisi St. Petersburg (Rusya) büyükelçiliğini daha çok istese de dönemin sadrazâmı Mahmud Şevket Paşa onu fazla Rus taraftarı bulduğu için Almanya'nın İstanbul Büyükelçisi Wangenheim'ın da fikri alınarak Berlin büyükelçiliğine tayin edildi.^{[6]Bardakçı, Murat, Mahmud Şevket Paşa'nın Sadaret Günlüğü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ekim 2018, s. 118.}

1914 yılında Mirliva rütbesiyle askerlikten emekliliğini isteyen Mahmud Muhtar Paşa, Enver Paşa ile anlaşmazlıklarından dolayı 1915 yılında Berlin Büyükelçiliğinden de alınarak bütün görevlerini terk etmiş oldu. Almanya ve İsviçre'de yaşamaya devam eden Paşa 1922'ye kadar İstanbul'a dönmedi. 1922'de yeniden İstanbul'a dönüşünden sonra 1929'da hakkında dava açılması ve açılan davanın aleyhine sonuçlanması sonucu "Adalet olmayan bir memlekette yaşayamayacağını" söyleyerek bir daha dönmemek üzere Türkiye'yi terk etti.^{[7]OLGUN, Said, Mahmud Muhtar Paşa (1867-1935) Hayatı, Askerî ve Siyasî Faaliyetleri, Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, s. 262.}İskenderiye, Mısır ve Avrupa'da yaşadı. 1935 yılında İskenderiye'den Napoli'ye giderken yolda gemide öldü. Kahire'de defnedildi.^{[2]Şerifoğlu, Ömer Faruk, "Mahmud Muhtar Paşa (Katırcıoğlu)" (1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık C.2 s.69 ISBN 975-08-0072-9}

Eserleri

Mahmut Muhtar Katırcıoğlu'nun hatıra, tarih ve politika konularında çeşitli eserleri bulunmaktadır:

• Ruznâme-î Harb (Harp Günlüğü), 1331/1335

• Maziye Bir Nazar, Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekası, H. 1341

• Acı Bir Hatıra, 1931

• La Turquie

• L'Allemagne

• Evenements d'Orient

Yüce Divan davası

Mahmut Muhtar Katırcıoğlu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kuruluşundan günümüze meclis soruşturması sonucu siyasetçi ve bürokratların Yüce Divan'a toplam 17 sevk hadisesinden birine adı karışan kişidir. Bahriye nazırlığı döneminde Anadolu Demiryolu Kumpanyası adına İngiliz Times Iron Works adlı kuruluşa 20 bin İngiliz lirasını kefaletsiz ödeyerek hazineyi zarara uğratmak suçlamasıyla 30 Mayıs 1929'da Yüce Divan'a sevk edildi. Yargılama 3 Kasım 1929 tarihinde sona erdi. Mahkeme, şirkete ödenen 22 bin Türk altınının yüzde 5 iskonto edilmesi suretiyle Mahmut Muhtar Paşa'dan tahsiline karar verdi.

Ayrıca bakınız

• Mermer Konak tarihçesi

• Ahmed Muhtar Paşa